گۆرانییەکەی موسا
بەداخەوە، دێوتێرۆنۆمی ٣٢ ئەو سەرنجەی پێنادرێت کە شایستەیەتی. لەکاتێکدا ئەم بەشە بە گۆرانییەکەی موسا ناسراوە، بەڵام لە ڕاستیدا گۆرانییەکە کە خودا بە ئیسرائیلی داوە بۆ مەبەستێکی زۆر دیاریکراو. دوای ئەوەی نەوەی یەکەمی ئیسرائیل لە میسرەوە شکستی هێنا لە چوونە ناو کەنعان و لە بیاباندا مردن، نەوەی دووەم لە دەشتەکانی مۆئاب وەستابوون و ئامادەبوون بچنە ناو خاکی بەڵێندراو. لەو کاتەدا موسا قسەی لەگەڵ کردن سەبارەت بە میراتیان، بەڵێنەکانی خودا کە پێیدابوون، و بەرپرسیارێتییان بۆ ئەوەی بە دڵسۆزی شوێنی بکەون. لە بنەڕەتدا، ئەمە ناوەڕۆکی پەرتووکی دێوتێرۆنۆمییە. بەڵام، کاتێک موسا قسەکانی تەواو کرد، خودا گۆرانییەکی بە ئیسرائیل دا بەم مەبەستە دیاریکراوە: «ئەم گۆرانییە دژی ئەوان شایەتی دەدات.» خودا ئیسرائیلی دەهێنایە ناو خاکی بەڵێندراو و گەشەی پێدەدان، بەڵام دواتر ئەوان شوێنی خوداوەندەکانی تر دەکەوتن، ڕەتیان دەکردەوە و دادوەرییان بەسەردا دەهات. لەو کاتەدا، کاتێک کارەساتەکان بەسەریاندا هاتبوون چونکە خودایان ڕەتکردبووەوە، ئەم گۆرانییە دەبووە شایەتی خودا دژی ئیسرائیل (دێوتێرۆنۆمی ٣١:١٩-٢١ NIV). بە لەبەرچاوگرتنی گرنگی ئەم گۆرانییە، سەیر نییە کە لە سەدەکانی دواتردا، پێغەمبەرانی خودا ئاماژەیان پێکردووە بۆ ئەوەی ئیسرائیل بانگ بکەنەوە بۆ لای خودا.
هەرچەندە گۆرانییەکەی موسا شایەتێکی نەرێنییە دژی ئیسرائیل، بەڵام بە ڕاگەیاندنێکی ئەرێنی دەستپێدەکات. یەکەم، وتارەکە وەک «فێرکردن» (دێوتێرۆنۆمی ٣٢:٢) وەسف دەکرێت، بە بەکارهێنانی دەربڕینێکی عیبری کە جەخت لەسەر تێگەیشتن دەکاتەوە. تێگەیشتنی دروستی فێرکردنەکە وەک شەونمێک دەبێت لە ئاسمانەوە کە کاریگەریی بووژانەوەی هەیە لەسەر گیای ناسک و سەوزایی. بەم شێوەیە، گۆرانییەکە شایەتێکە بۆ خۆشەویستیی هەمیشەیی خودا بۆ گەلەکەی، و ئامانجی ڕزگاری ئەوانە. ئەم وەسفە ئەرێنییە دواتر پەیوەست دەکرێت بە ناوی یەهوە، کە ستایش دەکرێت بۆ گەورەیی، کاری تەواو، ڕێگاکانی ڕاستودروست و کەسایەتیی ڕاستگۆی. بەم شێوەیە، لەکاتێکدا سکاڵایەک لەخۆدەگرێت کە بەدوایدا ڕاگەیاندنێکی دادوەری و یەکێکی ڕزگاری دێت، مەودا و مەبەستی گشتیی گۆرانییەکە ڕاگەیاندنی ناوی خودایە.
بەشی داهاتووی گۆرانییەکە دادوەری خودا پێشکەش دەکات بەسەر گەلەکەیدا کە لە وەڵامی چاکەی خودادا، وازیان لێدەهێنا بۆ خوداوەندە درۆیینەکان. یەهوە وەڵامی دەدایەوە بە وازهێنان لەوانەی کە وازیان لێهێنابوو. بەم شێوەیە شکستی سەرەکی ئیسرائیل وەک وازهێنان لە خودایان بۆ خوداوەندە درۆیینەکان سەیر دەکرێت.
ڕاگەیاندنی دادوەری بەدوایدا ڕاگەیاندنی ڕزگاری دێت. بەڵام، ئەم ڕزگارییە لە پلەی یەکەمدا لە پێناوی ئیسرائیل نییە، بەڵکو بۆ ڕێگریکردنە لە هەر تێگەیشتنێکی هەڵە لە نێوان نەتەوەکاندا سەبارەت بەوەی کێ لە پشت ئەم ڕووداوانەوەیە. وێرانبوونی ئیسرائیل دەبێت وەک کاری خودا تێبگەین نەک کاری هیچ هێزێکی جیهانی. بەم پێیە، ڕزگارییەکە لە پێناوی بەرگریکردنە لە ناوی و شکۆمەندیی یەهوە!
لە کۆتاییدا، گۆرانییەکە نهێنی خودا ڕادەگەیەنێت، واتە دەستێوەردانی کەسیی ئەو کە چەمکی دوو لایەنەی سزادانی دوژمنانی و ڕزگارکردنی خزمەتکارانی لەخۆدەگرێت. بەڵام، لە ئاشکراکردنی دادوەری خودا بەسەر دوژمنانی و ڕزگارکردنی گەلەکەیدا، زەحمەت دەبێت دیاری بکرێت کێ بەڕاستی دوژمنانی ئەون و کێ بەڕاستی خزمەتکارانی ئەون. ئەم گرژییە تا کۆتایی گۆرانییەکە بەردەوام دەبێت کە داوا لە هەموو خەڵک دەکات «دڵخۆش بن» – نەتەوەکان و گەلەکەشی (دێوتێرۆنۆمی ٣٢:٤٣). هۆکاری ئەم ئاهەنگگێڕانە ئەوەیە کە نیشان بدات خودا خزمەتکارانی ڕزگار کردووە و دوژمنانی دادوەری کردووە، و کەفارەتی بۆ گەلەکەی کردووە. بەڵام جارێکی تر، شێوازی بەکارهێنانی وشەکانی «خزمەتکاران» و «دوژمنان» وادیارە بە مەبەست پرسیارێکی بێزارکەر دەوروژێنێت، «کێ بەڕاستی خزمەتکارانی ئەون، و کێ بەڕاستی دوژمنانی ئەون؟» ئەمە وادەکات ئیسرائیلییە کۆنەکان و باوەڕدارانی ئەمڕۆ لە خۆیان بپرسن کە بەڕاستی کامەیانن (مەرقۆس ١٤:١٧-١٩).
گۆرانییەکەی موسا شایەتێکە بۆ یەهوە و دژی ئیسرائیل. لە چوارچێوەی شکستی گەلەکەی لە وازهێنان لە خودا بۆ خوداوەندە درۆیینەکان، گۆرانییەکە بێهاوتایی یەهوە ڕادەگەیەنێت وەک لە ڕزگارکردنی گەلەکەیدا دەبینرێت، چ لە ڕابردوودا و چ لە داهاتوودا. زیاتر، پەیامەکە بە شێوازێک پێشکەش دەکرێت کە وادەکات خوێنەر ڕووبەڕووی پرسیاری ئەوە بێتەوە کە لە کوێدا وەستاوە لە پەیوەندی بە خوداوە – دوژمنێک کە خوداوەندە درۆیینەکان دەپەرستێت یان شوێنکەوتوویەکی دڵسۆز.
ئیشایا ٤٠-٤٨
بەشی دەستپێکی ئەم بەشانە تەوەری گشتیی خۆی دەناسێنێت. یەکەم، خودا ئاسوودەیی بۆ گەلەکەی ڕادەگەیەنێت – کە کاتی ئازارکێشانی ئیسرائیل کۆتایی هاتووە و تاوانەکانی لێخۆشبووە. بەڵام، ئەویش ئاماژە بەوە دەکات کە هۆکاری ئەم کارە ئەوەیە کە لە ڕێگەی ڕزگاری ئیسرائیلەوە خودا شکۆمەندیی خۆی بۆ هەموو جەستەیەک نیشان دەدات. ئەمە تەوەری سەرەکییە لە سەرانسەری ئیشایا ٤٠-٤٨: نیشاندانی بێهاوتایی یەهوە. ئەو شکۆمەندیی خۆی بە کەسێکی تر نادات (ئیشایا ٤٢:٨؛ ئیشایا ٤٨:١١)، هەموو زەوی بانگ دەکرێت بۆ ئەوەی شکۆمەندیی بداتێ (ئیشایا ٤٢:١٢)، و هی خۆی بۆ شکۆمەندیی ئەو دروست کراون (ئیشایا ٤٣:٧).
ئەم پێشەکییە بە بەشێک دێت کە پەرەپێدانی زیاتر بە هەمان چەمکەکان دەدات: باڵادەستیی یەهوە کاتێک لە جیهاندا دەستێوەردان دەکات لە دادوەری و ڕزگاریدا ڕادەگەیەنرێت؛ وشەی ئەو باڵادەستە بەسەر هەموو مرۆڤایەتیدا (ئیشایا ٤٠:٦-٨)؛ ئەو لە هەموو نەتەوەکان باڵاترە وەک لە هێزی بێسنوور و تێگەیشتنی ئەودا دەردەکەوێت (ئیشایا ٤٠:١٢-١٧)؛ ئەو لە هەموو خوداوەندە درۆیینەکان باڵاترە وەک لەوەدا دەردەکەوێت کە ئەو دروستکەرە (ئیشایا ٤٠:١٨-٢٥)؛ یەهوە ئاگاداری دۆخی گەلەکەیەتی و هەموو هێزێکی هەیە بۆ ڕزگارکردنیان (ئیشایا ٤٠:٢٦-٣١). بەم شێوەیە، لە پێشکەشکردنی ڕزگاری بۆ ئیسرائیلدا، ئیشایا هەمان تەوەری وەک گۆرانییەکەی موسا وەک نیگەرانی گشتیی خۆی پێشکەش دەکات – پێشکەشکردنی باڵادەستیی خودا بە هەموو نەتەوەکان لە ڕێگەی ڕزگاری گەلەکەیەوە.
بەشی داهاتووی ئیشایا ٤٠-٤٨ خولێکی سێ بەشی لە ئاڵنگاری و ڕاگەیاندنی ڕزگاری لەخۆدەگرێت. بەشی یەکەم سەرنج دەخاتە سەر نەتەوەکان، و ئاڵنگارییەک لەخۆدەگرێت کە هێزی خودا بەسەر مێژوودا و پشتبەستنی نەتەوەکان بە خوداوەندە درۆیینەکان پێشکەش دەکات (ئیشایا ٤١:١-٧). ڕاگەیاندنی ڕزگاری مەبەستی یەهوە پێشکەش دەکات بۆ بەکارهێنانی گەلەکەی بۆ سزادانی نەتەوەکان (ئیشایا ٤١:٨-٢٠).
بەشی دووەم سەرنج دەخاتە سەر خوداوەندە درۆیینەکان. ئاڵنگارییەکە بۆ خوداوەندەکانی نەتەوەکانە، و لەسەر باڵادەستی لە تێگەیشتن و توانای دەستێوەردان لە مێژوودا دامەزراوە (ئیشایا ٤١:٢١-٢٩). پاشان ڕزگاری و دادپەروەری ڕادەگەیەنرێت، لەسەر بنەمای هێزی داهێنەری خودا بە پێچەوانەی بێهێزی دوژمنانی و خوداوەندە درۆیینەکانیان.
بەشی سێیەم زیاتر پەرەی پێدراوە لە دوو بەشی پێشووتر لەوەی کە لە پێکهاتەکەیدا خیاستییە (وەک خاچێک) (AB C B'A'). کێشەکە وادیارە ئاڵنگارییەکە بێت – ئەمجارەیان بۆ نەتەوەکان، بە لەبەرچاوگرتنی ڕزگارکردنی گەلەکەی لەلایەن خوداوە – بۆ قبوڵکردنی ڕزگاری لە یەهوە بە پێچەوانەی خوداوەندەکانی تر کە متمانەیان پێکردبوو، بە سەرنجخستنە سەر بێهاوتایی خودا. پێکهاتەی خیاستی دەتوانرێت بەم شێوەیە ببینرێت: A - ڕزگارکردنی ئیسرائیل وەک شایەتێک بۆ نەتەوەکان لە بێهاوتایی یەهوە (ئیشایا ٤٢:١٩-٤٣:١٣)؛ B - ڕزگارکردنی ئیسرائیل سەرەڕای گوناهەکانی وەک شایەتێک بۆ بێهاوتایی یەهوە (ئیشایا ٤٣:١٤-٢٨)؛ C - لێخۆشبوون و ڕزگارکردنی ئیسرائیل وەک شایەتێک بۆ بێهاوتایی یەهوە (ئیشایا ٤٤:١-٢٣)؛ B' - ڕزگارکردنی ئیسرائیل (بە لەبەرچاوگرتنی لێخۆشبوون لە C، بەبێ ئاماژەدان بە گوناه) وەک شایەتێک بۆ بێهاوتایی یەهوە (ئیشایا ٤٤:٢٤-٤٥:١٧)؛ A' - بانگەواز بۆ نەتەوەکان بۆ قبوڵکردنی ڕزگاری بە لەبەرچاوگرتنی شایەتی ئیسرائیل بۆ بێهاوتایی یەهوە (ئیشایا ٤٥:١٨-٢٥).
لە A، خودا ڕزگاری بۆ گەلەکەی ڕادەگەیەنێت، سەرەڕای گوناه و شکستیان (ئیشایا ٤٢:١٩-٢٥)، وەک شایەتێک بۆ هەموو نەتەوەکان (ئیشایا ٤٣:٨-١٣)، کاتێک لە جیاتی ئەوان لە مێژوودا دەستێوەردان دەکات. لە B، خودا دووبارە ڕزگاری بۆ گەلەکەی ڕادەگەیەنێت، دووبارە سەرەڕای گوناه و شکستیان (ئیشایا ٤٣:٢٢-٢٨)، کاتێک لە جیاتی ئەوان دەستێوەردان دەکات بۆ شایەتێک بۆ خۆی. لە C، ناوەند و لەبەرئەوە سەرنجی خیاسمەکە، خودا دووبارە ڕزگاری بۆ گەلەکەی ڕادەگەیەنێت. بەڵام، لەم حاڵەتەدا گوناهەکانی ئیسرائیل باس ناکرێن، بەڵکو لێخۆشبوونیان (ئیشایا ٤٤:٢٢). جارێکی تر، ئەم ڕزگارییە لە یەهوەی بێهاوتایە (ئیشایا ٤٤:٦-٨) بە پێچەوانەی بێسوودی خوداوەندەکانی تر (ئیشایا ٤٤:٩-٢٠). لە B'، وەک لە B، خودا ڕزگاری بۆ گەلەکەی ڕادەگەیەنێت وەک شایەتێک بۆ هەموو نەتەوەکان (ئیشایا ٤٥:٦،١٤). بەڵام، بە لەبەرچاوگرتنی لێخۆشبوونی گوناهەکان کە لە C باس کراوە، شکستی گەلەکەی ئێستا لابراوە (تێپەڕێنراوە). شێوازی خیاستی بە A' کۆتایی دێت کە بانگەوازی یەهوەیە بۆ هەموو زەوی، بە لەبەرچاوگرتنی شایەتی نموونەی ئیسرائیل، بۆ ئەوەی بێنە لای ئەو، یەکەم بێهاوتا، بۆ ڕزگاری خۆیان.
ئیشایا ٤٠-٤٨ بە بانگەوازێک لە یەهوەوە بۆ گەلەکەی کۆتایی دێت بۆ گوێگرتن، سەرنجدان و وەڵامدانەوەی گونجاو بۆ ئەو ڕزگارییەی کە ئەو دابینی دەکات. یەکەم ئەو داوا لە گەلەکەی دەکات گوێ بگرن (ئیشایا ٤٦:٣-١٣)، پاشان ڕاگەیاندنی دادوەری بەسەر بابلدا (ئیشایا ٤٧:١-١٥). پاشان، لە کورتکردنەوەی هەموو کێشە سەرەکییەکاندا، ئەو جارێکی تر داوا لە گەلەکەی دەکات گوێ بگرن (ئیشایا ٤٨:١-٢٢). ئەوانەی کە دووڕوو بوون (ئیشایا ٤٨:١-٢)، کە خودا دادوەری کردن وەک چۆن پێشبینی کردبوو (ئیشایا ٤٨:٣-٤) بۆ ئەوەی ئەوان نەیدەنە پاڵ خوداوەندەکانی تر (ئیشایا ٤٨:٥-٨)، ئەو ئێستا لە پێناوی خۆیدا ڕزگاریان دەکات (ئیشایا ٤٨:٩-١١). داوایان لێدەکرێت گوێ بگرن (چونکە یەهوە دروستکەرە، ئەوەی پێشبینی کردووە و جێبەجێی دەکات، ئەوەی گەلەکەی فێر دەکات بۆ سوودی خۆیان)، و ڕزگاری یەهوە بۆ هەموو زەوی ڕابگەیەنن (ئیشایا ٤٨:١٢-٢١). بەشەکە بە هۆشدارییەکی ترسناک کۆتایی دێت: «'ئاشتی نییە،' خودا دەفەرموێت، 'بۆ بەدکاران'» (ئیشایا ٤٨:٢٢).
پێداچوونەوەی پێشوو نیشان دەدات کە مەبەستی ئیشایا ٤٠-٤٨، وەک گۆرانییەکەی موسا، ڕاگەیاندنی بێهاوتایی یەهوەیە. لە هەردوو بەشەکەدا ئەو مەبەستە بە هەمان ڕێگا بەدەست دێت، نیشاندانی باڵادەستی خودا بەسەر هەموو خوداوەندەکانی تردا لە ڕزگارکردنی گەلەکەیدا بۆ هەموو نەتەوەکان. لە کۆتاییدا، لە سەرانسەری دێوتێرۆنۆمی ٣٢ و ئیشایا ٤٠-٤٨دا وادیارە بە مەبەست تەڵخکردنێک هەیە لەوەی کە ئایا پەیامەکە لە پلەی یەکەمدا بۆ نەتەوەکانە یان بۆ ئیسرائیل، لەکاتێکدا هاوکات گرژییەک لە نێوان هەڵبژاردنی سەروەری ئیسرائیل و بەرپرسیارێتیی ئەودا بۆ وەڵامدانەوەی دڵسۆزانە پێشکەش دەکرێت.
کورتە
ئەم تێڕوانینە کورتە بۆ گۆرانییەکەی موسا و ئیشایا ٤٠-٤٨ چەند تایبەتمەندییەکی گرنگی ڕزگاری ئاشکرا دەکات وەک لە ئیشایادا دەبینرێت. چوارچێوەی قسەکردنی ئیشایا کاتی شکستی ئیسرائیلە، و ئەو داوا لە ئیسرائیل دەکات کە وشەی خودا بۆ موسا و ئەو شایەتییەی کە ٦٠٠ ساڵ پێشتر درابوو بۆ کاتێکی وەک ئەمە بیربهێنێتەوە. ئەوان لەسەر لێواری کەوتنە ژێر دادوەری خودا بوون بۆ وازهێنان لێی بۆ خوداوەندە درۆیینەکان (ئیشایا ١-٣٩). بەڵام سەرەڕای ئەوەی کە شکستیان هێنابوو و خەریک بوو دادوەری بەڵێندراو ئەزموون بکەن، ئەوانیش دڵنیاییان هەبوو کە خودا ڕزگاری دابین دەکات. بەڵام ئەو ڕزگارییەی خودا دابینی دەکرد لەبەر ڕەفتاری باشتربووی ئەوان نەبوو، بەڵکو لەبەر ئەوە بوو کە خودا شکۆمەندیی خۆی نیشان دەدا. تەنانەت ئەگەر ئیسرائیل شکستی بهێنا لە نوێنەرایەتیکردنی یەهوە بۆ نەتەوەکان، ئەو دڵنیا دەبوو کە شکۆمەندیی ئەو بۆ هەموو گەلان پێشکەش بکرێت، ئەگەر لە ڕێگەی ئیسرائیلی دڵسۆزەوە نەبێت، ئەوا لە ڕێگەی لێخۆشبوون و گەڕاندنەوەی باوەڕی ئیسرائیلی بێباوەڕەوە. بەڵام، هەر وەک چۆن ئەم پەیامە لە ڕۆژگاری موسادا بە شێوازێک بە ئیسرائیل پێشکەش کرا کە وای لێکردن لە خۆیان بپرسن ئایا ئەوان خزمەتکارانی خودا بوون یان دوژمنانی، ئیشایا بەڵێنی ڕزگاری داهاتوو بە هەمان شێواز پێشکەش دەکات.
ئێمە وەک مەسیحییەکانی ئەمڕۆ چی لەم پێشکەشکردنەی ڕزگاری لەلایەن ئیشایاوە تێدەگەین؟ یەکەم و گرنگترین ئەوەیە کە خودا ڕزگاری دابین دەکات لەبەر شکۆمەندیی خۆی کە بە کەسێکی تر نایدات. بەڵام، هەرچەندە ئێمە وەرگرتنی نیعمەتی ئەوین لە وەرگرتنی ڕزگاری ئەودا، ئێمەش دەبێت لە خۆمان بپرسین ئایا ڕەفتارمان لەگەڵ ڕەفتاری خزمەتکارانی خودا یان دوژمنانی ئەودا یەکدەگرێتەوە. بێگومان، لە ڕوانگەی هەڵبژاردنی خوداییەوە، ئێمە دەزانین کە وەک باوەڕداران بە عیسای مەسیح، ڕزگارییەکەمان هەرگیز لە مەترسیدا نییە. بەڵام، هەرچەندە لە ڕزگاری خودا دڵنیا بین، دەبێت بەردەوام ئەو دڵنیاییە لەگەڵ بەرپرسیارێتییەکەماندا هاوسەنگ بکەین بۆ ئەوەی بە دڵسۆزی وەک نوێنەرانی ئەو لە جیهاندا بژین، و بێهاوتایی ئەو بە وشە و کردار بۆ هەمووان ڕابگەیەنین.
