داواکارییەکەی
یەکەمین گێڕانەوەی سەردەمی فەرمانڕەوایی سولەیمان، دوای پاککردنەوەی شانشینەکەی لە «نەویستراوەکان» کە لە شانشینی باوکییەوە مابوونەوە، داواکارییە ناوازەکەی بوو لە خودا بۆ دانایی. یەکەم پاشایان ٣:٣ ئەم چیرۆکە بەم ڕستەیە دەستپێدەکات کە «سولەیمان خوداوەندی خۆشدەویست، بەپێی فەرمانەکانی داودی باوکی دەڕۆیشت.» چ دەستپێکێکی پتەو! لێرەدا فەرمانڕەوایەکی گەنج هەبوو کە لە ئاراستەیەکی ڕاستدا بوو، دڵی بەرەو خوداوەند ڕاست بوو.
نوێژەکەی بۆ دانایی (١ پاشایان ٣:٦-٩) بە سوپاسگوزاری دەستیپێکرد، سەروەری خودا و کەموکوڕییەکانی خۆی ناساند، و بە داواکارییەک بۆ «دڵێکی تێگەیشتوو» کۆتایی هات بۆ ئەوەی بە باشی فەرمانڕەوایی گەلی خودا بکات. داواکارییەکی بێفیزی بوو بۆ یارمەتی، کە خودا وەڵامی دایەوە. بە سولەیمانی وت کە لەبەر ئەوەی داوای دانایی کردووە – نەک تەمەنێکی درێژ، سامان، یان زاڵبوون بەسەر دوژمنەکانی – بێگومان پێیدەدات. هەروەها سامان و ڕێز و تەمەنێکی درێژیشی پێدەدات (١ پاشایان ٣:١١-١٤).
فەرمانڕەواییەکەی
سولەیمان فەرمانڕەواییەکەی بە نیشاندانی دانایی خودایی دەستپێکرد (١ پاشایان ٣:١٦-٢٨). دوو دایک هاتنە لای، هەریەکەیان بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە منداڵێکی زیندوو هی ئەوە، لەکاتێکدا منداڵێکی مردوو هی ئەوی ترە. سولەیمان داوای لە هەستی دایکانەیان کرد، و فەرمانی دا کە منداڵە زیندووەکە بکرێت بە دوو لەتەوە و هەریەک لە ژنەکان نیوەی وەرگرێت. دایکی ڕاستەقینە بە ئاسانی ناسرایەوە چونکە دەیویست منداڵەکە بپارێزێت – تەنانەت ڕێگەی دا ژنەکەی تر بیبات.
کتێبی پیرۆز پێمان دەڵێت کە «خودا دانایی بە سولەیمان بەخشی ... وەک ئەو لمەی کە لەسەر کەنار دەریاکەیە. و دانایی سولەیمان لە دانایی هەموو کوڕانی ڕۆژهەڵات و هەموو دانایی میسر زیاتر بوو» (١ پاشایان ٤:٢٩-٣٤). ئەو بە شێوەیەکی بەرچاو لە هەموو کەسێکی تر ژیرتر بوو، و هەموو جیهان ئەمەی دەزانی. پیاوان لە هەموو شوێنێکەوە دەهاتن بۆ ئەوەی گوێی لێبگرن. تەنانەت شاژنی دەوڵەمەندی شەبا بە دیارییەکی زۆرەوە هات بۆ ئەوەی گوێ لە داناییەکەی بگرێت (١ پاشایان ١٠:١-٩، ٢٣).
چ داواکارییەکی خودایی، و چ وەڵامێک لە خوداوە! لەبەر ئەوەی خوداوەندی خۆشدەویست، داواکارییەکەی لەگەڵ ویستی خوداوەنددا بوو. ئەمە ئەمڕۆش ڕاستە. ئەگەر ئێمە بەڕاستی خوداوەندی خۆشبوێت، ئارەزووەکانمان لەگەڵ ویستی ئەودا دەبن.
ئەمەیە ئەو متمانەیەی کە لەبەردەم ئەودا هەیە، کە ئەگەر داوای شتێک بکەین بەپێی ویستی ئەو، گوێمان لێدەگرێت. و ئەگەر بزانین کە گوێمان لێدەگرێت لە هەر شتێک کە داوای دەکەین، دەزانین کە ئەو داواکارییانەمان هەیە کە لەو داوامان کردووە (١ یۆحەننا ٥:١٤-١٥).
داود نووسیویەتی، «خۆت لە خوداوەنددا دڵخۆش بکە؛ و ئەو ئارەزووەکانی دڵت پێدەدات» (زەبوور ٣٧:٤). کاتێک داوای شتێک دەکەین کە دەزانین بەپێی ویستی خوداوەندە، دەزانین کە ئەو پێمان دەدات.
لە لای خوداوە، کەم مەترسی هەیە لە پێدانی ئەوەی کە داوای دەکەین ئەگەر لە ویستی ئەودا بێت و بۆ شکۆمەندی ئەو بێت. سولەیمان دەستپێکێکی گەورەی هەبوو؛ ئارەزووی ئەوە بوو کە وەک نوێنەری خودا فەرمانڕەوایی گەلی خودا بکات.
جگە لە دانایی، لە سەردەمی سولەیماندا شانشینی ئیسرائیل گەیشتە لووتکەی سامان. سولەیمان ساڵانە ٦٦٦ تالەنت زێڕی کۆدەکردەوە (٢٥-٣٣ تۆن). لەو زێڕە ٥٠٠ قەڵغانی دروستکرد و تەختەکەی خۆی بە زێڕ داپۆشی، لەگەڵ شتی تردا. زیو تەنانەت بە بەنرخیش دانەنرا، بەڵکو وەک بەرد باو بوو (١ پاشایان ١٠:١٨-٢٧)! «سولەیمان لە هەموو پاشاکانی زەوی لە سامان و داناییدا گەورەتر بوو» (١ پاشایان ١٠:٢٣).
پێشبینی دەکرا ئیسرائیل بە پاشایەکی وادا گەشە بکات. لەژێر سەرکردایەتی ئەودا، دەیتوانی بەڕاستی شایەتی و کاریگەری بۆ خودا لەسەر زەوی هەبێت. ئەو زیاتر لەوەی کە سولەیمان داوای کردبوو پێیدابوو، و هەموو ئەوەی سولەیمان دەبوو بیکات ئەوە بوو کە خۆشەویستی خۆی بۆ خوداوەند بەردەوام بکات و گەلەکەی بە دروستی سەرکردایەتی بکات. ئەو هەموو شتێکی هەبوو! چی تر کەسێک لەسەر زەوی بیەوێت؟ ئارەزووەکانی خەڵک ئەمڕۆ بۆ هەمان شتن: سامان، دانایی و ناوبانگ.
ڕێگرییەکانی
لەناو هەموو سامان و ڕێزەکەدا، دیارە سولەیمان یان لەبیری کردبوو یان زۆر سەرقاڵ بوو بۆ ئەوەی هەندێک بنەمای سادە کە لەلایەن خوداوەندەوە درابوون سەبارەت بە پاشاکانی داهاتووی ئیسرائیل، تێبینی بکات. موسا، لە وتارەکانی کۆتاییدا بۆ گەل پێش چوونە ناو کەنعان، سێ ئاگادارکردنەوەی تایبەتی سەبارەت بە پاشا کە فەرمانڕەوایی ئیسرائیل دەکات، دا: «ئەو نابێت ئەسپ بۆ خۆی زۆر بکات، و نابێت گەل بگەڕێنێتەوە میسر بۆ زۆرکردنی ئەسپ ... هەروەها نابێت ژن بۆ خۆی زۆر بکات ... و نابێت زیو و زێڕ بۆ خۆی زۆر بکات» (دێوتێرۆنۆمی ١٧:١٦-١٧).
ئایا خودا ئەوی دەوڵەمەند و بەناوبانگ نەکردبوو؟ ئەی کێشەکە چییە؟ کاتێک خودا ڕێگری دەدات، هۆکارێکی هەیە. ئەگەر کەسێک دڵی مرۆڤ بناسێت، خودایە. ئەو نەیویست پاشاکانی ئیسرائیل ئەسپ لە میسرەوە بهێنن چونکە نەیویست گەلەکەی بگەڕێنەوە میسر دوای ئەوەی لەوێ ڕزگاری کردن. ئەو نەیویست پاشاکان ژن کۆبکەنەوە چونکە دەیزانی کە دەتوانن دڵە دڵسۆزەکانیش «لادەن» (دێوتێرۆنۆمی ١٧:١٧). ئەو ڕەنگە نەیویست پاشا زۆر دەوڵەمەند بێت، چونکە سامان پشت بەستنی کەسێک بە خودا کەم دەکاتەوە (پەندەکان ٣٠:٨-٩).
سەرەڕۆییەکەی
پێشتر لەبارەی سامانی ئیسرائیل لە سەردەمی سولەیماندا خوێندوومانەتەوە – زیو و زێڕ لە هەموو شوێنێک، نزیکەی بێ ئەندازە. تەنانەت دوای ئەوەی پەرستگاکە دروستکرابوو، هێشتا زێڕێکی زۆر هەبوو، و ساڵانە زیاتر دەهاتە ناوەوە. و «پاشاکانی ... هەموو زەوی» دیاری ڕێزیان پێشکەش بە سولەیمان دەکرد (١ پاشایان ١٠:٢٣-٢٥).
بە تێگەیشتن لەوەی کە سامانەکەی لەلایەن خوداوەندەوە ڕێگەپێدراو بوو، بەپێی بەڵێنەکەی، ڕەنگە بتوانین کەمێک لەم خاڵەدا سولەیمان ببەخشین. سامان بە خۆیەوە خراپ نییە، ئەگەر بە دروستی بەکاربهێنرێت. بەڵام سولەیمان هەندێک لاوازی لە چەند بوارێکی تردا نیشاندا کە لەلایەن خوداوە پەسەند نەکرابوون. «هاوردەکردنی ئەسپەکانی سولەیمان لە میسرەوە بوو» (١ پاشایان ١٠:٢٨-٢٩). ئەو نەک تەنها ژمارەیەکی زۆر ئەسپی هەبوو، بەڵکو بوو بە جۆرێک لە بازرگانی ئەسپ و گالیسکە لە میسرەوە بۆ وڵاتانی تر.
تەنانەت ئەوەش ڕەنگە گەندەڵی نەکردبێت. بەڵام ئەمە بێگومان کردی: «پاشا سولەیمان ژنێکی زۆری بیانی خۆشدەویست ... ٧٠٠ ژنی هەبوو، شازادەکان، و ٣٠٠ کەنیزەک» (١ پاشایان ١١:١-٣). پیاوان بە سروشتی ژنان خۆشدەوێت، بەڵام شتێک هەیە بە ناوی زۆر زۆر! هەموو سێ خاڵی ڕێگری کە لە دێوتێرۆنۆمی ١٧دا درابوون لەلایەن سولەیمانەوە پێشێل کران. ئەو سوءاستفادەی لە مافەکانی وەک پاشا کردبوو. بەڵام گوناهەکەی لە هەبوونی ئەم شتانەدا نەبوو. چی بوو؟
ڕووخانەکەی
سولەیمان نەک تەنها ژیرترین کەس بوو کە تا ئێستا ژیابێت، بەڵکو دەوڵەمەندترین کەسیش بوو لە جیهاندا لەو کاتەدا (١ پاشایان ١٠:٢٣). دەتوانین بڵێین کە هەردووکیان دیاری خودا بوون.
لە کاتێکدا زیاتر لە یەک ژن هێشتا بە تایبەتی لەلایەن خوداوە قەدەغە نەکرابوو، دوو تێبینی لێرەدا دەکرێت: یەکەم، خودا یەک ژنی بۆ ئادەم دروستکرد. دەیتوانی چەندین دروست بکات، بە تایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی فەرمانەکەی بۆ «زۆر بوون و پڕکردنەوەی زەوی» (پەیدابوون ١:٢٨). بەڵام لەبەر ئەوەی خودا ویستی پەیوەندی هاوسەرگیری بەهێزترین و نزیکترین بێت لە هەموو پەیوەندییە زەمینییەکان، ویستی یەک بە یەک بێت. دووەم، مەبەستی سەرەکی خودا بۆ هاوسەرگیری نیشاندانی پەیوەندی نێوان مەسیح و کەنیسەکەیەتی (ئەفەسۆس ٥:٢٢-٢٧). ئەم مەبەستە بە توندی تێکدەچێت کاتێک چەندین هاوبەش بەشدارن.
چی هەڵە بوو؟ دیارە سولەیمان ئەوەندە چێژی لە سامان و ڕێزەکەی وەرگرت کە دیدگای خۆی لەدەستدا. خودایەک کە ئەوی ژیر و دەوڵەمەند کردبوو لە پەیڕەوکردنی چێژدا لەبیر کرا. پیاوە گەنجە ڕۆحی و نموونەییەکە بوو بە پیاوێکی پیر و هەستپەرست و ماددی. پەندەکان بخوێنەرەوە بۆ بینینی خۆشەویستی بۆ خودا و بنەماکانی. سەرگوزەشتەکان بخوێنەرەوە بۆ بینینی هەڵوێستی بێهیوا و شکستخواردوو کە لە ژیانێکی خۆپەرستیدا گەشە دەکات. ئایا دیارییەکانی خودا بۆ سولەیمان هەڵە بوون؟ بێگومان نا؛ هیچ شتێک کە ئەو پێمان دەدات هەرگیز هەڵە نییە. ئەوەی کە ئێمە چییان پێدەکەین کێشەکەیە. ئەگەر بۆ ڕێز و شکۆمەندی خوداوەند بەکاریان بهێنین، زۆر شت دەتوانرێت بۆ ئەو ئەنجام بدرێت. ئەگەر بۆ خۆمان بەکاریان بهێنین، تەنها ناخۆشی، بەتاڵی، و شایەتییەکی وێرانکراو بۆ خوداوەند دەهێنن.
سولەیمان لەبارەی داناییەکەیەوە دەنووسێت کە – دوای گەورەکردن و زیادکردنی دانایی لەگەڵ زانینی شێتی و گەمژەیی – هەمووی بێهوودەیی بوو، «هەوڵدانێک بۆ گرتنی با ... چونکە لە دانایی زۆردا خەمێکی زۆر هەیە، و زیادبوونی زانین دەبێتە هۆی زیادبوونی ئازار» (سەرگوزەشتەکان ١:١٤-١٨). چ دیدگایەکی تاڵ لە ژیرترین پیاو کە تا ئێستا ژیابێت! ئەوە ڕوودەدات کاتێک ژیری لە خودا دوور دەکەوێتەوە؛ کاتێک باوەڕ ڕێگە بە ژیری دەدات.
سامانەکەی چی؟ پێشتر پێشێلکردنی بنەماکانی دێوتێرۆنۆمی ١٧مان بینی. ئایا ئەوە هەڵە بوو؟ سامان چ زیانێک دەتوانێت بگەیەنێت؟ سولەیمان بە شێوەیەکی بنەڕەتی وتی کە هەموو چێژێکی ناسراو بە مرۆڤی ئەزموون کردووە: «هەموو ئەوەی چاوەکانم ئارەزوویان دەکرد ڕێگەم لێ نەگرتن. دڵم لە هیچ چێژێک بێبەش نەکرد» (سەرگوزەشتەکان ٢:١٠). دوای بیرکردنەوە، بڕیاری دا کە ئەمەش بێهوودەیی بوو – هیچ قازانجێکی تێدا نەبوو. پارەکەی لوکسێکی پێبەخشی کە هیچ کام لە ئێمە هەرگیز نایبێت – هەر شتێک کە بیەوێت! گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە پارە تێر ناکات: «ئەمەش بێهوودەییە» (سەرگوزەشتەکان ٥:١٠). هەروەها ڕایگەیاند کە پیاوی دەوڵەمەند وەک پیاوی کارکەر باش ناخەوێت (سەرگوزەشتەکان ٥:١٢)، و پیاوی «تێر» خودا پشتگوێ دەخات (پەندەکان ٣٠:٩).
سەبارەت بە ژنان، ١ پاشایان ١١ بە ڕوونی پێمان دەڵێت کە «ژنەکانی دڵی ئەویان بەرەو خوداوەندەکانی تر لادابوو؛ و دڵی بە تەواوی بۆ خوداوەندی خودای خۆی تەرخان نەکرابوو ... سولەیمان ئەوەی کرد کە لەبەرچاوی خوداوەنددا خراپ بوو، و بە تەواوی شوێن خوداوەند نەکەوت» (١ پاشایان ١١:٤-٧). بتپەرستییەکەی مۆلۆخی عەمۆنی لەخۆگرتبوو، ئەو خودایەی کە قوربانی منداڵان پێشکەش دەکرا لەلایەن نەتەوە بتپەرستەکانەوە. ئەو نەک تەنها بتە بتپەرستەکانی پەرست، بەڵکو شوێنی پەرستنیشی بۆیان دروستکرد (١ پاشایان ١١:٧).
وانەکەمان
ئایا دەتوانین متمانە بە دیارییەکانی خودا بکەین؟ مەترسی هەرگیز لەوەدا نییە کە خودا چی پێمان دەدات؛ بەڵکو لە خراپ بەکارهێنان یان گۆڕینیەتی. هەموو شتێک کە خودا پێمان دەدات لە کۆتاییدا بۆ چێژی ئەوە، و بۆ بەرزکردنەوەی شایەتی ئەو لەسەر زەوی. کاتێک دیارییەکان دەبنە جێگەی سەرنج، نەک بەخشەرەکە، ئێمە بەسەر خۆماندا بەفیڕۆیان دەدەین، و کارەسات بەدوایدا دێت. کاتێک هەموو ئەوەی کە هەیە بۆ ئەو بەکاریدەهێنین، ئەو ڕێزی لێدەگیرێت، و ئەو «بەرەکەتە ڕۆحییەکان لە شوێنە ئاسمانییەکاندا لە مەسیحدا» (ئەفەسۆس ١:٣) پێمان دەبەخشێت – ئەو شتانەی کە جیهان هەرگیز ناتوانێت دابینیان بکات، بە هیچ نرخێک!
