«ئەمە ئەو نووسراوانەن کە شایەتی دەدەن لەسەر من.» یۆحەننا ٥:٣٩
ئایا مەسیح لە پەیمانی کۆندا دەبینین؟ بەڵێ! پەیمانی کۆن، وەک پەیمانی نوێ، مەسیح-ناوەندە. عیسا خۆی فەرمووی کە باسی ئەوی دەکرد (یۆحەننا ٥:٣٩). وەک وەحی خودایی، وێنەکانی کەسایەتی و کاری مەسیح لە سەرەتاوە تا مەلەخی دەردەکەون، لە قوربانی ئاژەڵان، قوربانی مرۆڤ، شتە بێگیانەکان، جۆرە مرۆییەکان، تیۆفانییەکان، پێشبینییەکان و وەسفەکاندا.
قوربانی ئاژەڵان
پۆشاکی پێست (سەرەتا ٣:٢١): خودا پۆشاکی پێستی بۆ ئادەم و حەوا دابین کرد. بۆ ئەوەش، ئاژەڵێک کوژرا و خوێن ڕژا. ئەم پۆشاکە ڕووتی و گوناهباری ئەوانی داپۆشی، وەک چۆن مەسیح ڕزگاری بۆ ئێمە دابین دەکات.
بەرخی پەسخە (دەرچوون ١٢): ئەمە جۆرێکە لە مەسیح لە مردنیدا. خوێنی بەرخەکە گوناهی سڕییەوە، کەفارەتێکی تەواو دژی سزای خودایی. بەشداریکردن لە بەرخی برژاودا باس لە هاوبەشی دەکات. مەسیح ئەم جۆرەی بەدیهێنا کاتێک بوو بە «بەرخی خودا کە گوناهی جیهان لادەبات» (یۆحەننا ١:٢٩ KJV).
چوار قوربانی ئاژەڵان (لێڤییەکان ١:١–٧:٣٨): ئەمانە چوار جۆری مەسیح نیشان دەدەن کە لەژێر یاسای موسادا ئاهەنگیان بۆ دەگێڕدرا. قوربانی سووتاندن باس لەوە دەکات کە مەسیح خۆی بەبێ پەڵە پێشکەش بە باوک دەکات. قوربانی ئاشتی وێنەی ئاشتی لەگەڵ خودا دەکێشێت کە بۆ گوناهبارانی باوەڕدار بە مردنی مەسیح دابین کراوە. قوربانی گوناه و سەرپێچی هەردووکیان مەسیح نیشان دەدەن کە گوناهی جیهان هەڵدەگرێت، بە چاوەڕوانی مردنی وەک سزای گوناه.
دوو باڵندە پێشکەش کران بۆ گولی (لێڤییەکان ١٤:١-٧): ئەوەی کوژرا باس لە مەسیح دەکات کە «بۆ سەرپێچییەکانمان ڕادەست کرا»، لە کاتێکدا ئەوەی ئازاد کرا مەسیح نیشان دەدات کە «بۆ ڕەواییەتی ئێمە دووبارە زیندوو کرایەوە» (ڕۆما ٤:٢٥).
قوربانی ئاژەڵان لە ڕۆژی کەفارەتدا (لێڤییەکان ١٦:٣-١٠). گاجووتێک قوربانی کرا بۆ هارون، سەرۆکی کاهینان، و ماڵەکەی. دوو بزن پێشکەش کران بۆ نەوەی ئیسرائیل – یەکێکیان وەک قوربانییەک بۆ گوناه، ئەوی دیکەیان وەک بزنی قوربانی کە وێنەی مەسیحی دەکێشا کە گوناهەکانمان لادەبات.
مانگای سوور (ژمارەکان ١٩:١-٢٢): ئەمە جۆرێکە لە مەسیح کە باوەڕدار پاک دەکاتەوە (١ یۆحەننا ١:٧-٩). مانگاکە بە ئاگر سووتێنرا. خۆڵەمێشەکەی، تێکەڵ بە ئاو، وەک پاککردنەوەی ڕێوڕەسمی لە پیسی بەکارهات، وێنەی باوەڕدارانە کە بە خوێنی مەسیح پاک دەکرێنەوە لە وەڵامی دانپێدانانی گوناهدا (زەبور ٥١:٧؛ ئەفەسۆس ٥:٢٦).
قوربانی مرۆڤ
تاکە قوربانی مرۆڤ لە پەیمانی کۆندا هی ئیسحاقە (سەرەتا ٢٢). هەروەها لە پەیمانی نوێدا باس کراوە: «بە باوەڕ ئیبراهیم ... ئیسحاقی پێشکەش کرد» (عیبرانییەکان ١١:١٧). سەرەتا ٢٢ تاکە جۆرە کە بە ڕوونی ئاماژە بەوە دەکات کە خودا قوربانییەکی مرۆیی بۆ گوناه داوا کرد: چونکە «وەک چۆن بە یەک پیاو گوناه هاتە ناو جیهان، و مردن بە گوناه» (ڕۆما ٥:١٢)، بە هەمان شێوە دەبێت بە قوربانی پیاوێک بێت، نەک ئاژەڵان، کە دادپەروەری خودایی بە تەواوی ڕازی دەکرێت.
سەرەتا ٢٢ پێشەکییەکی نایابە بۆ لایەنی خودایی گۆلگۆثا. ئەوەی لە نێوان ئیبراهیم و ئیسحاقدا ڕوویدا جۆرێکە لە مامەڵەی نێوان خودای باوک و کوڕ. خودا بە ئیبراهیمی فەرموو، «ئێستا کوڕەکەت، تاکە کوڕەکەت ئیسحاق، کە خۆشت دەوێت ... و لەوێ بیکە بە قوربانی سووتاندن» (سەرەتا ٢٢:٢). بۆچی خودا بە ئیبراهیمی فەرموو، «تاکە کوڕەکەت ئیسحاق»، لە کاتێکدا دەیزانی ئیبراهیم دوو کوڕی هەبوو – ئیسحاق و ئیسماعیل؟ چونکە ئیسحاق، نەک ئیسماعیل، جۆرێک بوو لە مەسیح. سەرنجی لێکچوونی تەواوی جۆرەکە (ئیسحاق) لەگەڵ دژەجۆرەکە (عیسا) بدە: «کوڕەکەت، تاکە کوڕەکەت ... کە خۆشت دەوێت.»
لەبەر ئەوەی ئیبراهیم بە ڕاستی ئیسحاقی نەکوشت، چۆن دەتوانرا لە کتێبی عیبرانییەکاندا بوترێت کە ئەو ئیسحاقی «پێشکەش کرد»؟ ئیبراهیم فەرمانی خودای بۆ کوشتنی ئیسحاق بەبێ هیچ گومانێک لە دڵیدا جێبەجێ کرد. ئەو ئیسحاقی برد بۆ کێو، بە قوربانگاکەوە بەستی، و «چەقۆکەی گرت بۆ کوشتنی کوڕەکەی» (سەرەتا ٢٢:١٠). ئەگەر خودا دەستوەردانی نەکردایە، ئیبراهیم ئەوەی دەکرد. لێرەدا بنەمایەکی گرنگ دەبینین لە پەیوەندیدا بە قبوڵکردنی باوەڕدار لەلایەن خوداوە. کاتێک دڵ، کە خودا دەیبینێت، بە ڕاستی دەیەوێت خودا ڕازی بکات، و هەوڵ دەدات ئەوە بکات، خودا بە میهرەبانی ویستەکە بۆ کردارەکە قبوڵ دەکات.
شتە بێگیانەکان
کەشتیی نوح (سەرەتا ٦:١٤–٨:١٩): کەشتییەکە پەناگەیەک بوو لە سزای خودا، شوێنێکی سەلامەتی و ئاسایش، و تاکە شوێنی ڕزگاربوون بوو لە زریانی توڕەیی خودا. ئەمە جۆرێکی ڕوونە لە ڕزگارییەکەمان لە مەسیحدا.
دارێک فڕێدرا بۆ ناو ئاوەکانی مارا (دەرچوون ١٥:٢٣-٢٥): کاتێک دارەکە بڕایەوە و فڕێدرایە ناو ئاوە تاڵەکانی مارا، شیرینی کردن. ئەمە باس لە مەسیح دەکات کە ژیانی خۆی بەخشی بۆ ئەوەی تاڵترین ئەزموونەکانی ژیانمان شیرین بکات.
مەننا (دەرچوون ١٦): وەک چۆن مەننا لە ئاسمانەوە هات بۆ ئەوەی ژیان بە ئیسرائیل بدات، بە هەمان شێوە مەسیح نانی ئاسمانە بۆ ئەوەی ژیان بە جیهان بدات (یۆحەننا ٦:٣٠-٥٩).
تەختەبەردی لێدراو (دەرچوون ١٧:٥-٧؛ ژمارەکان ٢٠:٧-١٣): وەک ١ کۆرنسۆس ١٠:٤ دەڵێت، «ئەو تەختەبەردە مەسیح بوو.» بە مردنی، ئاوی ژیان ئازاد کرا، و ئەو تەنها یەک جار لێدرا. موسا بە توندی سزا درا بۆ دوو جار لێدانی تەختەبەردەکە و بەم شێوەیە جۆرەکەی تێکدا. مردنی مەسیح بێ کۆتایی بەسە و پێویستی بە دووبارەبوونەوە نییە (ژمارەکان ٢٠:١١).
ماری برۆنزی (ژمارەکان ٢١:٥-٩): ئەمە جۆرێکە لە مەسیح لە خاچکێشانیدا، وەک چۆن عیسا خۆی پشتڕاستی کردەوە: «وەک چۆن موسا مارەکەی لە چۆڵەوانیدا بەرز کردەوە، بە هەمان شێوە دەبێت کوڕی مرۆڤ بەرز بکرێتەوە» (یۆحەننا ٣:١٤).
جۆرە مرۆییەکان
ژیانی هەندێک کەس بە شێوەیەکی گشتی وەبیرمان دێنێتەوە لە خزمەتی ڕزگارکەرەکەمان. مەلکیسادق (سەرەتا ١٤:١٨؛ زەبور ١١٠:٤) جۆرێکە لە مەسیح لەوەی کە ئەو پاشا و کاهین بوو، دوو پۆست کە لە مەسیحدا بەدیهاتن (عیبرانییەکان ٥:٦-١٠؛ ٧:١-٣). یوسف، لە زۆر ڕووەوە هاوشێوەترین جۆرە لە عیسا. هەردووکیان لەلایەن باوکیانەوە خۆشەویست بوون؛ هەردووکیان لەلایەن براکانیانەوە ڕقیان لێدەگیرایەوە، گاڵتەیان پێدەکرا و پیلانیان لە دژ دەگێڕدرا؛ هەردووکیان جلەکانیان لێکرایەوە، بە زیو فرۆشران، سەرکۆنە کران هەرچەندە بێتاوان بوون، و شانبەشانی دوو پیاوی تاوانبار دانران؛ لە کۆتاییدا، هەردووکیان لە سووکایەتییەوە بۆ شکۆمەندی لەلایەن خوداوە بەرز کرانەوە.
لەدایکبوون و ژیانیئیسحاق لە زۆر ڕووەوە هاوشێوەی هی مەسیحە. هەردووکیان لە دووگیانییەکی سەرسوڕهێنەردا بوون، هەردووکیان بە «تاکە لەدایکبوو» ڕاگەیەندران هەرچەندە ئیسماعیل پێشتر لەدایک ببوو. قوربانیکردنی ئیسحاق پێشەکی مردنی مەسیحە. دابینکردنی بووکێک بۆ ئیسحاق (سەرەتا ٢٤) وێنەی ڕۆحی پیرۆز دەکێشێت کە بووکێک بۆ مەسیح دابین دەکات. هارون جۆرێکە لە مەسیح لە کاری کاهینی باڵایدا (عیبرانییەکان ٥:٤-٥). موسا جۆرێکە لە مەسیح لە خزمەتی پێغەمبەرایەتییدا. ئەو پێشبینی پۆستی پێغەمبەرایەتی مەسیحی دەکرد (دانیال ١٨:١٥-١٨). داود جۆرێکە لە مەسیح لە خزمەتی داگیرکەر و پاشایەتیدا. خودا بە پێغەمبەر ناتانی فەرموو کە شانشینی داود بۆ هەتاهەتایە بەردەوام دەبێت (٢ ساموئیل ٧:١٦). پەیمانی داود ڕاگەیاندنی مەبەستی خودایە بۆ ئەوەی مەسیح بۆ هەتاهەتایە لەسەر تەختی داود بێت، پێشبینییەک کە لە شانشینی هەزار ساڵیدا بەدی دێت. زەبور ٨٩ پێشبینی نەوەی داود لەسەر تەخت دەکات (زەبور ٨٩:٢٧-٣٧). یۆنا لە ناو ماسییەکەدا وێنەی مردنی مەسیح دەکێشێت، لە کاتێکدا یۆنا لەسەر وشکانی وێنەی زیندووبوونەوەی دەکێشێت. عیسا باسی یۆنای وەک جۆرێک کرد (مەتتا ١٢:٤٠؛ ١٦:٤؛ لۆقا ١١:٢٩).
تیۆفانییەکان
تیۆفانی دەرکەوتنێکی بینراوی خودایە بۆ مرۆڤ. هەندێک ئەم دەرکەوتنانە وەک دەرکەوتنی پێش لەدایکبوونی مەسیح دەبینن. زۆرێک لە زانایانی کتێبی پیرۆز بەردەوام دەرکەوتنی «فریشتەی» پەروەردگار وەک مەسیح دەبینن، بە پشتبەستن بە دوو دەق. یەکەم لە نوێژەکەی یاقوبدایە کە دوو نەوەکەی بەرەکەتدار دەکات: «ئەو فریشتەیەی کە لە هەموو خراپەیەک ڕزگاری کردم، کوڕەکان بەرەکەتدار بکات» (پیدایشی 48:16). لەبەر ئەوەی هیچ فریشتەیەکی ئاسایی ناتوانێت مرۆڤ ڕزگار بکات، وا گریمانە دەکرێت کە ئەم فریشتەیە لە ڕاستیدا مەسیحە. دەقی دووەم لە دادوەران 13دایە کە «فریشتەی پەروەردگار» بۆ دایک و باوکی سامسۆن دەرکەوت و پێی ڕاگەیاندن کە ژنە نەزۆکەکە دووگیان دەبێت و کوڕێکی دەبێت. کاتێک باوکەکە، مانۆح، پرسیاری ناوی فریشتەکەی کرد، کتێبی پیرۆز تۆماری دەکات: «فریشتەی پەروەردگار پێی فەرموو: 'بۆچی بەم شێوەیە پرسیاری ناوی من دەکەیت، لە کاتێکدا نهێنییە؟'» (دادوەران 13:18). وشەی «نهێنی» هەمان وشەیە کە لە ئیشایا 9:6دا وەرگێڕدراوە بۆ «سەرسوڕهێنەر»، کە یەکێکە لە پێنج ناوی مەسیح.
پەیمانی کۆن زۆرێک لە تیۆفانییەکان تۆمار دەکات. زۆرێک پێیان وایە کە مەسیح بووە کە وەک «فریشتەی پەروەردگار» دەرکەوتووە و خزمەتی هاجەر (پیدایشی 16:7-11)، ئیبراهیم (پیدایشی 18:1-3؛ 22:11) و یاقوب (پیدایشی 28:13،24،30) کردووە. ئەو «پیاوەی» کە لەگەڵ یاقوب زۆرانبازی کردووە، وادیارە خودی مەسیح بووە، وەک لە دانپێدانانەکەی یاقوبدا دیارە: «خودام ڕووبەڕوو بینیوە» (پیدایشی 32:30). زۆرێک پێیان وایە کە خۆی بە یەشوع ناساندووە وەک «سەرۆکی سوپای پەروەردگار» (یەشوع 5:13-15)، بە گیدعۆن وەک «فریشتەیەکی پەروەردگار» (دادوەران 6:11،12،20،21).
زۆرێک پێیان وایە مەسیح بووە کە بۆ دایک و باوکی سامسۆن دەرکەوتووە، و ئەو ژن و مێردە نەزۆکەی لە لەدایکبوونی داهاتووی کوڕەکەیان ئاگادار کردووەتەوە (دادوەران 13)؛ بۆ ئیشایا لە بینینە بەناوبانگەکەیدا کە فریشتەکان خزمەتی پەروەردگاری سوپاکان دەکەن (ئیشایا 6: 6:1-13)؛ بۆ سێ گەنجە عیبرانییەکە لە کوورەی ئاگریندا. ئەوان پێیان وایە نەبووخەدنەسسار تەنانەت پیاوی چوارەمی لە کوورەکەدا وەک مەسیح ناسیوە، کاتێک وتی: «چوارەمین وەک کوڕی خودایە» (دانیال 3:25 KJV). ئەوان هەروەها پێیان وایە کە ئەو بۆ دانیال لە چاڵی شێرەکاندا دەرکەوتووە: «ئەوسا دانیال بە پاشای وت... 'خودای من فریشتەکەی ناردووە، و دەمی شێرەکانی داخستووە'» (دانیال 6:21-22). هەندێک پێیان وایە کە مەسیح بۆ زەکەریا دەرکەوتووە کە «پیاوە سواربووەکەی سەر ئەسپێکی سوور»ی وەک «فریشتەی پەروەردگار» ناسیوە (زەکەریا 1:8-12).
پێشبینییەکان
زۆر پێشبینی هاتنی مەسیح لە پەیمانی کۆندا هەیە. لێرەدا حەوت گرنگترینیان خراونەتەڕوو.
یەکەم پێشبینی: پیدایشی 3:15 سێ پێشبینی سەرەکی دەربارەی مەسیح دەخاتەڕوو: مرۆڤبوونی («نەوەی ئەو»)، مردنی («پاژنەی پێی بریندار دەکات»)، و سەرکەوتنی بەسەر شەیتاندا لە خاچدا («سەری تۆ بریندار دەکات»). نەسەبی ئەو: پێشبینی کرابوو کە مەسیح لە هۆزی یەهودا دێت، و نەوەی داود دەبێت (پیدایشی 49:10؛ ئیشایا 11:1؛ ئیریمیا 33:21). لەدایکبوونی ئەو: لە کچێکی پاکیزە لە بەیتلەحمی یەهودا لەدایک دەبێت (ئیشایا 7:14؛ میخا 5:2). ژیانی ئەو: پڕ دەبێت لە ڕۆحی خودا (ئیشایا 61:1-3). ئەو دەبێتە ڕووناکییەک بۆ نەتەوەکان (ئیشایا 42:6). ئەو بە سەرکەوتنەوە دەچێتە ئۆرشەلیم (زەکەریا 9:9). ئەو دەبێتە بەردە بنەڕەتی ڕەتکراوە (زەبوور 118:22). ئەو بە 30 پارچە زیو دەفرۆشرێت (زەبوور 41:9؛ 55:14-16؛ زەکەریا 11:12). ئەو دەبێتە «پیاوێکی خەمبار، و ئاشنا بە خەم» (ئیشایا 53:3). ئازار و مردنی ئەو: تینووی دەبێت (زەبوور 22:15؛ 69:21). سرکەی پێدەدرێت بۆ خواردنەوە (زەبوور 69:21). ئازاری کونکردنی دەست و قاچەکانی دەچێژێت (زەبوور 22:16). جلەکانی دابەش دەکرێن و قوماریان لەسەر دەکرێت (زەبوور 22:18). ئێسکەکانی ناشکێنرێن (دەرچوون 12:4؛ ژمارەکان 9:12). ئەو بە مردنێکی قوربانی دەمرێت (ئیشایا 53:1-12) بە خاچ کێشان (زەبوور 22:1-21). هەستانەوەی ئەو بە دەقەکانی خوارەوە پێشبینی کرابوو: «گیانم لە دۆزەخدا بەجێناهێڵیت؛ و ڕێگە نادەیت پیرۆزەکەت گەندەڵی ببینێت» (زەبوور 16:10). «ئازاری گیانی خۆی دەبینێت، و ڕازی دەبێت. بە زانیارییەکانی خزمەتکاری ڕاستودروستم زۆر کەس ڕاستودروست دەکات... و ئەو تاڵانەکە لەگەڵ بەهێزەکان دابەش دەکات» (ئیشایا 53:11-12). دووەم هاتنی ئەو: بۆ جاری دووەم لەسەر هەورەکانی ئاسمان دێتە سەر زەوی (دانیال 7:13؛ دانیال 7:13). کاتێک دێت، لەسەر کێوی زەیتوون دەوەستێت، ئەو شوێنەی کە لێیەوە سەرکەوت بۆ ئاسمان (زەکەریا 14:4؛ کرداری نێردراوان 1:11).
ناوەکان و وەسفەکان
ئەم لێکۆڵینەوەیە بە خستنەڕووی هەندێک لە ناوەکان و وەسفەکان لە پەیمانی کۆن کۆتایی پێدەهێنین کە متمانە دەکەین بیرۆکەکانی خوێنەر بۆ مەسیح دەگۆڕێت.
لە پیدایشدا، مەسیح «نەوەی ژنەکە»یە (3:15)، «فریشتەی» ڕزگارکەرە (48:16)، و «شیلو»یە (49:10)، کە بە واتای «مەسیح» دێت. لە دەرچووندا ئەو بەرخی پەسخەیە (12:3). لە لێڤییەکاندا ئەو کاهینی گەورەی دەستنیشانکراوە (8:7-9). لە ژمارەکاندا ئەو «ئەستێرەی دەرچوو لە یاقوب»ە (24:17). لە دانیالدا ئەو پێغەمبەرێکە وەک موسا (31:8)، و بەردی ڕزگاریی ئێمەیە (32:4،15). لە ڕووسدا ئەو خزم و ڕزگارکەرە (2:1). لە 2 ساموێلدا ئەو «خزمەتکارەکەم داود»ە (7:5،8). لە ئەیوبدا ئەو ڕزگارکەری زیندوو و گەڕاوەیە (19:25). لە زەبوورەکاندا ئەو بەرد و قۆچی ڕزگارییە (18:2)، شوانە چاکەکە (23:1) و پاشای شکۆمەندییە (24:7-10). لە پەندەکاندا ئەو حیکمەتی خودایە (8:22-36). لە گۆرانی گۆرانییەکاندا ئەو «سەرەکیترینە لە نێوان 10,000» (5:10)، «بە تەواوی خۆشەویستە» (5:16). لە ئیشایادا ئەو کوڕی لە پاکیزە لەدایکبووە، کە ناوی «عیمانوێل»ە (7:14)؛ سەرسوڕهێنەر، ڕاوێژکار، خودای بەهێز، باوکی هەتاهەتایی، میری ئاشتی (9:6)؛ پەروەردگار، ڕزگارکەر، گێڕەرەوە (60:16). لە دانیالدا ئەو بەردی لێدەرە (2:34)، «کوڕی خودایە» (3:25)، «کوڕی مرۆڤە» (7:13). لە میخا ئەو یەکێکە «کە هاتنەدەرەوەکانی لە کۆنەوە بووە، لە ئەزەلەوە» (5:2). لە حەگای ئەو «ئارەزووی هەموو نەتەوەکانە» (2:7). لە زەخەریا ئەو «خزمەتکارەکەمە، لقەکە» (3:8؛ 6:12)، ئەو یەکێکە «کە ئەوان کونجکونیان کردووە» (12:10)، «پاشای بەسەر هەموو زەویدا» (14:9). لە مەلاخی ئەو «خۆری ڕاستودروستییە» (4:2).
