ڕێنوێنیی خودایی و خۆبەزلزانی
خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات
هیچ سنوورێک نییە بۆ ئارەزووی گوناهکاری مرۆڤ، هیچ ڕێگرێک نییە بۆ کفرکردن کە بوونەوەرە لاوازەکان ئەنجامی دەدەن بۆ ئەوەی خۆیان لە چاوی جیهاندا گەورە دەربخەن. پاشا ئەحەشڤێرۆش (ناو واتای «نایابی» یان «شکۆمەندی شازادە») پیاوێکی لاواز، گوناهکار و فانی بوو – نموونەی بنەمای لۆرد ئاکتۆن کە دەڵێت «دەسەڵات گەندەڵی دەکات، و دەسەڵاتی ڕەها بە تەواوی گەندەڵی دەکات.» تا چەند بۆ مرۆڤێک دەکرێت دەسەڵاتی ڕەهای هەبێت، ئەحەشڤێرۆش وەک مافێکی لەدایکبوون هەیبوو – و گەندەڵی کرد. نایابی و شکۆمەندی تایبەتمەندییەکانی خودان؛ بۆ ئەوەی کەسێک نازناوێک بە خۆی بدات کە دەبێت ژێردەستەکانی لەبەردەمیدا کڕنۆش ببەن، پووکانەوە و شێتییە (1 پاشاکان 29:11؛ ئەیوب 37:22، 40:10؛ عیبرانییەکان 1:3، 8:1؛ دەرچوون 15:7؛ 2 کۆرنسۆس 4:7).
ئەحەشڤێرۆش حوکمی 127 پارێزگای فارسی دەکرد. ڕۆما 13 بەرپرسیارێتییەکانی حکومەت دەخاتە ڕوو. لەم پاشا ڕەهاخوازەدا نکوڵیکردنی دەبینین. پۆڵس بۆ ڕۆماییەکان نووسیویەتی کە «فەرمانڕەواکان ترسناک نین بۆ کارە باشەکان، بەڵکو بۆ خراپە ... چونکە ئەو خزمەتکاری خودایە بۆ تۆ بۆ چاکە. بەڵام ئەگەر خراپە بکەیت بترسە، چونکە شمشێر بە بێهودە هەڵناگرێت: چونکە ئەو خزمەتکاری خودایە، تۆڵەسێنەرێکە بۆ جێبەجێکردنی تووڕەیی بەسەر ئەوەی خراپە دەکات» (ڕۆما 13:3-4 KJV). کەواتە حکومەت دەبێت گرنگی بە سەلامەتی و خۆشگوزەرانی ژێردەستەکان بدات، هەروەها پاراستنیان لە دوژمنانی دەرەوە و لە تاوانبارانی ناوەوە.
بێبەرپرسیارێتی
ڕۆما حکومەتەکان ناچار دەکات پاداشتی چاکە بدەنەوە و سزای خراپە بدەن. لەبری ئەوە، ئەحەشڤێرۆش کاتەکەی بە سازدانی ئاهەنگ بۆ هاوڕێکانی بەسەر دەبرد. بۆچی، نازانین. ئەوەی کە دەیزانین ئەوەیە، لەبەر ئەوەی هەژاران هەمیشە لەگەڵمانن (مەتتا 26:11)، خەڵکێکی زۆری پێویست لە شانشینەکەیدا هەبوون. بەڵام دۆخی ئەوان ئەم فەرمانڕەوا خۆپەرستەی نەدەگرتەوە. وادیارە خۆشییەکانی و هەندێک جار کینەکەی زۆرترین گرنگی پێدەدا. بە پێچەوانەوە، زەبوورەکان و دووبارەبوونەوەی شەرع پێمان دەڵێن کە حکومەت دەبێت گرنگییەکی ڕاستەقینەی بە هەژاران، بێباوکان و بێوەژنەکان هەبێت: «ئەو دادوەری بێباوکان و بێوەژنەکان جێبەجێ دەکات و خۆشی لە نامۆ دەوێت، بە پێدانی خواردن و پۆشاک» (دووبارەبوونەوەی شەرع 10:18، 14:29، 15:1-11؛ زەبوور 10:14، 68:5).
لە ڕاستیدا، ئەحەشڤێرۆش دوو ئاهەنگی ساز کرد. یەکەم بۆ شازادەکان بوو کە کارگێڕەکانی بوون؛ ئەوان تەنها کارمەندی باڵای حکومەت بوون. دووەم بۆ خەڵکی ناو کۆشک بوو – خزم و کەسانی نزیک و بەرپرسە بچووکەکان. لێرەدا حکومەت خۆی بە خواستی فەرمانڕەواوە خۆش دەکات کە دەیتوانی بە هەمان ئاسانی سزای مەرگیان بدات.
حوکمی ستەمکارانە
ڕەفتاری ئەحەشڤێرۆش ناژیرانە بوو – وەک هی هیتلەر، ئیدی ئەمین و سەدام حسێن – و بە تەواوی لەگەڵ ڕاستیدا نەدەگونجا. سەرەتا هامانی بەبێ هیچ هۆکارێکی ڕوون بەرز کردەوە، و هامان پۆستە بەرزەکەی خۆی بەکار هێنا بۆ زیاترکردنی تۆڵەسەندنەوەی کەسیی خۆی دژی جوولەکەکان. ئەو گرنگی بە خۆشگوزەرانی ژێردەستە جیاوازەکانی ئیمپراتۆریەتەکە نەدەدا. لەبری ئەوە وزەکانی بۆ ڕازیکردنی پاشا گەندەڵەکەی و زیاترکردنی ئارەزووە خوێناوییەکانی بەکار دەهێنا.
ڕووخانی هامان بە پیلانێکی کۆشک بوو کە مۆردەخای و ئەستێری (واتای «ئەستێر») تێدابوو، کە دەبوو سروشتی گۆڕاوی پاشا لەبەرچاو بگرن، و بە بانگهێشتکردنی بۆ ژەمەکان دڵی خۆش بکەن پێش ئەوەی پیلانە خراپەکەی وەزیری سەرەکی ئاشکرا بکەن. مۆردەخای هەرچەندە زیرەک بوو، نەیدەتوانی لە فێڵبازی یان دەسەڵاتی هامان باشتر بێت. ئەمە تەنها بە داواکردن لە پاشا دەتوانرا بکرێت.
پێش ئەمە، ئێمە ئەم گۆڕانکارییە لە کرداردا دەبینین کاتێک، دوای خوێندنەوەی تۆمارەکانی دادگا، بڕیاری دا ڕێز لە مۆردەخای بگرێت بە پۆشاندنی جلی شاهانەیی و گەڕاندنی بە دەوری پایتەختدا. لێکۆڵەران دەڵێن ئەمە دابونەریت بووە، بەڵام ئەمە پووکانەوە و سروشتی خۆسەپێنی ئەو کولتوورە نیشان دەدات. بە زەحمەت کردارێکە کە بتوانرێت سەرسامی پێ بکرێت. لەبری ئەوە ئێمە سەرقاڵبوونی ئەو چینی باڵای فارسە بە ڕازاندنەوەی دەسەڵات و بەکاربردنی دیار دەبینین.
بۆ جێبەجێکردنی پلانە شەیتانییەکەی بۆ لەناوبردنی هەموو جوولەکەکان، هامان دەبوو دڵی پاشا خۆش بکات. سەرەتا لەسەر ترسەکانی پاشا لە دابەشبوون لە ئیمپراتۆریەتەکەیدا یاری کرد: «گەلێک هەیە کە لە هەموو پارێزگاکانی شانشینەکەتدا بڵاوە و پەرشوبڵاوە ... و یاساکانی پاشاش ناپارێزن. بۆیە قازانج بۆ پاشا نییە کە ڕێگەیان پێبدات» (ئەستێر 3:8. تێبینی تێکەڵەی نەتەوەیی جیاواز لە ئیمپراتۆریەتەکەدا کە وشەی «گەلان» ئاماژەی پێدەکات). پاشان شیرینکردنەکە بریتی بوو لە دانانی تاڵانی وەرگیراو لە جوولەکەکان بۆ گەنجینەی شاهانەیی. لێرەدا لێکچوونەکە لەگەڵ سەرکردەکانی نازی دەبینین کە خۆیان دەوڵەمەند کرد لە ڕێگەی چەوساندنەوە و تاڵانکردنی گەلی زەمینی خوداوە. هیچ وڵاتێک کە پێشوازی لە جوولەکەکان کردبێت، زیانی پێنەگەیشتووە؛ بەڵکو گەشەیان کردووە. سەرەڕای ئەوەش جوولەکەکان خراونەتە گیتۆکانەوە و کراونەتە قوربانی بۆ گەندەڵی حکومەت، وەک لە ڕووسیای قەیسەریدا، و بەبێ هیچ هۆکارێکی باش گومانیان لێ کراوە و ڕقیان لێ گیراوە.
لەبری دۆزینەوەی ڕێگەیەکی یاسایی بۆ دەربازبوون لەم یاسا نادادپەروەرە، مافی بەرگریکردن لە خۆیان بە جوولەکەکان درا. ئەوەندە پاشا گرنگی بە مرۆڤایەتی ژێردەستەکانی نەدەدا، کە بە کردەوە شەڕی ناوخۆیی یاسایی کرد و بەشێکی لە قازانجەکانی وەرگرت. چ فەرمانڕەوایەکی تر ئەوەندە شێت بووە کە باج لە ململانێی نێوان گرووپە نەتەوەیی و ئایینییەکان لە ئیمپراتۆریەتەکەی خۆیدا وەربگرێت؟ وەک ئەوە وایە حکومەتێکی دیموکراسی لەلایەن تاوانکاری ڕێکخراوەوە لە قازانجی بازرگانی ماددە هۆشبەرەکان و خراپەکارییەوە پارەدار بکرێت. لە کۆتاییدا ئەم پووکانەوە توندە دەبووە هۆی کارەسات ئەگەر دەستێوەردانی کاتی کەسایەتییەکی باڵا نەبووایە کە دەبووە هۆی بەڕێوەبردنی ئاشتیانەتر و ڕاستودروستتری مۆردەخای و شاژن ئەستێر.
شاژن
ئەم شتانە بەسە و خراپیشن، و ستەمکاری لە خراپترین جۆری نیشان دەدەن. لە بابەتی شاژن ڤەشتی (واتای «جوانی») و سروشتی سەرخۆشی جەژنە گەورەکەدا، لایەنێکی تری داوێنپیسی ئەم فەرمانڕەوا و حکومەتەکەی دەبینین. سەرەتا فەرمانی پێکرا «جوانییەکەی نیشان بدات» بۆ چاوی پیاوکوژە سەرخۆشەکانی پاشا، پاشان بە خواستی پاشا سەرخۆشەکە تەڵاق درا و دوورخرایەوە. ئامۆژگارییەکەی دەربارەکان بە زەحمەت حیکمەت بوو. حیکمەت لەم دەربارە گەندەڵەدا قبوڵ نەدەکرا. بەڵکو، داوا لە خۆبەزلزانی پاشا کرا. سروشتی حکومەتێکی لەم جۆرە لە مامەڵەکردنی لەگەڵ دانیشتوانەکەی، و بە تایبەتی ژنەکانی، دەبینین. ژنان بە ڕوونی کراونەتە موڵکی پیاوان، ئەگەر پێشتر وا نەبوونایە. دەستەواژەی یاسا پێشنیارکراوەکە ڕوونی دەکردەوە کە ئەوەی ڕەنگە دابونەریت بووبێت دەبێتە یاسا. شاژن ڤەشتی ژنێکی خاوەن کەسایەتی بوو، بەڵام ئەوە نەیکردە کەسێکی ڕێزلێگیراو. تەنها ئەوەی گرنگ بوو بۆچوونی پاشا بوو. دەربارە پیاوکوژەکانی هەموو خواستی ئەویان جێبەجێ دەکرد بۆ ئەوەی شوێنی دەسەڵات و کاریگەری خۆیان بپارێزن.
لە ئەنجامدا، هەموو سەرچاوەکانی ئەم ئیمپراتۆریەتە فراوانە کۆکرانەوە – نەک بۆ چاکسازییەکی بەرز، بەڵکو تەنها بۆ ڕازیکردنی ئارەزووەکانی فەرمانڕەوا پووچەڵەکە. مەرجەکانی ئەو خانمەی کە دەبوو ببێتە شاژن تەنها ئەوە بوو کە جوانییەکەی دڵی پاشا ڕازی بکات. ئایا ئەو ژیر و بەڕێز بوو گرنگ نەبوو. تەنها دەبوو دڵی پاشا ئارەزووبازەکە خۆش بکات. لێرەدا جەستە لە خراپترین دۆخیدا دەبینین.
پارادۆکس
سەیرە کە هیچ ئاماژەیەک بە خودا لەم کتێبەدا نییە. بەڵام، ئەوەی کە هامان، ئەو پیاوەی کە بەرز کرایەوە بۆ وەزیری سەرەکی، عەمالیقی بوو، ڕوونی دەکاتەوە کە شەیتان لە کاردا بوو بۆ لەناوبردنی گەلی خودا (دەرچوون 17:16).
هەروەها سەیرە کە خاڵی وەرچەرخانی کتێبەکە، کە سامانەکانی ئیسرائیل لە نزمترین ئاستیاندا بوون، هەروەها ئەو خاڵەیە کە مۆردەخای خوشکەزاکەی، ئەستێری، قایل کرد: «وا مەزانە کە تۆ لە ماڵی پاشادا دەرباز دەبیت، زیاتر لە هەموو جوولەکەکان. چونکە ئەگەر تۆ بە تەواوی لەم کاتەدا بێدەنگ بیت، ئەوا فراوانبوون و ڕزگاری بۆ جوولەکەکان لە شوێنێکی ترەوە دێت. بەڵام تۆ و ماڵی باوکت لەناو دەچن. و کێ دەزانێت ئایا تۆ بۆ کاتێکی وەک ئەمە هاتووی بۆ شانشینەکە؟» (4:13-14). مۆردەخای لە پلانی خودا بۆ جوولەکەکان بێئاگا نەبوو. بەڵام، لە کاتێکدا هەندێک وەک دانیال باوەڕیان بە زیندوویی هێشتەوە، ئەوانی تر هیواکانیان لەدەست دابوو. مۆردەخای هیواکەی هەبوو، هەرچەندە هیچ ئاماژەیەک بە پەیوەندی کەسیی ئەو لەگەڵ خودا نییە. ئەستێر، بە تێگەیشتن لە توانای لاوازی خۆی بۆ کاریگەری لەسەر پاشا، بڕیاری دا ژیانی خۆی بۆ گەلەکەی بخاتە مەترسییەوە.
وشەکانی، «بۆ کاتێکی وەک ئەمە» وشە سەرەکییەکانی کتێبی ئەستێرن. هەرچەندە ناوی خودا نەهاتووە، بەڵام بیرکردنەوە لەوەی کە ئەو بە قووڵی لە چارەنووسی ئیسرائیلدا نەبووبێت کە بە خۆشەویستییەکی هەتاهەتایی خۆشی دەوێت، مەحاڵە. ئەو لەوێیە، وەک هەمیشە. ئەو هەرگیز گەلەکەی جێناهێڵێت و وازیان لێ ناهێنێت. (لە ڕاستیدا، چەک میسلەر، لە کتێبەکەیدا بە ناوی کۆدی گەردوونی، نووسیویەتی کە ناوی خودا سێ جار لە ئەستێردا بە شێوەی کۆدکراو هاتووە.) ئەوەی گرنگە ئەوەیە کە خودا بە ڕوونی لە کاردا بوو. لە نزمترین خاڵی ئیسرائیلدا، ڕزگاری و دەربازبوون لە ڕێگەی ژنێکەوە هات کە پۆستەکەی بە خواستی دەسەڵاتدارێک بوو، و دژی دەربارەیەکی زۆر خراپ بوو. هێشتا لاوازی توانای خودا دەبینێت بۆ گۆڕینی فێڵبازیی خراپ بە حیکمەتێکی نەرم، بەڵام نەپساوە.
لە لووتکەی کاریگەریی خۆیدا – لەگەڵ ئەوەی پیلانە شەیتانییەکانی نزیک بوون لە جێبەجێبوون – هامان شانازی بە خێزان و هاوڕێکانییەوە دەکرد «بە شکۆمەندی سامانەکانی ... و هەموو ئەو شتانەی کە پاشا پێی بەرز کردبووەوە، و چۆن ئەو لەسەر شازادەکان و خزمەتکارانی پاشا پێشی خستبوو» (ئەستێر 5:11). تەنها یەک شت لێی دەرباز بوو، و ئەوەش ڕزگاربوون بوو لە مۆردەخای کە «لە دەروازەی پاشا دانیشتبوو.» زێرەش، ژنەکەی، چارەسەرێکی پێشکەش کرد کە دڵی خۆش کرد – لەسێدارەدانێکی بێڕێزانە و گشتی بۆ مۆردەخای. ڕەنگە هامان یاسای جوولەکەکانی دەزانی کە دەڵێت، «نەفرەتی لێ بێت هەموو ئەوەی لەسەر دارێک هەڵواسراوە» (غەلاتییەکان 3:13؛ دووبارەبوونەوەی شەرع 21:22-23).
بەشی 6 بە لێدوانێکی سەرسوڕهێنەر دەست پێدەکات کە شێوازی کارکردنی خودا نیشان دەدات کاتێک شتەکان بە هەڵە دەڕۆن. بە پێچەوانەی سەرەتای سەردەمێک، کاتێک ئەو «نیشانە و سەرسوڕهێنەرەکانی» بەکار دەهێنا (دووبارەبوونەوەی شەرع 6:22؛ زەبوور 105:5، 27)، خودا لێرەدا شتەکان دەخاتە دەستی مرۆڤەوە بۆ ئەوەی شتەکان بە هەڵە بڕۆن. کاتێک ئەمە ڕوودەدات، لەبری مامەڵەی ڕاستەوخۆ، خودا لە پشت پەردەوە کار دەکات بۆ گۆڕینی ڕێڕەوی ڕووداوەکان بەبێ ڕێگریکردن لە بەرپرسیارێتی مرۆڤ: «لەو شەوەدا پاشا خەوی لێ نەکەوت» (ئەستێر 6:1). بە واتای وشە، خەوەکەی «هەڵفڕی» – و نەک بە ڕێکەوت. هەرچەندە «هەموو جیهان لە خراپەکارەکەدا ڕاکشاوە» (1 یۆحەننا 5:19)، خودا کۆنترۆڵی ڕووداوەکان دەکات، و ئەو هەمیشە گرنگی بە گەلەکەی دەدات. خەو لە پاشا هەڵفڕی؛ سامان و دەسەڵات نەیدەتوانی یەک کاتژمێر خەوی ئاسوودە بکڕێت. ئەوە هی خودا بوو (زەبوور 127:2)، کە خەوی لێ سەندەوە بە هۆکارێک: بۆ ئەوەی «کتێبی تۆمارەکانی ڕووداوەکان»ی بۆ بخوێنرێتەوە. هەروەها ڕێکەوت نەبوو کە ئەو تۆماری مۆردەخای بیست کە پیلانێکی دژی ژیانی ئاشکرا دەکرد (ئەستێر 6:1-3)، هەر کاتێک ئارەزووەکانی هامان نزیک بوون لە جێبەجێبوون.
لێرەدا کەسایەتی و مەبەستی کتێبی ئەستێرە. زۆر کەس لە ئەمڕۆدا بەدوای بەڵگەی هێزی خودادا دەگەڕێن. ئەوان بەدوای نیشانە و سەرسوڕهێنەرەکاندا دەگەڕێن بەڵام هیچ نین. ئەوان دەڵێن، «پێویستمان بە دەستنیشانکردنێکی نوێیە.» ئێمە پێویستمان بە هیچ شتێکی نوێ نییە، چونکە ئێستا هەمان هێزمان هەیە وەک هەمیشە: «هێزی خودایی هەموو شتێکی پێداوین کە پەیوەندی بە ژیان و خوداپەرستییەوە هەیە» (2 پەترۆس 1:3). چی زیاترمان پێویستە؟ ئێمە ئەو موعجیزانە نابینین کە ئارەزوویان دەکەین. لەبری ئەوە، دەبێت بەدوای موعجیزەی دیدارێکی و قسەکردنێکی وادیارە ڕێکەوتدا بگەڕێین کە دەبێتە هۆی باوەڕ بە خودای ڕاستەقینە. ئایا دەستی خودا لە هەموو ئەم شتانەدا نییە؟ یەکێک لە مەسیحییەکان کە دەیناسم ڕۆژانە نوێژ دەکات بۆ ئەوەی یەزدان بیخاتە پەیوەندی لەگەڵ خەڵکدا. بە زەحمەت ڕۆژێک تێدەپەڕێت کە ئەو قسە لەسەر ڕاستییە هەتاهەتاییەکان لەگەڵ کەسێکی نامۆدا نەکات.
بیرکردنەوەی کۆتایی
لێرەدا سەرکەوتن هەیە، بەڵام کارەساتیش: «جوولەکەکان ڕووناکی و خۆشی، و شادی و ڕێزیان هەبوو ... لە هەموو پارێزگایەک و لە هەموو شارێکدا ... و زۆرێک لە خەڵکی خاکەکە بوونە جوولەکە، چونکە ترسی جوولەکەکان بەسەریاندا هات» (8:16-17). وادیارە سەرکەوتنێک بێت کە زۆر کەس بوونە جوولەکە، بەڵام ئایا بە ڕاستی گۆڕدران بۆ خودا؟ دەقەکە دەڵێت «ترسی جوولەکەکان» بوو نەک ترسی یەزدان کە «سەرەتای حیکمەتە» (پەندەکان 9:10). ڕەنگە بتوانین ئەمە بگەڕێنینەوە بۆ دوودڵی ئەستێر بۆ ئاشکراکردنی نەتەوەکەی. لە ژێر دەسەڵاتی هاماندا بە ڕوونی ناپەسەند بوو کە جوولەکە بیت. بۆیە کاتێک پاندۆڵەکە بەرەو لایەکی تر سووڕایەوە، بوون بە جوولەکە سوودبەخش بوو. ئەمە هەموو جۆرە کێشەیەک دەوروژێنێت. ئێمە ناپەسەندیی مەسیحییەت لە ئەمڕۆدا دەناڵێنین، بەڵام زۆر جار لە کاتێکی وادا – کاتێک ئێمە لە شایەتیدانماندا بوێرین – خودا بە کاریگەرترین شێوە لە دڵی بێباوەڕاندا کار دەکات.
کتێبی ئەستێر کتێبێکی بێزارکەرە. هەروەها کتێبێکی پشتگوێخراویشە. بەڵام کتێبێکە کە زۆری هەیە بۆ فێرکردنمان دەربارەی ئەو سەردەمەی کە تێیدا دەژین، کە ڕەوشتی سەرکردەکانمان زۆر کەمترە لەوەی کە پۆستە باڵاکان پێویستیان پێیەتی. پێویستە وشەکانی پۆڵس بیر بهێنینەوە: «بۆیە داوا دەکەم، کە ... پاڕانەوە، نوێژ، نێوەندگیری و سوپاسگوزاری، بۆ هەموو پیاوان بکرێت، بۆ پاشاکان، و بۆ هەموو ئەوانەی لە دەسەڵاتدان: بۆ ئەوەی بتوانین ژیانێکی ئارام و ئاشتیانە بە هەموو خوداپەرستی و ڕاستگۆییەوە بژین» (1 تیمۆساوس 2:1-2).
