«ئەی یەزدان، وشەکەت بۆ هەتاهەتایە لە ئاسمان جێگیر کراوە.» (زەبوورەکان ١١٩:٨٩) گەڕانەوەی جولەکەکان بۆ خاکی ئیسرائیل و دامەزراندنی دەوڵەتی مۆدێرن پاڵپشتییەکی گەورە بووە بۆ بەرگری. لە سەدەی بیستەمەوە، شوێنەوارناسان شوێن لە دوای شوێن و دەستکرد لە دوای دەستکردیان دۆزیوەتەوە کە پەیوەندییان بە مێژووی کتێبی پیرۆزەوە هەیە و پشتڕاستی دەکەنەوە.
لە خوارەوە هەندێک نموونەی دیار هاتوون:
پەڕتووکەکانی دەریای مردوو
پەڕتووکە پیرۆزەکان، وەک پەڕتووکی گەورەی ئیشایا، کە لە ساڵانی ١٩٤٠کاندا دۆزرانەوە، کۆنترین دەستنووسە عیبرییەکانن کە ماونەتەوە و دەیسەلمێنن کە کتێبی پیرۆزی عیبری بە وردی پارێزراوە. پەڕتووکی گەورەی ئیشایا لە ساڵی ١٩٤٧ دۆزرایەوە، یەک ساڵ پێش دامەزراندنی ئیسرائیلی مۆدێرن. لە پەرستگای کتێبی مۆزەخانەی ئیسرائیل پارێزراوە.
هەڵکۆڵینەکانی چیای پەرستگا
هەڵکۆڵینەکانی سەر لای باشووری چیای پەرستگا لە ساڵی ١٩٦٧ەوە، بەردەکانی تیتۆس، بەردی شوێنی کەڕەنا لێدان، پلیکانەکانی باشوور، و ڕێگای کۆنی حاجییان لە شاری داودەوە بۆ پەرستگا، لەگەڵ زۆر شتی دیکە کە دەگەڕێنەوە بۆ سەردەمی پەرستگای دووەم، دۆزیوەتەوە.
گمارۆدانی ڕۆمانی بۆ ئۆرشەلیم
لە ساڵی ٢٠١٦دا، بەشێک لە «دیوارێکی سێیەم» کە یۆسێفۆس باسی کردووە، دۆزرایەوە، و لە دەرەوەی دیوارەکە زەویەکە هێشتا پڕە لە بەردی بالیستا و قەستەوانە لە شەڕی ساڵی ٧٠ی زایینی.
تونێلی حەزقیا
ئەم تونێلە لە کانی گیحۆنەوە بۆ گۆمی شیلوح لەلایەن پاشا حەزقیاوە دروستکراوە بۆ دابینکردنی ئاو بۆ ئۆرشەلیم لە کاتی گمارۆدانی ئاشوورییەکان و لە ٢ پاشایان ٢٠:٢٠ و ٢ پاشایان ٣٢:٣٠دا باس کراوە. تونێلەکە کە ١,٧٥٠ پێ درێژە (یەک لەسەر سێی میلێک)، لە ٢ بۆ ٣ پێ پانە و لە ٥ بۆ ١٥ پێ بەرزە. دروستکردنی تونێلەکە کارێکی ئەندازیاری سەرسوڕهێنەر بوو. تیمەکانی پیاوان لە هەردوو ئاراستەوە بەناو بەردی ڕەقدا تونێلیان لێدا، و هێشتا لێژییەکی نزیکەی جێگیری ٠.٦% پارێزرا.
تونێلەکە لە ساڵی ١٨٦٧ لەلایەن چارڵز وارن، گەڕیدە و ئەفسەرێکی سوپای بەریتانی، دۆزرایەوە، کاتێک خاکی ئیسرائیل لەژێر کۆنترۆڵی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا بوو. لە ساڵی ١٨٨٠دا نووسراوێک دۆزرایەوە کە لە تونێلەکەدا هەڵکەندرا بوو بۆ یادکردنەوەی تەواوبوونی. لابرا و برایە ئەستەنبوڵ، کە لە مۆزەخانەی شوێنەوارناسیدا نیشتەجێیە. نووسراوەکە دەڵێت:
«[ڕۆژی] شکاندن. ئەمە تۆماری چۆنیەتی شکاندنی تونێلەکەیە. لە کاتێکدا [هەڵکۆڵەرەکان] کلۆکەکانیان بەکاردەهێنا، هەر پیاوێک بەرەو هاوکارەکەی، و لە کاتێکدا هێشتا سێ باڵ بۆ شکاندن مابوو، دەنگێک [بیسترا] کە هەر پیاوێک هاواری لە هاوکارەکەی دەکرد؛ چونکە بۆشاییەک لە بەردەکەدا هەبوو (کە درێژدەبووەوە) لە باشوورەوە بۆ [باکوور]. بۆیە لە ڕۆژی شکاندنەکەدا، هەڵکۆڵەرەکان لێیاندا، هەر پیاوێک بۆ بینینی هاوکارەکەی، کلۆک لە دژی کلۆک. پاشان ئاوەکە لە کانییەکەوە بۆ گۆمەکە ڕۆیشت، بە دووری هەزار و دوو سەد باڵ. سەد باڵ بەرزی بەردەکە بوو لەسەر سەری هەڵکۆڵەرەکان.»
دیواری حەزقیا
لە ساڵی ١٩٧٠دا، پاشماوەی دیوارێک کە لەلایەن حەزقیاوە دروستکرابوو بۆ خۆئامادەکردن بۆ گمارۆدانی ئاشوور، دۆزرایەوە. نزیکەی ٢٣ پێ ئەستوورە و هێشتا تا ١٠ پێ بەرزە. لە ٢ پاشایان ٣٢:٥دا باس کراوە.
مۆری حەزقیا
لە ساڵی ٢٠٠٩دا، مۆرێک (بولا) کە ناوی پاشا حەزقیای لەسەر بوو، لە ناوچەی ئۆفێل لە نێوان چیای پەرستگا و شاری داود دۆزرایەوە. لە ناوچەی نانەواخانەی شاهانەی کۆن دۆزرایەوە. نووسراوەکە دەڵێت، «هی حەزقیا (کوڕی) ئاحاز پاشای یەهودا.» مۆرەکە لە ساڵی ٢٠١٤دا ناسێنرا. دکتۆر ئیلات مەزار ئەمەی بە گرنگترین دۆزینەوەی تاکەکەسی لە کارەکەیدا ناوبرد، کە زۆر شت دەڵێت، چونکە ئەو کۆشکی داودی دۆزییەوە.
مۆری ئیشایا
لە ساڵی ٢٠١٨دا، ڕاگەیەندرا کە مۆرێک کە ناوی «ئیشایا»ی لەسەر بوو، لە هەمان ناوچەی مۆری حەزقیای ناوبراو دۆزرایەوە. ناوەکە بە وشەیەک دێت کە پێدەچێت «پێغەمبەر» بێت، هەرچەندە پیتێکی ونبوو واتای ئەوەیە کە ناسینەوەکە ١٠٠% دڵنیا نییە. بەروار و شوێنەکە ئاماژە بە پێغەمبەری کتێبی پیرۆز ئیشایا دەکەن. دەزانین کە ئیشایا لەگەڵ کۆشکدا نزیک بوو و ڕاوێژکارێکی نزیکی پاشا بوو. مۆری ئیشایا لە ساڵی ٢٠٠٩دا لە هەمان کاتدا لەگەڵ مۆری حەزقیا دۆزرایەوە، بەڵام تا ساڵی ٢٠١٨ نەناسێنرا. چاوپێکەوتنێک لەگەڵ دکتۆر مەزار دەتوانرێت لەم لینکەی خوارەوە ببینرێت - www.thetrumpet.com/16947-has-eilat-mazar-discovered-archaeological-evidence-of-isaiah-the-prophet.
گۆمی شیلوح
گۆمی کۆنی شیلوح لە ساڵی ٢٠٠٤دا دۆزرایەوە و بەشێکی هەڵکۆڵراوە. ئەم گۆمە سێ جار لە کتێبی پیرۆزدا باس کراوە (نەحمیا ٣:١٥؛ ئیشایا ٨:٦؛ یۆحەننا ٩:٧).
دەروازەکانی سولەیمان
کتێبی پیرۆز دەڵێت سولەیمان حازۆر، مەگیدۆ، و گەزەری کردە شارە سەربازییە شاهانەییەکان (١ پاشایان ٩:١٥)، و پاشماوەی دەروازە شەش ژوورییە گەورەکان کە لەلایەن سولەیمانەوە دروستکرابوون، لە هەر یەکێک لەم شوێنانەدا دۆزراونەتەوە.
کۆشکی داود
لە ساڵی ٢٠٠٥دا، دکتۆر ئیلات مەزار، نەوەی بنیامین مەزار و دەسەڵاتدارێکی دیار لە شوێنەوارناسی کۆنی ئۆرشەلیمدا، پاشماوەی ئەوەی کە پێی وایە کۆشکی داودە، دۆزییەوە. لە شوێنی ڕاستی شاری کۆنی داوددایە، و بەڵگەی دۆزییەوە کە بیناکە تا وێرانبوونی پەرستگای سولەیمان لەلایەن بابلییەکانەوە داگیرکرابوو. کۆشکەکە لەسەر پێکهاتەیەکی بەردی پلیکانەیی گەورە دروستکرابوو کە هێشتا بەشێکی ماوە. ئەمە پێدەچێت «میلۆ» بێت کە حەوت جار لە کتێبی پیرۆزدا باس کراوە (٢ ساموئیل ٥:٩؛ ١ پاشایان ٩:١٥، ٢٤؛ ١١:٢٧؛ ١٢:٢٠؛ ١ کڕۆنیکڵس ١١:٨؛ ٢ کڕۆنیکڵس ٣٢:٥). بیناکە کە لەلایەن مەزارەوە دۆزرایەوە، پێکهاتەیەکی گەورە و ئاڵۆزە لە نایابی ئەندازیاری و بەروارەکەی بە پارچە گۆزە، قاپەکانی هەڵگرتن کە مۆری شاهانەی پاشای یەهودایان لەسەرە، و سەرمایەیەکی پرۆتۆ-ئیۆلیک، لەگەڵ شتی دیکە، پشتڕاست کراوەتەوە.
نووسراوی عوزیا
ئەم تابلۆیە دروستکراوە بۆ نیشانەکردنی شوێنی ناشتنی نوێی پاشا عوزیا. ئەو لە سەدەی ٨ی پێش زایین مرد و گۆڕەکەی لە سەدەی ١ی پێش زایین گواسترایەوە. نووسراوەکە بە زمانی ئارامییە و دەڵێت، «لێرەدا ئێسکەکانی عوزیا، پاشای یەهودا هێنران. مەیانکەنەوە!»
مۆری شێما کە باسی یەرۆبۆعام دەکات
مۆرێک هەیە کە لەسەری نووسراوە «هی شێما خزمەتکاری یەرۆبۆعام.» ئەمە پاشا یەرۆبۆعامە. لە مەگیدۆ دۆزرایەوە و بەروارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ نیوەی یەکەمی سەدەی ٨ی پێش زایین.
بولاکانی یەرمیا
لە ناوچەی کۆشکی داود و شاری داوددا بولا (مۆری بەڵگەنامەی گڵین) دۆزراونەتەوە کە ناوی ئەو کەسانەیان لەسەرە کە لە کتێبەکانی یەرمیا، پاشایان، و کڕۆنیکڵسدا باس کراون و لە کۆشکەکەدا ژیاون یان کاریان کردووە تەنها پێش ئەوەی لەلایەن نەبووخەدنەسارەوە بسوتێنرێت. ئەمانە بریتین لە یەهووکال کوڕی شەلەمیا (یەرمیا ٣٧:٣)، گەدالیا، کوڕی پاشوور (یەرمیا ٣٨:١)، گەمەریا کوڕی شافان (یەرمیا ٣٦:١٠)، و عەزاریا کوڕی حیلکیا (١ کڕۆنیکڵس ٩:١١). نوێترین دۆزینەوەی ئەم جۆرە، کە لە نیسانی ٢٠١٩دا ڕاگەیەندرا، مۆرێکە کە لەسەری نووسراوە «هی ناتان-مەلەخ، خزمەتکاری پاشا.» ئەو لە ٢ پاشایان ٢٣:١١دا باس کراوە کە ژوورێکی لە پەرستگادا هەبووە کە پەیوەندی بە پەرستنی خۆرەوە هەبووە لە حەوشەی یۆشیا. مۆری سەدەی ٧ی پێش زایین لە لێژایی ڕۆژئاوای شاری داود لە باشووری چیای پەرستگا لە بینایەکدا دۆزرایەوە کە بەڵگەی وێرانبوونی لەلایەن بابلییەکانەوە لە سەدەی ٦دا نیشان دەدات.
ئۆستراکای یەرمیا
لە ساڵانی ١٩٣٠کاندا تیمێکی شوێنەوارناسی بە سەرۆکایەتی ج.ل. ستارکی ٢١ ئۆستراکای (نامە کە لەسەر پارچە گۆزە نووسراون) لە هەڵکۆڵینەکانی شاری کۆنی لاخیش دۆزییەوە، کە یەکێک بوو لە دوا شارەکان کە لە ڕۆژگاری یەرمیادا کەوتە دەستی بابلییەکان (یەرمیا ٣٤:٧). زۆربەی نامەکان لەلایەن هۆشایا، ئەفسەرێکی سەربازی کە لە خاڵێکی چاودێریدا نیشتەجێ بوو و زۆر دوور نەبوو لە لاخیش، نووسراون، و ئاراستەی فەرماندەکەی، یاوش، کراون. ئەوان بە «عیبری کلاسیکی تەواو» نووسراون. ئەوان باسی گەمەریا (یەرمیا ٣٦:١٠)، یاعەزانیا (یەرمیا ٣٥:٣)، نەریا باروخ (یەرمیا ٣٦:٤)، و ماتانیا (پاشا زەدەکیا، ٢ پاشایان ٢٤:١٧) دەکەن. نامەی ژمارە ٣ باسی «پێغەمبەرێک» دەکات کە خەڵکی بێ هیوا دەکرد بە داواکردنیان بۆ ملکەچکردن بۆ بابلییەکان. ئەمە بە شێوەیەکی سەیر بیرهێنەرەوەی ڕووداوەکانی ژیانی یەرمیایە (بڕوانە یەرمیا ٣٨:١-٤). نامەکان شایەتی هەمان دۆخ دەدەن کە لە یەرمیا ٣٤:٧دا وەسف کراوە، کە لاخیش و عەزێقا دوا شارەکان بوون کە کەوتنە دەستی بابلییەکان.
«پشتڕاستکردنەوەی سەرسوڕهێنەری ئەوەی کە ئەم دوو شارە لەو شارانە بوون کە هێشتا بەرگرییان دەکرد، لەلایەن نامەکانی لاخیشەوە دابین کراوە. نامەی ژمارە ٤، کە لەلایەن ئەفسەرێکی سوپاوە لە بنکەیەکی سەربازییەوە بۆ ئەفسەرە باڵاکەی لە لاخیش نووسراوە، دەڵێت 'ئێمە چاوەڕێی نیشانەکانی لاخیشین بەپێی هەموو ئاماژەکانی کە گەورەم داویەتی، چونکە ناتوانین عەزێقا ببینین.' ئەم نامەیە نەک تەنها نیشانمان دەدات کە چۆن سوپای نەبووخەدنەسار تۆڕەکەی لە دەوری خاکی یەهودا توند دەکرد، بەڵکو بەڵگەی پەیوەندی نزیکی نێوان لاخیش و عەزێقاش دەدات، کە بە هەمان شێوە لە کتێبی یەرمیادا بەیەکەوە بەستراونەتەوە» (ج.پ. فری، شوێنەوارناسی و مێژووی کتێبی پیرۆز).
حازۆر
بەڵگەی وێرانبوونی حازۆر لەلایەن یۆشوعەوە وەک لە یۆشوع ١١:١١-١٣دا تۆمار کراوە، لە ساڵانی ١٩٩٠کاندا دۆزرایەوە. گەرمای سووتانەکە ئەوەندە زۆر بوو کە تاشەبەردە قورسەکانی شکان. چینێکی یەک مەتر ئەستوور لە خۆڵەمێش دۆزرایەوە. هەروەها لە حازۆردا بت، ئامێری گوشینی زەیتوون و شەراب، دیوارەکانی شار، پاشماوەی ماڵەکان، و تابلۆیەکی بزماری کە ئاراستەی پاشای بتپەرستی حازۆر کرابوو کە لە سەدەی ١٨ی پێش زایین ژیاوە، واتە سەردەمی ئیبراهیم، دۆزرانەوە.
ستێلای مێشا (کە بە بەردی مۆئابیش ناودەبرێت)
لە ساڵی ١٩٩٣دا دەستەواژەی «ماڵی داود» لەسەر ستێلای مێشا دۆزرایەوە کە باسی کارەکانی مێشا دەکات، پاشایەکی مۆئابی سەدەی نۆیەمی پێش زایین کە لە ٢ پاشایان ٣:٦-٢٧دا باس کراوە. ستێلاکە هەروەها باسی زۆر ناوی دیکە و شوێنەکانی ناو کتێبی پیرۆز دەکات، لەوانە عۆمری، ئەحئاب، هۆزی گاد، کەمۆش، نەبۆ، عەتارۆت، یاحاز، دیبۆن، کیریاسایم، کێریۆت، عەرۆعێر و ئەرنۆن، بێزەر، و دیبلاتایم.
دان
زۆر شت لە شوێنی کۆنی شاری داندا دۆزراونەتەوە بۆ پشتڕاستکردنەوەی مێژووی کتێبی پیرۆز، لەوانە دەروازەیەکی سێ کەوانەیی کە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٧٥٠ی پێش زایین، نزیکەی سەردەمی ئیبراهیم، وێنەکانی بەعل، شوێنی پەرستنی گوێرەکەی زێڕین (١ پاشایان ١٢:٢٨-٢٩)، و بەشێک لە پەیژەیەک کە وشەکانی «بێت داود» («ماڵی داود»)ی لەسەرە. ستێلای تەل دان، کە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆیەمی پێش زایین، هەروەها باسی پاشاکانی ئیسرائیل یەهۆرام، ئەحئاب، ئاحازیا، و یەهۆرام دەکات.
یەزرعیل
هەڵکۆڵینە شوێنەوارییەکان لە یەزرعیلی کۆن، کۆشکی هاوینەی پاشاکانی باکووری ئیسرائیل، ئامێرێکی گەورەی گوشینی شەرابیان دۆزیوەتەوە کە لەوانەیە هی نابۆت بێت، دیواری کاسیمات و چوار بورجی قەڵایەک کە نزیکەی ١١ دۆنم زەوی دەگرتەوە، خەندەقێکی ٢٠ پێ قووڵ، و پاشماوەی دەروازەی شارەکە.
لاخیش
پاشماوەکانی لاخیش بوونی شاری کۆنی ئیسرائیلی لێرە و گمارۆدان و وێرانکردنی لەلایەن ئاشوورییەکانەوە وەک لە کتێبی پیرۆزدا باس کراوە (٢ کڕۆنیکڵس ٣٢:٩) پشتڕاست دەکەنەوە.
کۆشک و گۆڕی هێرۆدس
کۆشکەکانی دروستکراو لەلایەن هێرۆدسەوە لە قەیسەریا ماریتیما، مەسادا، یەریحو، و هێرۆدیۆم دۆزراونەتەوە، و ئەوەی کە پێدەچێت گۆڕەکەی بێت لە لای هێرۆدیۆم لە ساڵی ٢٠٠٩دا دۆزرایەوە.
نووسراوی پیلاتۆس
لە ساڵی ١٩٦١دا، بلۆکێکی بەردی گەچ لە قەیسەریا ماریتیما دۆزرایەوە کە دەیسەلمێنێت پیلاتۆس حاکمی یەهودا بووە وەک لە کتێبی پیرۆزدا هاتووە. نووسراوەکە بە زمانی لاتینییە و دەڵێت «پۆنتیۆس پیلاتۆس حاکمی یەهودا تیبێریۆمی بۆ خوداوەندە گەورەکان دروستکرد.» ئەمە لەگەڵ قسەی لۆقا یەکدەگرێتەوە کە پیلاتۆس لە سەردەمی تیبێریۆسدا حوکمی کردووە (لۆقا ٣:١).
قەیسەریا ماریتیما
ئەم شارە کە لەلایەن هێرۆدسەوە دروستکراوە، یەکێک بوو لە شارە هەرە گرنگەکانی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی. چەندین جار لە کتێبی پیرۆزدا باس کراوە. هەڵکۆڵینەکان بەندەرێکی دەستکردی ١٠٠ دۆنم، یەکێک لە سەرسوڕهێنەرەکانی جیهانی کۆن، هیپۆدرۆم، هۆڵی وەرزش لەگەڵ گەرماو و سیستەمی گەرمکردنەوەی هایپۆکاوستی پێشکەوتوو، کاردۆ، ئاوەڕۆ، شانۆی ٤,٠٠٠ کورسی، کانی، زەوییە مووزاییکەکان، و پەرستگاکانیان دۆزیوەتەوە.
سامیریا
لە پاشماوەکانی سامیریا کۆن، پایتەختی شانشینی باکووری ئیسرائیل، پاشماوەی کۆشکی عاجی ئەحئاب، دەروازەی شارەکە کە لە ١ پاشایان ٢٢:١٠دا باس کراوە، و شاری ڕۆمانی هێرۆدس دۆزراونەتەوە. عاجەکانی سامیریا لە مۆزەخانەی بەریتانی، مۆزەخانەی ئیسرائیل لە ئۆرشەلیم، و شوێنەکانی دیکەدان.
قەیسەریا فیلیپی
هەڵکۆڵینەکانی شاری کۆنی قەیسەریا فیلیپی، کە لە مەتتا ١٦:١٣دا باس کراوە، پەرستگای بتپەرستی (بۆ پان و خوداوەندەکانی دیکە) و کۆشکی فیلیپی تێترارک، کوڕی هێرۆدس، کە لە لۆقا ٣:١دا باس کراوە، دۆزیوەتەوە.
دۆڵی ئیلا
دۆڵەکە کە داود لەگەڵ گۆلیاسدا شەڕی تێدا کردووە، دۆزرایەوە و شێوازەکەی بە تەواوی لەگەڵ گێڕانەوەی کتێبی پیرۆزدا دەگونجێت، لەوانە شاری فەلەستینی شاعارایم لە گردەکانی لای باکووری دۆڵەکە. شارەکە، کە لە ١ ساموئیل ١٧:٥٢دا باس کراوە، واتای «دوو دەروازە» دەدات، و شوێنەوارناسان هەردوو دەروازەکەیان دۆزیوەتەوە.
گات
لە ساڵی ٢٠٠٥دا، پارچەیەک گۆزە لە کاتی هەڵکۆڵینی گاتدا دۆزرایەوە کە ناوی هاوشێوەی گۆلیاسیلەسەر نووسرابوو. بە خەتی عیبری کۆن نووسرابوو و بەروارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٠-٩ی پێش زایین، کە سەردەمی داودە. ئەمە دەیسەلمێنێت کە ئەو ناوانە لەو سەردەمەدا لەلایەن فەلەستینییەکانەوە بەکارهاتوون. لە ساڵی ٢٠١٥دا، پاشماوەی دەروازەی کۆنی گات دۆزرایەوە. دەروازەکە گەورەترین دەروازەیە کە تا ئێستا لە ئیسرائیلدا دۆزرابێتەوە. لە ١ ساموئیل ٢١:١٣دا باس کراوە.
پەرستگاکانی فەلەستینییەکان
پاشماوەی پەرستگاکانی کۆنی فەلەستینییەکان لە گات، عەکرۆن، و تەل قاسیڵ دۆزراونەتەوە. سەقفەکە لەلایەن دوو ستوونی ناوەندی دارینەوە کە لەسەر بنکەی بەردین وەستابوون، پاڵپشتی دەکرا. ستوونەکان ئەوەندە نزیک بوون کە پیاوێکی گەورە دەیتوانی پاڵیان پێوە بنێت وەک لە کتێبی پیرۆزدا هاتووە کە سامسۆن کردی (دادوەران ١٦:٢٩-٣٠).
کەفەرناحوم، بێتسەیدا، خرازین
پاشماوەی ئەم شارانە لە کەناری باکووری دەریای جەلیل وەک شایەتی بێدەنگ بۆ ئەو نەهامەتییەی کە مەسیح ٢,٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر دژیان قسەی کرد، ماونەتەوە (مەتتا ١١:٢١-٢٤).
کەنیسە کۆنەکان
کەنیسە کۆنەکانی جولەکە لە بێت ئەلفا، مەجدەلا، خرازین، کەفەرناحوم، عەین گەدی، میگدال، و زۆر شوێنی دیکە دۆزراونەتەوە. کەنیسەی مەجدەلا، کە لە ساڵی ٢٠٠٩دا دۆزرایەوە، هی سەدەی یەکەمە، واتای ئەوەیە کە عیسا لەوێ قسەی کردووە.
«عیسا بە هەموو جەلیلدا دەگەڕا، لە کەنیسەکانیاندا فێری دەکردن…» (مەتتا ٤:٢٣).
لە یەکێک لە ژوورەکانی کەنیسەکەدا دراوێک دۆزرایەوە کە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٢٩ی زایینی، کە لە کاتی خزمەتی گشتی عیسادا بوو یان نزیک بوو لەو کاتە. هەروەها لە کەنیسەکەدا بەردێکی هەڵکەندراو دۆزرایەوە کە پێدەچێت وێنەی پەرستگای ئۆرشەلیم بێت. لە پێشەوەی وێنەی مەنۆرایەکی حەوت لقدار هەیە. لەبەر ئەوەی ئەمە کەنیسەیەکی سەدەی یەکەمە، هەندێک لە قەشەکان کە ئامادە بوون، مەنۆراکانی ڕاستەقینەیان لە پەرستگای هێرۆدسدا بینیوە. ئەمە کۆنترین مەنۆرایە کە تا ئێستا لە ئیسرائیلدا دۆزرابێتەوە.
بەردی مەجدەلا لەلایەن زۆر شارەزاوە بە «یەکێک لە دیارترین دۆزینەوەکانی ٥٠ ساڵی ڕابردوو» دادەنرێت.
ئەمانە تەنها چەندێک لە دۆزینەوە شوێنەوارییە سەرسوڕهێنەرەکانن لە خاکی ئیسرائیل کە پەیوەندییان بە مێژووی کتێبی پیرۆزەوە هەیە، و بوونی دەوڵەتی جولەکە ئەم کارەی هانداوە و خێراتر کردووە. دەوڵەتی ئیسرائیل سپۆنسەری شوێنەوارناسی دەکات، سەرپەرشتی دەکات، و دەیپارێزێت. مۆزەخانەی ئیسرائیل لە ئۆرشەلیم دەوڵەمەندە بە دەستکردەکان کە لە هەڵکۆڵینەکاندا دۆزراونەتەوە.
هەرگیز ئەوەندە بەڵگە بۆ ئیلهامی خودایی کتێبی پیرۆز نەبووە. هەزاران دۆزینەوەی شوێنەواری وردبینی مێژووی کتێبی پیرۆزیان پشتڕاست کردووەتەوە. بە فەزڵی خۆی، خودا ڕێگەی داوە ئەم دۆزینەوانە بۆ ئەوانەی کە چاویان هەیە بۆ بینین، بکرێن. مرۆڤ هیچ بیانوویەکی نییە بۆ بێباوەڕبوون بە کتێبی پیرۆز و بە مەسیحی کتێبی پیرۆز.
«بە ڕاستییەکەت پیرۆزیان بکە: وشەکەت ڕاستییە.» (یۆحەننا ١٧:١٧)
