پێنج کەس لەسەر خاچ مردن
خاچ کێشان شێوازێکی دڕندانەی سزادان بوو کە ڕۆمەکان دژی کۆیلە و تاوانبار و دوژمنەکانیان پەیڕەویان دەکرد. بە شێوەیەکی باو لە سەدەی یەکەمی پێش زایین تا سەدەی چوارەمی زایین بەکارهاتووە. لە کاتێکدا کە مەزەندەکردنی ژمارەی وردی ئەو کەسانەی کە لەلایەن ڕۆمەکانەوە خاچ کراون قورسە، بەڵام گێڕانەوەکانی مێژوونووسان ئاماژە بەوە دەکەن کە دەیان هەزار، ئەگەر سەدان هەزار نەبێت، خاچ کراون. بۆ نموونە، مێژوونووسی جولەکە یۆسێفۆس ڕایگەیاندووە کە ڕۆمەکان هەزاران یاخیبووی جولەکەیان خاچ کردووە لە کاتی گەمارۆدانی ئۆرشەلیم لە ساڵی 70ی زایینیدا لەژێر فەرماندەیی فەرماندەی ڕۆمانی تیتۆس، کە دواتر بوو بە ئیمپراتۆر (79-81ی زایینی).
بەناوبانگترین خاچ کێشان هی عیسای مەسیحی گەورەمان بوو، بەڵام پۆڵ پێی وتووین کە کەسێکی تر لەگەڵ مەسیحدا خاچ کراوە، وتی: «من لەگەڵ مەسیحدا خاچ کراوم. ئیتر من نیم کە دەژیم، بەڵکو مەسیحە کە لە مندا دەژی. ئەو ژیانەی ئێستا لە جەستەدا دەژیم، بە باوەڕ بە کوڕی خودا دەژیم، کە منی خۆشویست و خۆی لە پێناومدا بەخشی» (غەلاتییە 2:20). واتای مردن لەگەڵ مەسیح چییە؟ پۆڵ ئەمەی ڕوون کردەوە بەوەی کە پێنج کەس لەسەر خاچی مەسیح مردن.
1. خودی کۆن لەسەر خاچ مرد
لە ڕۆما 6:6 پۆڵ نووسیویەتی: «دەزانین کە خودی کۆنمان لەگەڵ ئەودا خاچ کرا، بۆ ئەوەی جەستەی گوناه بێ نرخ بکرێت، بۆ ئەوەی ئیتر کۆیلەی گوناه نەبین.» خودی کۆن، یان «پیاوی کۆن» لە هەندێک وەرگێڕانی تردا، هەموو ئەو کاراکتەرەیە کە پەیوەندی بە ئادەمەوە هەیە. ڕەگەز و ناسنامەی کۆنمان ڕەنگ دەداتەوە. چی دێتە خەیاڵت کاتێک بیر لە ناسنامەمان لە ئادەمدا دەکەیتەوە؟ ڕەنگە بیر لە خۆپەرستی، ئارەزوو، لوتبەرزی، حەسادەت یان شتی هاوشێوە بکەیتەوە. هەموو ئەم تایبەتمەندییانە خودی کۆن پێناسە دەکەن. لە ڕووی دادوەرییەوە، خودا خودی کۆنی لەسەر خاچ خاچ کردووە بۆ ئەوەی ئێمە لەم ناسنامە خراپە ئازاد بکات، بۆ ئەوەی «ئیتر کۆیلەی گوناه نەبین»، و پەیوەندییەکەمان لەگەڵ ئادەمدا بپچڕێنێت. وەک مەسیحییەکان، خودا ئێمەی وەرگرتووەتە ناو خێزانێکی نوێ کە سەرۆکەکەی مەسیحە، و جێگەی خێزانە کۆنەکەمان لە ئادەمدا گرتووەتەوە. ئەمەش ئێمە لە هەموو کردارە گوناهکارەکان کە پەیوەندییان بە خێزانی ئادەمەوە هەیە، ئازاد دەکات.
لە ڕووی کردارییەوە پۆڵ داوای لێکردووین کە «خودی کۆنتان دابنێن، کە هی شێوازی ژیانی پێشووتانە و ... خودی نوێ لەبەر بکەن، کە بە وێنەی خودا دروست کراوە» (ئەفەسۆس 4:22، 24). دەستەواژەی «دابنێن» واتای نواندن یان خۆلادان نییە، چونکە ئەوە تۆ دەکاتە دووڕوو. لەبەرکردن دەربڕینێکی دەرەکییە بۆ گۆڕانکاری لە کاراکتەری ناوخۆییماندا. پۆڵ ئەم چەمکەی ڕوون کردەوە بە نووسین: «کەواتە، وەک هەڵبژێردراوانی خودا، پیرۆز و خۆشەویست، دڵسۆزی، میهرەبانی، خۆبەزلنەزانین، نەرمونیانی و ئارامگری لەبەر بکەن» (کۆلۆسی 3:12). تێبینی ئەوە بکە کە هەموو ئەم سیفەتانە – دڵسۆزی، میهرەبانی، خۆبەزلنەزانین، نەرمونیانی و ئارامگری – ناوخۆیین بەڵام کردارە دەرەکییەکانیان لەگەڵدایە. بە کورتی، خودی کۆن پەیوەندی بە «کردارە» گوناهکارەکانەوە هەیە (ئایەتی 9).
2. جیهان خاچ کراوە
«جیهان» سێ واتای هەیە لە کتێبی پیرۆزدا. بەپێی چوارچێوەکە، «جیهان» ڕەنگە واتای ئەو کەسانە بێت کە لەسەر زەوی دەژین، و بەو مانایە «خودا ئەوەندە جیهانی خۆشویست» (یۆحەننا 3:16). یان ڕەنگە واتای دروستکراوەکان بێت، لەوانەش زەوی، ئەستێرەکان، درەختەکان و ئاژەڵەکان، وەک لە ڕۆما 1:20دا هاتووە. واتای سێیەم ئاماژەیە بۆ سیستەمێک کە شەیتان دایڕشتووە بۆ حوکمڕانی و کۆنترۆڵکردنی جیهان، بە ئامانجی دوورخستنەوەی خەڵک لە خودا (سەیری 2 کۆرنسۆس 4:4 بکە). ئەمە ئەو جیهانەیە کە لەسەر خاچی مەسیح خاچ کرا.
لە غەلاتییە 6:14 پۆڵ نووسیویەتی: «بەڵام دوور بێت لە من کە شانازی بکەم جگە لە خاچی گەورەمان عیسای مەسیح، کە بەهۆیەوە جیهان بۆ من خاچ کراوە، و منیش بۆ جیهان.» چۆن جیهان بۆ من خاچ دەکرێت؟ یەکێک لە نموونەکان نوحە، کە بەهۆی لافاوەکەوە لە جیهانی دەوروبەری ڕزگار کرا. لە سەردەمی ئەودا هەموو کەسێک هەڵی هەبوو کە یان بچێتە ناو کەشتییەکە یان لە دەرەوە بمێنێتەوە. کەشتییەکە هۆکاری جیاکەرەوە بوو. خاچ ئێمە لە جیهان جیا دەکاتەوە چونکە خاچ خاڵی بڕیاردانە بۆ هەموو کەسێک: مەسیح قبوڵ بکە یان ڕەتی بکەرەوە.
ئەو کەسانەی شوێنی مەسیح دەکەون ڕقیان لە جیهانە بەهۆی دوو هۆکارەوە:
مەسیحییەکان بەشێکن لە کەنیسە، کە بووکی مەسیحە (ئەفەسۆس 5:25-27). بووک دەبێت هەموو سۆزەکانی لەسەر زاواکەی بێت، وەک ڕەنگدانەوەی خۆشەویستییە گەورەکەی ئەو بۆی. خۆشویستنی جیهان دڵسۆزی مەسیحییەکە بۆ مەسیح پووچەڵ دەکاتەوە.
- جیهان سیستەمێکە کە دژی خودایە. نووسەری بەریتانی سی. ئێس. لویس مەسیحییەکانی وەک سەرباز لە خاکێکی داگیرکراودا (زەوی) وەسف کردووە، کە ڕێنمایی لە فەرماندەیی ناوەندییەوە لە ڕێگەی پەیوەندی بێ وایەرەوە (ڕۆحی پیرۆز) وەردەگرن. ئەگەر جیهان دوژمنمان بێت، هیچ شوێنێک نییە بۆ مەسیحییەکە کە جیهانی خۆشبوێت.
- جەیمس ئەو دوو هۆکارەی سەرەوەی کورت کردەوە: «ئەی گەلە داوێنپیسەکان! ئایا نازانن کە دۆستایەتی لەگەڵ جیهان دوژمنایەتییە لەگەڵ خودا؟ کەواتە هەر کەسێک بیەوێت دۆستی جیهان بێت، خۆی دەکاتە دوژمنی خودا» (جەیمس 4:4). وەک بووکی مەسیح، ناتوانین جیهانمان خۆشبوێت چونکە ئەوە ئێمە دەکاتە «داوێنپیس». وەک بەشێک لە گەلی خودا و ئەندامانی کەنیسە، ناتوانرێت جیهان خۆشبوێت چونکە بەم کارە «خۆی دەکاتە دوژمنی خودا»، بەمەش خیانەت دەکات.
ئەرکی کرداریی ئێمە ئەوەیە کە مەسیح دڵ و سەرنجمان داگیر بکات بۆ ئەوەی جیهان لەبەرچاومان ون بێت.
3. دوژمنایەتی یان ڕق
بە درێژایی مێژوو جولەکە و ناجولەکەکان دوژمنی یەکتر بوون، بەڵام لە دوژمنایەتییان بەرامبەر خودا یەکگرتوو بوون (ئەیوب 21:14). پۆڵ پێی وتووین چۆن خودا ئەم کێشەیەی چارەسەر کرد و توانی «هەردووکیان لە یەک جەستەدا لە ڕێگەی خاچەوە لەگەڵ خودا ئاشت بکاتەوە، بەمەش دوژمنایەتییەکە بکوژێت» (ئەفەسۆس 2:16). چۆن خودا کێشەی دوژمنایەتییەکەی چارەسەر کرد؟ خودا نەگۆڕا. بەڵکو، ئەو هەموو جیهانی خۆشویست پێش و پاش خاچ. کەواتە، بۆ کوشتنی دوژمنایەتییەکە، دەبوو ئێمە بگۆڕێین. کتێبی پیرۆز ئەم پرۆسەیە ناودەنێت «ئاشتکردنەوە»؛ خاچ دوژمنایەتییەکەی کوشت بە ئاشتکردنەوەی ئێمە لەگەڵ خودا.
یەکەم، خودا پەیوەندییەکەی چاک کردەوە لە نێوان خۆی و مرۆڤایەتیدا بە ئاشتکردنەوەی هەموو جیهان، «لە مەسیحدا خودا جیهانی لەگەڵ خۆیدا ئاشت دەکردەوە، تاوانەکانیان بەسەریاندا نەدەژمارد، و پەیامی ئاشتکردنەوەی بە ئێمە سپارد» (2 کۆرنسۆس 5:19، بە خوار). بەم مانایە خودا دەرگای بۆ تاکەکان کردەوە بۆ ئەوەی بگەڕێنەوە لای ئەو. دووەم، خودا چاکی کردەوە ئێمە، «چونکە ئەگەر لە کاتێکدا ئێمە دوژمن بووین، لەگەڵ خودا ئاشت کراینەوە بە مردنی کوڕەکەی، زۆر زیاتر، ئێستا کە ئاشت کراوینەتەوە، بە ژیانی ئەو ڕزگار دەبین» (ڕۆما 5:10، بە خوار). خودا لە دڵی زۆر کەسدا کاری کرد بۆ ئەوەی ڕایانکێشێت بگەڕێنەوە لای مەسیح دوای ئەوەی دوژمنی ئەو بوون. ئەنجامەکەی ئەوەیە کە ئێستا ئێمە شیاوین بۆ ئەوەی پەیوەندییەکمان لەگەڵ خودا و لەگەڵ یەکتردا هەبێت. ئەرکی کرداریی ئێمە ئەوەیە کە چێژ لەم پەیوەندییە لەگەڵ خودا وەربگرین و گەشەی پێبدەین لە ڕێگەی نوێژکردن، خوێندنی کتێبی پیرۆز، بەشداریکردن لە کۆبوونەوە مەسیحییەکان، خوێندنی کتێبە مەسیحییەکان، و هاوڕێیەتی لەگەڵ مەسیحییەکان.
4. بەڵگەنامەی قەرز یان فەرمانەکان
یاسای پەیمانی کۆن درا بۆ ئەوەی دەربارەی لاوازی مرۆڤایەتی فێر بکات تاوەکو مەسیح بە پەیامی نیعمەت هات (غەلاتییە 3:24). یاسا و داواکارییە یاساییەکان دژمان بوون چونکە شکستی ئێمەیان نیشان دەدا؛ هەر گوناهێک قەرزێک بوو بۆ جولەکە کە دەبوو لە ڕۆژی کەفارەتدا بدرێتەوە (سەیری لێڤی 23:27-28). پۆڵ وتی: «ئێوە ... خودا لەگەڵ ئەودا زیندووی کردنەوە، هەموو تاوانەکانمانی لێ خۆش بوو، بە هەڵوەشاندنەوەی تۆماری قەرزەکە کە بە داواکارییە یاساییەکانییەوە دژمان بوو. ئەمەی لادا، و بە خاچەکەوەی کوت» (کۆلۆسی 2:13-14). یاساکە نەمرد؛ کاریگەرییەکەی، یان مەوداکەی، کەم کرایەوە چونکە ئێمە بۆی مردین. کەسێکی مردوو ناتوانرێت دادگایی بکرێت.
دەبێت بۆ یاساکە بمرین چونکە:
بۆ هەندێک، یاساکە داواکارییەکانی خودایە لە جەستە بۆ سەلماندنی شکستەکەی. کاتێک شکستەکەمان دەسەلمێنین، بۆ یاساکە دەمرین و بە نیعمەت دەژین.
- بۆ ئەوانی تر، داواکارییەکانی خەڵکە لە جەستە بۆ سەلماندنی سەرکەوتنەکەی. لەم حاڵەتەدا، یاساکە شکستەکەمان دەسەلمێنێت و سزامان دەدات بە مردن.
- ئازادبوون لە قەرزی یاساکە ئەوەیە کە لەگەڵ خودا ڕازی بین کە هیچ چاکەیەک لە جەستەماندا نییە، و تاکە شتێکی گونجاو کە بۆ جەستە بکرێت ئەوەیە کە خاچی بکەین. ئێمە ئەم بەڵگەنامەی قەرزەمان واژۆ کرد کاتێک تەنها پشت بە کارەکانی خۆمان بەست. ئێمە بەڵگەنامەی قەرزەکە پووچەڵ دەکەینەوە کاتێک دەچینە ژێر دەسەڵاتی نیعمەت، بە دانپێدانانی شکستەکەمان (ڕۆما 7:4). لە ڕووی کردارییەوە، نابێت بەدوای خۆڕاستیدا بگەڕێین بە دانانی هیچ یاسایەک بۆ خۆمان یان بە شوێنکەوتنی ئایینە مرۆڤ دروستکراوەکان. تێبگە کە لە ڕێزگرتن لە خودا شکست دەهێنین ئەگەر هەوڵ بدەین بە تەنها شوێنی یاسا و فەرمانەکان بکەوین، بەڵام لە ڕێگەی ژیانی نوێمانەوە لە مەسیحدا بە شێوەیەکی خۆکارانە بەرهەمی ڕۆح دەهێنین، کە ڕێزگرتنە لە خودا.
5. جەستە
«جەستە» لە کتێبی پیرۆزدا بەزۆری ئاماژەیە بۆ سروشتی گوناهکار، سروشتی کۆن، یان بە سادەیی ئەو کارگەیەی کە گوناه بەرهەم دەهێنێت. پۆڵ نووسیویەتی: «ئەوانەی هی مەسیحی عیسان، جەستەیان لەگەڵ ئارەزوو و حەزەکانی خاچ کردووە» (غەلاتییە 5:24). خودا ڕقی لە گوناهە، بۆیە خاچی کرد. پۆڵ ڕقی لە گوناه بوو بۆیە هاواری کرد «ئەی پیاوی بەدبەخت کە منم!» (ڕۆما 7:24). کاتێک دەبینە مەسیحی ڕاستەقینە، لە کاتی تۆبەکردن و گۆڕانەکەماندا، لەگەڵ دیدگای خودا لەسەر خاچکردنی جەستە ڕازی دەبین. کەواتە، جەستەمان دەخەینە شوێنی مردن.
ئەم لایەنەی خاچکردنی جەستە پێویستە بە بەردەوامی نوێ بکرێتەوە (کۆلۆسی 3:5؛ ڕۆما 8:13). پێویستە کۆنترۆڵی بوونمان – مێشک، جەستە، سۆز و ویست – بدەینە دەست ڕۆحی پیرۆز. ئەمەش دەتوانێت ڕوو بدات بە برسی کردنی جەستە تا مردن و خۆراکدانی سروشتی نوێمان.
بمرە بۆ ئەوەی بژیت
بانگهێشتنامەکەی پۆڵ لە غەلاتییە 2:20 بۆ هەموو مەسیحییەکانە کە خۆیان بە مردوو بزانن – لەگەڵ مەسیحدا خاچ کراون – بۆ ئەوەی بتوانن چێژ لە سیفەتەکانی مەسیح لە ژیانیاندا وەربگرن. کاتێک بە تەواوی ڕاستییەکە تێدەگەین کە خودا لەسەر خاچ خودی کۆن، جیهان، دوژمنایەتی، بەڵگەنامەی قەرز، و جەستەی خاچ کردووە، ئەوکات دەتوانین چێژ لە ئازادییەک وەربگرین بۆ ئەوەی بە شێوازێک بژین کە مەسیح بتوانێت لە ئێمەدا بژی.
خاچ گوناهەکانمان و هەموو سیستەمی فەرمانە یاساییەکانی کە دژمان بوون، سڕییەوە. یاساکە نەسڕایەوە، بەڵکو زۆر زیاتر، چونکە لە مردنی مەسیحدا پشتڕاست کرایەوە و گەورە کرا. ئێمە لەژێر یاساکە مردین لە مردنی ئەودا، و ئێستا لەژێر نیعمەتداین، لەگەڵ هەموو فەرمانە یاساییە کۆنەکان کە لادراون. بیرۆکەی «دەستنووس» (کۆلۆسی 2:14 KJV) بریتییە لە پابەندبوونێک کە مرۆڤ بە واژۆی خۆیەوە پابەندە. ئێمە خۆمان بە واژۆمانەوە بە فەرمانە جولەکەییەکانەوە بەستبوو، بەڵام بەڵگەنامەکە لە مردنی مەسیحدا پووچەڵ کراوەتەوە. تا ئەو شوێنەی پەیوەندی بە ئێمەوە هەیە، کاتێک ئەو بە خاچەکەوە کوترابوو، بە خاچەکەوە کوترابوو. لەم وشانەدا، بێگومان، پۆڵ بە تایبەتی جولەکەکانی لەبەرچاو گرتبوو. کۆلۆسی 2 سێ پەیوەندی نیشان دەدات. دەتوانین بەم شێوەیە کورت بکەینەوە: خاچ لە پەیوەندیدا بە خۆمانەوە، و بە تایبەتی جەستە (ئایەتی 11). خاچ لە پەیوەندیدا بە فەرمانە یاساییەکانەوە (ئایەتی 14). خاچ لە پەیوەندیدا بە هێزە ڕۆحییە خراپەکانەوە (ئایەتی 15).—فرانک بی. هۆڵ، «کۆلۆسی» (گۆڕدراو)
