پیاوێکی خودا
هەرچەندە ئادەم لە لایەن خوداوە دانرا بۆ ئەوەی ببێتە پیاوێک کە نوێنەرایەتی خودا بکات، بەڵام کتێبی پیرۆز ئادەم بە پیاوێکی خودا ناونابات. ئادەم توانای زۆری هەبوو، لەوانە ناونانی ئاژەڵەکان و چاودێریکردنی باخچەی عەدەن (پیدایشی 2:15-20). بەداخەوە، گوناهی کرد. لە ئەنجامدا ئادەم و حەوا ناچار بوون باخچەکە جێبهێڵن، سەرەڕای ئاشت بوونەوەیان لەگەڵ خودا لەسەر بنەمای قوربانی (3:21-24). بەهۆی گوناهی سەرەتاییانەوە، خراپبوون، تێکچوون و، لە کۆتاییدا، مردن هەبوو. ڕەگەزی مرۆڤ بە گوناه پیس بوو، لەژێر ستەمی شەیتانیدا (6:1-5).
ئەمەش بووە هۆی لافاو لە ڕۆژگاری نوحکە خودا بەسەر هەموو زەویدا هێنای (2 پەترۆس 2:5). زیاتر لە ساڵێکی خایاند، بووە هۆی دەستپێکێکی نوێ (پیدایشی 6:7-8:22). لەسەر بنەمای قوربانی نوح، خودا زەوی پاککراوە و دانیشتووانەکەی بەرەکەتدار کرد، و بەڵێنی دا کە وەرزە ساڵانەکان بەردەوام دەبن (8:21-22). خودا هەروەها حکومەتی مرۆڤی دامەزراند (9:1-7). سەرەڕای ئەوەش، نوح نەیتوانی ببێتە چاودێر و فەرمانڕەوایەکی باش، چونکە سەرخۆش بوو (ئایەتی 21). لە ماوەیەکی کەمدا کاریگەری شەیتان بووە هۆی بتپەرستییەکی بەربڵاو (ڕۆما 1:21-25)، کە گەیشتە لووتکە لە تاوەری بابل (پیدایشی 11:1-8). پاشان خودا وای کرد کە ڕەگەزی مرۆڤ بەسەر ڕووی زەویدا بڵاوبێتەوە و ڕێگەی بە نەتەوەکان دا کە بە ڕێگەی خۆیاندا بڕۆن.
بانگکردنی ئەبرام لە بتپەرستییەوە، خودا شتێکی تەواو نوێی دەستپێکرد (یەشوع 24:2-3) و پەیوەندییەکی زۆر نزیکی لەگەڵ ئەم پیاوەدا پەرەپێدا. ناوی گۆڕدرا بۆ ئیبراهیم، و پێی دەگوترا «دۆستی خودا» (یاقوب 2:23 NKJV). بەڵام وەک ئەوانەی پێش خۆی، ئیبراهیمیش بە پیاوێکی خودا ناونەدەنرا، چونکە لە کتێبی پیرۆزدا ئەم زاراوەیە بەکارهاتووە کاتێک لادان دێتە ناو دوای ئەوەی خودا پەیوەندییەکی تایبەتی لەگەڵ خۆی دامەزراندبوو – کاتێک پیاوی خۆی بۆ ئەو ساتە هەبوو لە ئەو دۆخەدا.
چەند نموونەیەکی پەیمانی کۆن
«پیاوی خودا» بۆ یەکەمجار چەندین ساڵ دوای ژیانی ئیبراهیم بەکارهات، کاتێک نەوەکانی لە میسر کۆیلە بوون. لەوێدا «موسا پیاوی خودا» دەبینین (سەردێڕی زەبوور 90)، کە پێی دەگوترا «خزمەتکاری یەزدان» (یەشوع 1:1). لە موسادا دەبینین کە پیاوێکی خودا لە لایەن خوداوە بانگکرا و نێردرا. پیاوێکی لەو جۆرە بە تەواوی پابەند بوو بە پەرەپێدانی بەرژەوەندییەکانی خودا، دژی ڕەوتی باو دەڕۆیشت وەک ماسییەک کە بەرەو سەرەوە مەلە دەکات. هەروەها سەرچاوەکانی خۆی لە خودادا دەدۆزییەوە، بە توندی لە پێناوی خودادا دەوەستا سەرەڕای لاوازی خۆی و دژایەتییەکانی دیکان – تەنانەت لە خەڵکی خوداشەوە. موسا پیاوی خودا بوو بۆ ئەوەی خەڵکی خودا لە کۆیلایەتی میسر دەرباز بکات و لە بیاباندا بەرەو خاکی بەڵێندراو بیانبات. ئەو بە پەرۆشی و وزەیەکی زۆرەوە دەستی بە ئەنجامدانی هەموو ئەمانە کرد، بە تەواوی خۆی خستە سەر خودا دوای ئەوەی فێربوو کە پشت بە خۆی و هێز یان دانایی خۆی نەبەستێت.
بەڵام، خەڵکەکە چەندین جار و بە چەندین شێوە شکستیان هێنا، و دووبارە و دووبارە لە دژی خودا یاخی بوون لە کاتی گەشتەکەی بیاباندا. موساش شکستی هێنا و گوێڕایەڵی دەنگی خودا نەبوو، چونکە خودا پێی فەرموو کە قسە لەگەڵ ئەو بەردەدا بکات کە پێشتر لێی دابوو. لەبری ئەوە، بە تووڕەییەوە، موسا دوو جار لێی دا. لە ڕووی جەستەییەوە، بەردەکان لە هەردوو ڕووداوەکەدا ڕەنگە بەردی جیاواز بووبن، بەڵام هەردووکیان ئاماژەیان بە مەسیح دەکرد و بەو مانایە یەک و هەمان شت بوون (1 کۆرنسۆس 10:4).
بۆ ساتێک بوەستە و پێداچوونەوەی پۆڵس بۆ مێژووی ئیسرائیل لەبەرچاو بگرە کاتێک وانەکانی لێ وەرگرت بۆ باوەڕداران کە ئێستا لە ڕۆژگاری نیعمەتدا دەژین (1 کۆرنسۆس 10:1-13). خودا ڕۆحە (یۆحەننا 4:24) و ئەوەی لە خوداوە دێت بۆیە ڕۆحییە خواردن و خواردنەوە (1 کۆرنسۆس 10:3-4) – خواردنی ڕاستەقینە بێگومان، بەڵام بە مانایەکی ڕۆحی. بەردەکە (دەرچوون 17:6) ئاماژەی بە مەسیح دەکرد کە لێی درا (ئیشایا 53:4-5)، بۆ ئەوەی بەرەکەتی ئاوی ووشەی خودا بە هێزی ڕۆحی پیرۆز بگاتە ئێمە (کردارەکان 2؛ غەڵاتییەکان 4:6). ئەمە مانای نموونەیی ئاوەکەیە کە بە درێژایی گەشتەکەی بیابان بەدوای ئیسرائیلدا هات، و نوێنەرایەتی دابینکردنی خودا دەکات بۆ گەلەکەی لە کردارەکان 2 تا ڕاپچەر. مەسیح یەکجار لێی درا و، بەهۆی شکستی گەلی خوداوە، پێویستە قسەی لەگەڵدا بکرێت بە پشتیوانی گۆچانی کاهینی (هارون) لە کاتی ڕۆژگاری نیعمەتدا – لێی نەدرێتەوە بە گۆچانی حوکمدانی موسا. ئیسرائیل بە باشی چاودێری دەکرا، بەڵام یاخی بوون – نموونەیەکیش لە مێژووی کەنیسە.
بەهۆی گوێڕایەڵنەبوونی موسا لە لێدانی بەردەکە لەبری قسەکردن لەگەڵیدا لە کۆتایی گەشتەکەی بیاباندا، ڕێگەی پێنەدرا نەوەی نوێ بباتە ناو خاکی بەڵێندراو. خودا ئەم ئەرکەی بە یەشوع و کالێب سپارد، کە ئەوانیش سەرکەوتوو بوون. موسا پیاوێکی خودا بوو و بە چەندین شێوە سەرکەوتوویەکی ڕاستەقینە بوو، بەڵام ئەم کارە یەکجارەکییەی گوێڕایەڵنەبوون دەرئەنجامی کارەساتباری هەبوو (ژمارەکان 20:11-12). تەنها یەک پیاو هەیە کە هەرگیز شکستی نەهێنا – مەسیحی خودا.
خودا خاکی بەڵێندراوی بە موسا نیشاندا، بەڵام هەرگیز نەچووە ناوی (دواوتار 34). بەڵام، داود ڕەنگە سەر بە نەوەی حەوتەم بووبێت کە لە خاکەکەدا دەژیان، ئەو شوێنەی کە خودا دەیویست تێیدا نیشتەجێ بێت (دواوتار 12:5). دوای چەندین ساڵ لە خاکەکەدا، خەڵکەکە داوای پاشایەکیان کرد و خودا یەکێکی پێدان بەپێی ئارەزووەکانیان: پاشا شاول. بەداخەوە، بەرژەوەندییەکانی خۆپەرستانە بوون. ئەو بەدوای خودا یان سندوقەکەدا نەدەگەڕا، و خەڵکەکەشی نەدەگەڕان (1 کتێبی مێژوو 13:3). بە پێچەوانەوە، داود بەرژەوەندییەکانی خودای لە پێش هەموو شتێکەوە دانا کاتێک گەنج بوو. ئەو شایەتییەکی زۆر باشی هەبوو (1 ساموئیل 16:18) کاتێک بەدوای ئەو شوێنەدا دەگەڕا کە خودا تێیدا نیشتەجێ بوو – ئەو شوێنەی کە خودا دەیویست گەلەکەی و سندوقەکەی تێدا بێت. داود دۆزییەوە کاتێک، بە باوەڕەوە، خۆی لەگەڵ ئەوانەدا ناساند کە هەمان بیرکردنەوەیان هەبوو (زەبوور 132:5-6).
داود پیاوی دڵی خودا بوو (1 ساموئیل 13:14)، بە ڕاستی گرنگی بە سندوقی خودا دەدا،1 کە هێنای بۆ ئۆرشەلیم (2 ساموئیل 6). سەرەڕای شکستەکانی، توانی خەڵکەکە بباتە پەرستنی خودا و شوێنی شایستەی خۆی لە نێوانیاندا پێبدات. ئەمەش بووە هۆی داگیرکردنی ئۆرشەلیم لە لایەن داودەوە، و دروستکردن و کردنەوەی پەرستگا لەژێر دەستی کوڕەکەی سولەیمان، کە خودا وەک کوڕە خۆشەویستەکەی وەرگرت (2 ساموئیل 12:25).
زۆری نەخایاند دوای ڕۆژە شکۆمەندەکانی داود و سولەیمان، گەلی خودا کەوتنە بتپەرستییەوە. بەهۆی ئەمەوە، خودا ڕێگەی بە خەڵکەکە دا کە دابەش ببن بەسەر دوو شانشیندا، و پێغەمبەرانی نارد بۆ ئەوەی بانگیان بکاتەوە بۆ لای خۆی. ئەو پیاوێکی خودای بێناوی نارد بۆ بێتەل، بە مانای «ماڵی خودا»، کە یەرۆبۆعام خزمەتێکی ساختەی دەستپێکردبوو بۆ ئەوەی دە هۆزەکە، شانشینی باکوور، لەژێر کاریگەری خۆیدا بهێڵێتەوە. ئەم پیاوەی خودا، پێغەمبەرێک، لە جیاتی خودا قسەی کرد و بەڵگەی بۆ هێنایەوە (قوربانگاکە بوو بە دوو لەتەوە) کاتێک باسی پاشایەکی داهاتوو، یۆشیای کرد. ئەو پاشایە قوربانگا درۆیینەکە و هەموو ئەوەی پەیوەندی پێوەی هەبوو وێران دەکرد. بەڵام ئەم پیاوەی خودا، وەک موسا، گوێڕایەڵی فەرمانەکانی خودا نەبوو بۆ خۆی، ئەمەش بووە هۆی مردنێکی پێشوەختە (1 پاشایان 13).
زیاتر خراپبوون و بتپەرستی لە نێوان دە هۆزەکەدا هەبوو، بۆیە خودا ئیلیایبۆ ناردن، کە پێی دەگوترا «پیاوێکی خودا» (1 پاشایان 17:18،24). ئیلیا خەڵکەکەی گەڕاندەوە بۆ خودای ڕاستەقینە، سەرەڕای دژایەتی ئەحئاب و ئیزەبێل. جگە لە بتپەرستییەکەی کە لە ڕۆژگاری یەرۆبۆعامەوە هەبوو (1 پاشایان 13)، لە کاتێکدا بە ئاشکرا ڕێزی لە ناوی یەهۆڤا دەگرت، ئیزەبێل پەرستنی بەعڵی هێنایە ناوەوە، کە گوناهی ئەو ڕۆژگارەی گۆڕی یان خراپتری کرد. دوای دەستێوەردانی نیعمەتی خودا لە ڕێگەی کردارە یەکلاکەرەوەکانی ئیلیاوە، خەڵکەکە، بەداخەوە، گەڕانەوە سەر ڕێگەی بتپەرستییان.
پاشان خودا ئەلیشاعینارد، کە یارمەتیدەری ئیلیا بوو و شوێنی گرتەوە. ئەلیشاع زۆرتر لە ئیلیا بە پیاوێکی خودا ناودەبرا. خودا ئەلیشاعی بەکارهێنا بۆ ئەوەی دابینکردن و چارەسەرەکانی خۆی بە نیعمەت بهێنێت، هەرچەندە شکستی زۆر لە نەتەوەکەدا تایبەتمەندی ڕۆژگاری ئەلیشاع بوو (2 پاشایان 2-13).
موسا بناغەکانی بۆ گەلی خودا دانابوو. دواتر، خودا ئەم پیاوانە و پیاوانی دیکەی خودای نارد بۆ ئەوەی گەلەکەی بگەڕێنێتەوە بۆ لای خۆی، وەک چۆن لە داهاتوودا جارێکی تر دەیانکات (بڕوانە مەلاخی 4:5-6). پاشماوەیەک لە باوەڕدارانی ڕاستەقینە لە نێوان دە هۆزەکەدا هەبوون، بەڵام لە کۆتاییدا خودا ناچار بوو بیاننێرێتە دیلی ئاشوور (2 پاشایان 17). یەهودا و بنیامین، دوو هۆزەکەی دیکە یان شانشینی باشوور، ڕاستەوخۆ پەیوەست بوون بە پەرستگای خودا لە ئۆرشەلیم، بەڵام هەموو جۆرە شکستێک لە نێوانیاندا پەرەی سەند، هەندێکیان تەنانەت خراپتر بوون لەگەڵ دە هۆزەکەی دیکە. بۆیە، خودا تەنانەت پێغەمبەرانی زیاتری نارد. 2 کتێبی مێژوو بە تایبەتی پێداچوونەوە بە خزمەتی پێغەمبەران دەکات کاتێک شتەکانیان لە ڕوانگەی خوداوە دەبینی و بەپێی ئەوە قسەیان لەگەڵ پاشاکان و خەڵکەکەدا دەکرد. سەرەڕای ئەو پێغەمبەرانە، کە پیاوانی ڕاستەقینەی خودا بوون، و بووژانەوەی نایاب، خودا ناچار بوو ئەم دوو هۆزە بنێرێتە دیلی بابل.
لەبیرت بێت، ئەم شتانە هەموویان بۆ فێرکردن و هاندانمان نووسراون (ڕۆما 15:1-7؛ 1 کۆرنسۆس 10:1-13؛ 2 تیمۆتیۆس 3:17).
پەیوەندی لەگەڵ پەیمانی نوێدا
نێردراوان و پێغەمبەرانی پەیمانی نوێ پیاوانی خودا بوون کە بناغەی کەنیسەیان دانا وەک پەیوەست بە مەسیحی شکۆمەند لە ئاسماندا (ئەفەسۆس 2:20-22، 4:1-16). بەڵام، خودا پێشبینی ئەوەی کرد کە شکست دەبێت هەروەک چۆن لەگەڵ گەلی زەمینی خۆیدا ڕوویدابوو. لە ڕێگەی هەمان نێردراوان و پێغەمبەرانەوە کە بناغەی کەنیسەیان دانابوو (1 کۆرنسۆس 3:10-13)، خودا فێرمان دەکات کە ئەمڕۆ چی بکەین. لە ناوەڕاستی شکستدا، تەنانەت لە کاتی ژیانی نێردراواندا، خودا قوتابیانی وەک تیمۆتیۆسی بەکارهێنا بۆ ئەوەی ببێتە «پیاوێکی2 خودا.»
تیمۆتیۆس زۆر شتی لە پۆڵسەوە فێربوو (2 تیمۆتیۆس 3:14، 1 کۆرنسۆس 4:17) و بە تەواوی پابەند بوو بە ئەنجامدانی ویستی خودا سەرەڕای لاوازی خۆی. ناوی بە مانای «ڕێزگرتن لە خودا» یان ڕەنگە «ڕێزلێگیراو لە لایەن خوداوە» بێت و دوو جار بە «پیاوێکی خودا» ناودەبرا لە کاتێکدا ڕووبەڕووی جۆرە جیاوازەکانی دژایەتی دەبووەوە (1 تیمۆتیۆس 6:11؛ 2 تیمۆتیۆس 3:17). پۆڵس لە چەندین بۆنەدا وەک نوێنەری خۆی ناردبووی: بۆ تەسەلۆنیکی و بێریا (کردارەکان 17)، بۆ فیلیپی (فیلیپییەکان 2:19-23)، بۆ مەقدۆنیا (کردارەکان 20:4)، بۆ کۆرنسۆس (1 کۆرنسۆس 4:17، 16:10)، بۆ ئەفەسۆس (1-2 تیمۆتیۆس)، و بۆ ڕۆما لە کاتی یەکەم زیندانیکردنی پۆڵس لەوێ (عیبرانییەکان 13:23). کاتێک بۆ جاری دووەم لە ڕۆما زیندانی کرا، تەنها پێش لەسێدارەدانی، پۆڵس داوای لە تیمۆتیۆس کرد کە «پێش زستان» بێت (2 تیمۆتیۆس 4:21). لە هەردوو پۆڵس و تیمۆتیۆسدا پابەندبوون و پەرۆشییەکی زۆر دەبینین.
تیمۆتیۆس وەک نموونە و مۆدێلێک کاری دەکرد بۆ باوەڕداران لە ڕۆژگاری خۆیدا کە لە فەرمانەکانی پۆڵس لادەدەن. ئەمڕۆ وەک وانەیەکی پراکتیکی خزمەت دەکات چونکە زۆرێک لە مەسیحییە بانگەشەکارەکان پۆڵس و فێرکردنەکانی ڕەتدەکەنەوە، وەک چۆن لەو ڕۆژگارانەدا بوو (کردارەکان 20:29-32). بەم کارە، ئەوان نێرەری ئاسمانی پۆڵس ڕەتدەکەنەوە، کە ئەویش گەورەی ئێمە و ئەوانە. ئەمە زۆر جددییە!
بنەما خوداییەکان کە لە ڕێگەی پیاوانی خودای پەیمانی نوێوە – نێردراوان و پێغەمبەران – دراون، نەگۆڕاون، هەرچەندە ئەم پیاوانە چیتر لەگەڵمان نین لەسەر زەوی. با فێرکردنەکانی ئەم پیاوانەی خودا کە بناغە فێرکارییەکانیان داناوە، بخەینە بواری جێبەجێکردنەوە. شوێن وانە پراکتیکییەکان بکەون کە خودا لە خزمەتکارەکانی خۆیدا داویەتی. ئەوان نموونەی زیندوو بوون – هاندانێک بۆ ئێمە ئەمڕۆ. تایبەتمەندییەکانی پیاوانی خودا بۆ فێرکردن و ئاگادارکردنەوەمان نووسراون.
تێبینییە کۆتاییەکان
- سندوقەکە لە داری ئەکاسیا دروستکرابوو کە بە نەخراپبوون دادەنرا، نوێنەرایەتی مرۆڤایەتی تەواوی مەسیحی دەکرد. ناوەوە و دەرەوەی بە زێڕی پاک داپۆشرابوو، کە خودایی ڕاستەقینەی ئەوی نیشان دەدا. بەم شێوەیە سندوقەکە جۆرێکی جوان بوو لە مەسیحی خودا. داود، وەک سەرکردەیەکی خودا پێدراو، هەروەها جۆرێک بوو لە مەسیحی خودا، چونکە ئەو سەرکردەی ڕاستەقینە و کۆتاییە (بڕوانە عیبرانییەکان 12:2).
- پەیمانی کۆن چەندین دەربڕینی هەیە کە هاوشێوەی «پیاوی خودا»ن. بۆ نموونە، «پیاوێکی دڵسۆز کێ دەیدۆزێتەوە؟» (پەندەکان 20:6) – بە واتای وشەیی «پیاوێکی دڵسۆزی» و هەندێک جار بە «پیاوێکی تێگەیشتوو» وەرگێڕدراوە. زۆرێک لە هاوشێوەی دیکە هەن، بە تایبەتی لە پەیمانی کۆندا، و ئەوان بە تەواوی لە مەسیحی خوداماندا کۆکراونەتەوە. ئەو پیاوی ڕاستەقینەی خودا بوو و لە هەمان کاتدا – نهێنییەکی قووڵ – کوڕی خودا بوو، خودا لەسەر هەموو شتێک بەرەکەتدار بوو.
