فێربوونی دانایی و تێگەیشتن لە نموونەکانی کتێبی پیرۆز

دانایی لە خوداوەیە و تێگەیشتنی ڕاستەقینە

ڕووناکی بۆ ڕاستودروستان چێنراوە، و شادی بۆ دڵپاکان. —زەبوورەکان 97:11 NKJV

دانایی خودا دەبینرێت لە دروستکردن، حوکمڕانی، بانگکردنی باوەڕداران و مامەڵەکانی لەگەڵ گەلی هەڵبژێردراوی ئیسرائیل. بەڵام دانایی خودا بەتایبەتی لە خوداوەند عیسای مەسیحدا دەبینرێت. هەروەها، دەخوێنینەوە کە فریشتەکان دانایی خودا لە ڕێگەی کەنیسە، کۆمەڵی خودای زیندوو فێردەبن (ئەفەسۆس 3:10). وەک نموونەی زیندوو و تەواومان، خوداوەند عیسا فەرمووی، «کۆتەکەی من بخەنە سەر خۆتان و لێمەوە فێربن» (مەتتا 11:29). با لێیەوە فێربین بۆ وەرگرتنی دانایی و تێگەیشتن!

نموونەی نووح

نووح یەکەم پیاوی «ڕاستودروستە» کە لە کتێبی پیرۆزدا باس کراوە (پەیدابوون 7:1) – کتێبی پیرۆز زیاد دەکات کە ئەو «بێ کەموکوڕی» بووە لە نەوەی خۆیدا (6:9 NASB). ئەم وشانە ئاماژە بە جیاوازییەکی گەورە دەکەن لە نێوان نووح و خەڵکی سەردەمی خۆیدا، کە کاریگەری پیلانێکی خراپ، یان شەیتانی، بۆ گەندەڵکردنی هەموو ڕەگەزی مرۆڤیان لەسەر بووە. هێرشی شەیتان دژی خودا ئەوەی دەگەیاند کە هەندێک لە فریشتە کەوتووەکان1 جەستەی نێریان وەرگرتووە بۆ ئەوەی پەیوەندی لەگەڵ ژنە جوانەکاندا هەبێت (ئایەتەکانی 1-4). مەبەستی دوژمن ئەوە بوو کە هەموو مرۆڤایەتی گەندەڵ بکات، بۆ ئەوەی پلانی خودا سەبارەت بە نەوەی ژنەکە (بڕوانە پەیدابوون 3:15) جێبەجێ نەکرێت. بەڕوونی، نەوەی ڕەگەزێکی مرۆڤی گەندەڵ هەرگیز خودای ڕازی نەدەکرد، و نەیدەتوانی مەسیحی بەڵێندراو بهێنێت. ئەو، وەک تەنانەت ڕاببییە سەرەتاییەکانیش دانیان پێدانا، نەوەی ژنەکە دەبوو.

خودا بە پشوودرێژییەوە چاوەڕێی کرد (بڕوانە 2 پەترۆس 3:8-9) تا نووح و خێزانەکەی تەنها ئەوان بوون کە هێشتا پاک بوون – بێ کەموکوڕی، تەواو – لە نەوەی خۆیدا. ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە ئەوان لە توندوتیژی و گەندەڵی بێبەش بوون کە فریشتە کەوتووەکان لە نێو نەوەکانی ئادەمدا دروستیان کردبوو (پەیدابوون 6:5)، بەڵام ئەم دۆخە مەترسیدارە دەبێت کاریگەری لەسەر نووح، ژنەکەی و منداڵەکانی هەبووبێت. خودا نەیدەتوانی زیاتر چاوەڕێ بکات؛ دەبوو لە دادگاییکردندا کار بکات.

پێش جێبەجێکردنی، خودا تێگەیشتنی پێویستی بە نووح بەخشی بۆ ئەوەی ببێتە ئامرازەکەی، چونکە ئەو لەگەڵ خودا دەڕۆیشت وەک چۆن حەنۆخ کردبووی (پەیدابوون 5:22-24). بۆیە، خودا ڕێنمایی نووحی کرد چۆن ئارەزووەکانی بۆ خێزانەکەی جێبەجێ بکات. «بە باوەڕ نووح، کە خودا ئاگاداری کردبوو سەبارەت بە ڕووداوەکان کە هێشتا نەبینرابوون، بە ترسێکی ڕێزدارانەوە کەشتییەکی دروست کرد بۆ ڕزگارکردنی ماڵەکەی. بەمەش جیهانی مەحکوم کرد و بوو بە میراتگری ئەو ڕاستودروستییەی کە بە باوەڕ دێت» (عیبرانییەکان 11:7 ESV). ئەم ئایەتە لەسەر بابەتی تێگەیشتن ورد دەبێتەوە، بەپێی بەڵێنی خودا بۆ ڕاستودروستان.2

پیاوێک بە ناوی ئەیوب

ئەیوب نموونەی داهاتوومانە بۆ تێگەیشتن و دانایی. ئەو زۆری پێنەچوو دوای لافاوەکە ژیا (بڕوانە ئەیوب 40-41) و وانەی گرنگی لە قوتابخانەی خودا فێر بوو، کە لە وتە جوانەکەیدا کورت کراوەتەوە، «سەیری بکەن، ترسی خوداوەند [ئەدۆنای]، ئەوە داناییە، و دوورکەوتنەوە لە خراپە تێگەیشتنە» (ئەیوب 28:28). هێنانی خودا بۆ ناو هەموو بابەتێک، بەهۆی خۆشەویستی و ڕێزەوە، تێگەیشتنمان پێدەبەخشێت – توانای زانینی جیاوازی نێوان چاکە و خراپە، و کارکردن بەپێی بیرۆکەکانی خودا. ئەوە بەتەواوی ئەوە بوو کە ئەیوب کردبووی و چۆن هانمان دەدرێت بژین. «پیاوێک هەبوو لە خاکی عوز، ناوی ئەیوب بوو؛ و ئەو پیاوە بێ کەموکوڕی بوو، ڕاستودروست بوو، لە خودا دەترسا و لە خراپە دوور دەکەوتەوە» (ئەیوب 1:1 NASB).

سەرەڕای ئەوەش، دەبوو وانەی گرنگ فێر بێت و خۆی لە ڕووناکی خودادا دادگایی و بچووک بکاتەوە، کە ئەو ئازایەتی ئەوەی هەبوو بیکات (ئەیوب 42:1-6). دوای چەندین تاقیکردنەوەی سەخت – کارەکەی وێران بوو (ئەیوب 1:13-17)، دە منداڵەکەی کوژران (ئایەتەکانی 18-19)، خۆی بە سەختی نەخۆش کەوت (ئەیوب 2:7) و پاشان لەلایەن ژنەکەیەوە جێهێڵدرا (ئایەتی 9) – ئەو چەندین گفتوگۆی لەگەڵ چەند هاوڕێیەکی کەمیدا هەبوو. ئەوان هاتبوون بۆ دڵدانەوەی، بەڵام بە هەڵە تۆمەتیان خستە پاڵی.

تا ئەم خاڵە ئەیوب خۆی لە ڕووناکی خودادا دادگایی نەکردبوو، هەرچەندە ژیانێکی نموونەیی ژیابوو. هەستی دەکرد خودا شکستی هێناوە. دوای چەندین وانە لە قوتابخانەکەی، خودا دواجار دەیانتوانی ئەیوبی تۆبەکەر وەک ئامرازێکی بەرەکەت بۆ هاوڕێکانی بەکاربهێنێت کە بە توندی ڕەخنەیان لێگرتبوو، و بۆ ژنەکەی کە ئەویش گەڕێنرابووەوە. دوای ڕێزگرتن لە خوداوەند، ئەیوب بەردەوام بوو لەوەی ببێتە بەرەکەت بۆ ژنەکەی و خێزانە نوێیەکەی، لە کارە گەشەسەندووەکەی و بۆ خزمەکانی. ئەمە ئەو پیاوەیە کە دەیانتوانی بڵێت، «سەیری بکەن، ترسی خوداوەند، ئەوە داناییە، و دوورکەوتنەوە لە خراپە تێگەیشتنە» (ئەیوب 28:28). با وانەکانمان لە قوتابخانەی خودا فێربین و ئەو تێگەیشتنەمان هەبێت کە لەگەڵ گوێڕایەڵیدا دێت.

کتێبی زەبوورەکان

ئەمە کتێبێکی سەرسوڕهێنەرە. دانایی خودا لە چەندین چوارچێوەدا ئاشکرا دەکات. زەبووری 1 دەڵێت، «خۆزگە بەو پیاوەی کە بە ڕاوێژی بێدینان ناڕوات، و لە ڕێگەی گوناهباراندا ناوەستێت، و لە کورسی گاڵتەجاڕاندا دانانیشێت؛ بەڵکو خۆشییەکەی لە یاسای خوداوەنددایە، و بە ڕۆژ و بە شەو لە یاساکەی ورد دەبێتەوە. ئەو وەک دارێک دەبێت کە لەلای ڕووبارەکانی ئاودا چێنراوە، کە میوەکەی لە وەرزی خۆیدا دەدات، کە گەڵاکەشی سیس نابێت؛ و هەرچی بکات سەرکەوتوو دەبێت» (ئایەتەکانی 1-3 NKJV). نموونەی تەواو لەم چەند ئایەتەدا دراوە بۆ هاندانمان بۆ شوێنکەوتنی ئەو کەسەی کە وەسف کراوە و لێیەوە فێربین، هەرچەندە دەزانین کە لێرە لەسەر زەوی بەو تەواوییە ناگەین کە ئەو نیشانی دا. خودا وەک بڵێی دەڵێت، «سەیری بکەن، لێرەدا چۆن دەمەوێت لەسەر ئەم زەوییە بڕۆن.» بەڵێ، ستانداردی خودا زۆر بەرزە، بەڵام ئەو هانمان دەدات بۆ ئەوەی بەدوایدا بگەڕێین. خودا ئەوانە مەحکوم دەکات کە ڕزگارییەکەی ڕەتدەکەنەوە، بەڵام ئەو باوەڕداران مەحکوم ناکات کە بە دڵسۆزییەوە دەیانەوێت شوێن خوداوەند عیسا بکەون بەڵام لە ئەنجامدانی بە تەواوی شکست دەهێنن.

زەبووری 1 بە جوانی و بە ڕوونی تێگەیشتن نیشان دەدات. دەتوانین ببینین چۆن نموونەی تەواومان، خوداوەند عیسا، لە ڕۆیشتنیدا لەسەر زەوی نیشانی دا – دوورکەوتنەوە لەوەی کە بەپێی بیرۆکەکانی خودا نییە بەڵام هەمیشە بۆ هەمووان دەستڕاگەیشتوو بوو. سەرنجی پێشکەوتنی سێ قۆناغی، بە نەرێنییەکانەوە، لە ئایەتی 1 بدە: (1) ڕۆیشتن، وەستان، دانیشتن؛ (2) ڕاوێژ، ڕێگا، کورسی؛ (3) بێدینان، گوناهباران، گاڵتەجاڕان. ئایەتی 2 لایەنی ئەرێنی دەخاتە ڕوو: خۆشییەکەی لە یاسای خودا، یاسای (تەورات) خوداوەند، کە ئەویش درابوو بۆ یارمەتیدانمان بۆ فێربوون لێیەوە (مەتتا 11:29). سەرنج بدە کە ئەم ڕێنماییە ئێمە ناخاتە ژێر نەفرەتی یاسا، چونکە خوداوەند عیسا ئەو نەفرەتەی لەگەڵ دادگاییکردنی خودا وەرگرت، کە شایستەی بووین (بڕوانە غەلاتییەکان 3:13؛ کرداری نێردراوان 13:39).

ڕۆحی خودا ئەم زەبوورە نایابە بەکاردەهێنێت بۆ هاندانمان بۆ وردبوونەوە، بیرکردنەوە و قسەکردن دەربارەی بیرۆکەکانی خودا، و شوێنکەوتنی نموونەی تەواوی مەسیح. ئاماژەدان بە وردبوونەوە بە واتای بەتاڵکردنی مێشکمان نایەت، وەک چۆن نوێخوازان فێری دەکەن. بەڵکو، ئەوە دەگەیەنێت کە مێشک و دڵمان پڕ دەکەین لە گرنگترین و هاندەرترین بابەتی هەمووان: خوداوەند عیسا (بڕوانە دانیشتن 6:1-9).

ئەم زەبوورە – زەبووری 1 – دەربارەی ئەوەیە کە چۆن ئەو بەردەوام سەرقاڵی وشەی نووسراوی خودا بوو و خۆشی پێی دەهات. بەم شێوەیە، ئەو ئامادە بوو بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی دوژمن لە چۆڵەوانیدا بۆ ماوەی 40 ڕۆژ کاتێک تاقیدەکرایەوە (مەتتا 4:1-11). خوداوەند عیسا ئەو تاقیکردنەوانەی بە شکۆمەندییەوە تێپەڕاند چونکە ئەو دارە بەرهەمدارەکە بوو کە لە نزیک جۆگەکانی ئاودا چێنرابوو، میوەکەی لە کاتی گونجاودا بەبێ هیچ خراپبوون یان شکستێک بەرهەم دەهێنا. ئەو زۆر سەرکەوتوو بوو، وەک لە ئیشایا 52:13 پێشبینی کرابوو (بڕوانە ئیڕمیا 17:7-8).3

پیاوی تەواوی زەبووری 1 پاشای زەبووری 2 و کوڕی مرۆڤی زەبووری 8، کە لە جیهانی داهاتوودا حوکمڕانی دەکات (یۆحەننا 1:51؛ عیبرانییەکان 2:5-8). ئێستا، کاتێک چەند خاڵێک لە زەبووری 16دا تاوتوێ دەکەین، دەبینین ئەو قوربانی ژەمە بێگەردەکەشە. ئەم زەبوورە بریتییە لە میکتام, کە ڕەنگە بە واتای «بەشێکی زێڕینی بەنرخ» بێت.

ژیانی تەواوی پیاوی پشت بەستوو لەسەر زەوی (ئایەتەکانی 1-8) لە زیندووبوونەوەدا بەردەوام دەبێت (ئایەتەکانی 9-11)، چونکە تەواوییەکانی ژیانی لەسەر زەوی لە هەموو هەتاهەتایەدا لەبەردەمماندا دەبێت. ئەمە پێشتر بۆ ئێمە ڕاستە چونکە ئێمە پەیوەستین بە جیهانی زیندووبوونەوە. بەم شێوەیە، ئەو توانای هەیە و ئامادەیە یارمەتی بدات و ئەو تێگەیشتنەمان پێبدات کە پێویستمانە لە ڕێگەی ئەم دەقەوە کە وەسفی دەکات چۆن لە جیهانی داهاتوودا دەناسرێت.

نێردراو پەترۆس ئەم زەبوورەی لە ڕۆژی پەنجا (کرداری نێردراوان 2:22-28) هێنایەوە و ڕوونی کردەوە چۆن ئەم وشانە تەنها بۆ خوداوەند عیسا دەگونجێن (ئایەتەکانی 29-32) کە، لە دەستی ڕاستی خودادا بەرز کراوەتەوە، ڕۆحی پیرۆزی ناردووە (ئایەتەکانی 33-36). ئەوانەی تۆبەیان کرد و باوەڕیان هێنا ڕۆحی پیرۆزیان وەرگرت، کە توانای تێگەیشتنی بیرۆکەکانی خودای پێدان. ئەم تێگەیشتنە وای لێکردن لە نێو نەوەیەکی چەوت و گەندەڵدا بژین (فیلیپییەکان 2:12-16).

لە یەکەم وتاری سەرەکی کە نێردراو پۆڵس لە جیهانی بێگانەدا – لە کەنیسەیەکی ئەنتاکیای پیسیدیا – پێشکەشی کرد، ئاماژەی بە شتە بەنرخەکان دا کە خودا لە ژیانی تەواوی تاکە پیاوی متمانەپێکراو و پشت بەستوو لەسەر زەوی بینی (کرداری نێردراوان 13:35-37). ئەمانە لە زەبووری 16 و عیبرانییەکان 2دا باس کراون. خودا دەیەوێت هەموو باوەڕداران بۆ هەتاهەتایە ئەم شتە بەنرخانە بپارێزن و دەیەوێت بیانبینێت کە لە ئێمەدا دووبارە دەبنەوە.

زەبوورەکان بە ڕیزبەندییەکی دیاریکراو ڕێکخراون کە لەلایەن خوداوە دیزاین کراوە، وەک لە وشەی «دووەم» لە کرداری نێردراوان 13:33دا ئاماژەی پێکراوە. تەنانەت 176 ئایەتی زەبووری 119 بە ڕێکخستنێکی سەرسوڕهێنەری 22 بەش، یان بەشی شیعری، بە ڕیزبەندی ئەلفوبێیی پێکەوە نراون. هەر بەشێک هەشت ئایەتی هەیە کە بە هەمان پیت دەست پێدەکات. زەبووری 119 ئینسایکلۆپیدیایەکی بچووکی داناییە و ڕێنمایی بۆ هەموو دۆخێک و نەوەیەک هەیە. تەنانەت گرنگییەکی پێشبینیکارانەی هەیە بۆ پاشماوەی جوولەکەی داهاتووی باوەڕداران، کە دوای ڕفاندنی کەنیسە بە ناڕەحەتی گەورەی داهاتوودا تێدەپەڕن. بەڵام، ئەم زەبوورە درێژە بۆ باوەڕدارانی ئەمڕۆش گرنگە.

پەندەکان – کتێبێکی تری دانایی

پەندەکان پڕن لە ڕێنمایی و ئاگادارکردنەوە، و ڕاوێژ بۆ هەموو نەوەیەک دەدات. برایەکم لە ناوچەکەمان بیر دێتەوە کە ماوەیەکی کەم دوای ئەوەی ڕزگاری بوو دەستی بە خوێندنەوەی پەندەکان کرد. ئەو بەردەوام بوو لە خوێندنەوەی، جگە لە بەشەکانی تر، چونکە کتێبەکە زۆر پراکتیکییە. ئەمە بۆ هەموو کتێبی پیرۆز ڕاستە، چونکە وشەی خودا هەرگیز تیۆری نییە، چونکە جوانترین کەسی گەردوونمان پێشکەش دەکات. هەموو باوەڕدارێک شانازی پێدەبەخشرێت کە لە پێیەکانی فێر بێت، وەک مریەمی بێتانی کردی (لۆقا 10:39). پێمان دەوترێت، «بە هەموو دڵتەوە پشت بە خوداوەند ببەستە، و پشت بە تێگەیشتنی خۆت مەبەستە» (پەندەکان 3:5 ESV). باشە ئاماژە بەوە بدەین کە پەندەکان حەوت دابەشبوونی سروشتی هەیە – لێکۆڵینەوەیەک لە خۆیدا – و دەستەواژەی «ترسی خوداوەند» (ییرات یەهوە) دە جار لەم کتێبەدا دۆزراوەتەوە.

سولەیمان پەندەکانی نووسی و چەندین شیعریش، کە گۆرانی گۆرانییەکان بە گەورەترینیان دادەنرێت. ڕاببییە کۆنەکان دەیانگوت تەنها پیاوانی ژنخوازی 30 ساڵ یان زیاتر دەبێت بیخوێننەوە؛ ئەوان ناویان لێنا «پیرۆزترین پیرۆزەکان» و ئاماژەیان بە پەندەکان دەکرد وەک «شوێنی پیرۆز.» ئەوان وتارخوێن، وتارخوێنیان بە حەوشەی چادرەکە بەراورد دەکرد. جگە لەم سێ کتێبە، سولەیمان زەبووری 127شی نووسی. زەبووری 72، بەڵام، لەلایەن داودەوە نووسراوە، هەرچەندە هەندێک کەس دەیخەنە پاڵ سولەیمان، کە مامۆستایەکی گەورە و نووسەر بوو (1 پاشایان 4:29-34). پەندەکانی 8 بخوێنەرەوە و دەبینیت ئەمە ڕاستە. بەڵام، خوداوەند عیسا گەورەترە لە سولەیمان (مەتتا 12:42).

پەندەکان دەڵێت، «کارەکانت بسپێرە بە خوداوەند، و بیرۆکەکانت جێگیر دەبن» (پەندەکان 16:3 NKJV) – ئامۆژگارییەکی باش و بەڵێنێکی دڵخۆشکەر. هەندێک ڕێنمایی گرنگی تر بریتین لە: «بەرەکەتی خوداوەند دەوڵەمەند دەکات، و هیچ خەمێکی لەگەڵدا زیاد ناکات» (پەندەکان 10:22 ESV). «کاتێک ڕێنمایی نییە، گەلێک دەکەوێت، بەڵام لە زۆری ڕاوێژکاراندا سەلامەتی هەیە» (پەندەکان 11:14)، یان «سەرکەوتن» (NASB). چەند گرنگە ڕاوێژی دروست و هەڵوێستی دروست، چونکە «ڕێگایەک هەیە کە بۆ پیاو ڕاست دیارە، بەڵام کۆتاییەکەی ڕێگای مردنە» (پەندەکان 14:12 ESV). بۆیە، با خۆمان ڕادەستی ڕێنمایی خوداوەند بکەین. «چەندین پلان لە دڵی پیاوێکدایە، سەرەڕای ئەوەش ڕاوێژی خوداوەند – ئەوە دەمێنێتەوە» (پەندەکان 19:21 NKJV). ئەم جۆرە هەڵوێستە خوداییە بۆ تێگەیشتنی دروست زۆر گرنگە، «مەبەست لە دڵی پیاوێکدا وەک ئاوی قووڵە، بەڵام پیاوێکی تێگەیشتوو دەری دەهێنێت» (پەندەکان 20:5 ESV). یەک وتەی تری جدی و بەڵێنێکی بەنرخ: «پیاوانی خراپ دادپەروەری تێناگەن، بەڵام ئەوانەی بەدوای خوداوەنددا دەگەڕێن هەموو شتێک تێدەگەن» (پەندەکان 28:5 NKJV).

هەندێک لە پێغەمبەران

ئیشایا ناوی لێنراوە «میری پێغەمبەران،» و ئەو بە داناییەکی تایبەت دیار بوو. جگە لە دەقە ناسراوەکەی دەربارەی خزمەتکاری ئازارچێژ (ئیشایا 52:13–53:12)، کە یەکێکە لە چوار گۆرانی خزمەتکار، ئەم پێغەمبەرە چەندین دەقی جوانی دەربارەی مەسیح نووسی. یەکێک لەمانە دەتوانرێت بە مۆمەدانە زێڕینەکە لە چادرەکە و دواتر لە پەرستگادا بەراورد بکرێت. مۆمەدانەکە قەدێکی هەبوو کە لەسەر پێیەکی پتەو دانرابوو و گڵۆپێک لەسەرەوەی، و لە دوو لایەوە سێ لق هەبوون، هەر یەکەیان گڵۆپێکی هەڵگرتبوو. بە گشتی، مۆمەدانەکە حەوت گڵۆپی هەبوو. هەموو پارچەکە لە یەک تالێنت زێڕی پاک دروست کرابوو، دیزاین و کارێکی سەرسوڕهێنەر کە باس لە مەسیح دەکات کە ئیشایا دەربارەی نووسی: «لەسەر قەدی یەسا چڵێک دەردەچێت، و لقێک لە ڕەگەکانی میوە دەدات. و [1] ڕۆحی خوداوەند لەسەری دەحەسێتەوە، [2] ڕۆحی دانایی و [3] تێگەیشتن، [4] ڕۆحی ڕاوێژ و [5] هێز، [6] ڕۆحی زانین و [7] ترسی خوداوەند. و خۆشییەکەی لە ترسی خوداوەنددا دەبێت. ئەو بەوەی چاوەکانی دەیبینن دادگایی ناکات، یان ناکۆکییەکان بەوەی گوێیەکانی دەیبیستن یەکلایی ناکاتەوە» (ئیشایا 11:1-3 ESV).

پێغەمبەرێکی تر ئیڕمیا بوو، کە لە کاتێکی زۆر سەختدا ژیا. وەک لە ئیڕمیا 1دا دەبینین، خوداوەند وەک ئامرازێکی تایبەتی خۆی ئامادەی کرد. ئەم بەشە چەندین وانەی پراکتیکی بۆ باوەڕداران دەربارەی تێگەیشتن، دانایی و گوێڕایەڵی لەخۆدەگرێت. نووسینەکانی ئیڕمیا دە وانەی بابەتی لەخۆدەگرێت کە ڕاستییە گرنگەکان نیشان دەدەن، وەک چۆن خوداوەند تێگەیشتنی پێبەخشی. چیرۆکی سەبەتەکانی هەنجیر (بڕوانە ئیڕمیا 24) یەکێکە لە وانەکان. تێیدا، هەنجیرە باشەکان نوێنەرایەتی پاشماوەی باوەڕدار دەکەن کە دەنێردرانە دیلی بابلی. ئەوان گوێڕایەڵەکان بوون لە نێو گەلی خودا، کە خۆیان بچووک کردبووەوە و بە دانایی و تێگەیشتن دیار بوون، وەک دانیال و هاوڕێکانی. دوای چەندین ساڵ، پاشماوەیەک کە بە گوێڕایەڵی، دانایی و تێگەیشتن لە خوداوە دیار بوون گەڕانەوە بۆ ئۆرشەلیم. ئەمە دواتر لەگەڵ پێغەمبەران حەگای و زەکەریا، و سەرکردەکان عەزرا و نەحەمیا، و چەندین کەسی تر لەگەڵ یان دوای ئەواندا ڕاست بوو (بڕوانە مەلاخی 3:16).

تێگەیشتن و گەشەی ڕۆحی

ترسی خوداوەند تایبەتمەندی قوتابییانە لە قوتابخانەی خودا و پەیوەستە بە گوێڕایەڵی و باوەڕەوە؛ هەردووکیان بۆ تێگەیشتن و گەشە پێویستن. لە ئینجیلەکاندا خوداوەند عیسا ڕوونی کردەوە، «ئەوەی باوەڕ بە کوڕەکە دێنێت ژیانی هەتاهەتایی هەیە؛ و ئەوەی باوەڕ بە کوڕەکە ناهێنێت ژیان نابینێت، بەڵکو تووڕەیی خودا لەسەری دەمێنێتەوە» (یۆحەننا 3:36 NKJV). دواتر، ئەم وتە جدییە بە بەڵێنێکی تێگەیشتنەوە بەدوادا هات. ئەگەر کەسێک بیەوێت ویستی خودا بکات، «ئەو دەربارەی فێرکردنەکە دەزانێت، ئایا لە خوداوەیە یان من بە دەسەڵاتی خۆم قسە دەکەم» (یۆحەننا 7:17). «ئێستا عیسا چەندین نیشانەی تری لەبەردەم قوتابییەکاندا کرد، کە لەم کتێبەدا نەنوسراون؛ بەڵام ئەمانە نوسراون بۆ ئەوەی باوەڕ بهێنن کە عیسا مەسیحە، کوڕی خودا، و بە باوەڕهێنان ژیان لە ناوی ئەودا هەبێت» (یۆحەننا 20:30-31 ESV).

ئەم بابەتە لە چەندین نامەدا ورد کراوەتەوە، کە بۆ هەموو باوەڕداران مەبەست لێی بووە. «بە هەموو دڵسۆزییەوە، بۆ باوەڕتان چاکە زیاد بکەن، بۆ چاکە زانین، بۆ زانین خۆکۆنتڕۆڵکردن، بۆ خۆکۆنتڕۆڵکردن خۆڕاگری، بۆ خۆڕاگری خوداپەرستی، بۆ خوداپەرستی خۆشەویستی برایانە، و بۆ خۆشەویستی برایانە خۆشەویستی» (2 پەترۆس 1:5-7 NKJV). پەترۆس ئەم ڕاوێژەی بە هەموو مەسیحییەکان دا، بە بەڵێنێک بۆ داهاتوو و ئاگادارکردنەوەیەک بۆ وریابوون و دڵسۆزبوون. ئەو ئەم نامەیەی بە ئاستەنگێک کۆتایی پێهێنا: «لە نیعمەت و زانینی خوداوەند و ڕزگارکەرمان عیسای مەسیحدا گەشە بکەن» (2 پەترۆس 3:18).

لەبری پشت بەستن بە دانایی، چارەسەر و بیرۆکەکانی مرۆڤ، وەک لە مێژووی کەنیسەدا بینراوە، ئەم جۆرە گەشەی ڕۆحییە ئەوەیە کە خودا بۆ هەموو باوەڕدارانی ڕاستەقینە مەبەستیەتی. بۆ تێگەیشتنی دروست و نرخاندنی ئەوەی کە هەیە وەک پەیوەست بە خوداوەند عیسای شکۆدارمانەوە پێویستە (عیبرانییەکان 5:12-14، عیبرانییەکان 6:1-12). سەرقاڵکردنی خۆمان بە دڵسۆزییەوە بە شتەکانی خوداوەند ئاسمانییەکەمانەوە پێشکەوتن و خۆشگوزەرانی ڕۆحی دەهێنێت، بەهۆی پەیوەندییەکی باش لەگەڵ ئەودا. وتەکانەی خوارەوە ئەم بنەمایە پشتڕاست دەکەنەوە:

«تۆ لە ئاشتییەکی تەواودا دەیپارێزیت، ئەوەی مێشکی لەسەر تۆیە: چونکە پشت بە تۆ دەبەستێت» (ئیشایا 26:3 KJV).

«ئەو سەقامگیری کاتەکانتان دەبێت، سامانێکی ڕزگاری، دانایی و زانین؛ ترسی خوداوەند گەنجینەکەیەتی» (ئیشایا 33:6 NASB).

«هەموو دیارییەکی باش و هەموو دیارییەکی تەواو لە سەرەوەیە، و لە باوکی ڕووناکییەکانەوە دێتە خوارەوە، کە لەگەڵیدا هیچ گۆڕانکاری یان سێبەری گۆڕان نییە» (یاقوب 1:17 NKJV).

یاقوب ئەم دابینکردنە بە دانایی لە سەرەوە (یاقوب 3:17-18) و هەڵوێستی دروستی گوێڕایەڵی و خۆبچووککردنەوە دەبەستێتەوە. بیرۆکەی هاوشێوە لەوەدا دەدۆزینەوە کە پێی دەوترێت «وتاری سەر کێو» (مەتتا 5-7): «سەرەتا بەدوای شانشینی خودا و ڕاستودروستییەکەیدا بگەڕێن، و هەموو ئەم شتانە بۆ ئێوە زیاد دەکرێن» (مەتتا 6:33 JND).

تێبینی کۆتایی

کۆتاییهێنان بەم چەند بیرۆکەیە دەربارەی تێگەیشتن، چەمکی کتێبی پیرۆز دەربارەی «داناکان» (ماسکیلیم) و «بە داناییەوە کارکردن» تاوتوێ بکە. ئەمە بە شێوەیەکی ناوازە لەگەڵ خوداوەند عیسادا دەدۆزرێتەوە (بڕوانە ئیشایا 52:13)، کە «دانایی لە سەرەوەیە» (یاقوب 3:17) – دەستەواژەیەک کە ئاماژە بە خوداوەند عیسا دەکات بە پێچەوانەی ئەو داناییەی کە ئەم جیهانە پێشکەشی دەکات (ئایەتەکانی 14-16).

شەیتان دانایی خۆی هەیە، وەک «فێڵباز،» یان وردبین، پەیوەستە بەوەی کە هی ئەوە و دانایی یان سەرچاوەکانی کە بەکاریان دەهێنێت بۆ ئەوەی کەسێک لە ڕوانگەی خۆیەوە دانا بکات (پەیدابوون 3:1,6). هەموو ئەمە پەیوەندی بە «ئارەزووی جەستە، و ئارەزووی چاوەکان، و شانازی ژیان»ەوە هەیە (بڕوانە 1 یۆحەننا 2:15-17). بەڵام، ئەوانەی لە قوتابخانەی خودا فێر دەکرێن دانایی ئەویان پێدەگات و دانایی خودا ڕەنگدەدەنەوە کاتێک لە خوداوەند عیسا فێر دەبن (مەتتا 11:29). ئەم داناییە تێگەیشتنی دروست و توانای لێکدانەوەی بابەتەکانمان پێدەبەخشێت بەپێی بیرۆکەکانی، وەک لەگەڵ یوسف و دانیالدا دەدۆزینەوە. لە قوتابخانەی خودا فێر دەبین لە نێوان چاکە و خراپەدا هەڵبژێرین، توانایەک کە لەگەڵ گەشەی ڕۆحیدا دێت (عیبرانییەکان 5:14).

«ئازایەتی دانیال بوون» ئاستەنگێکە بۆ هەموو باوەڕداران. ئازایەتی یوسف بوون؛ ئازایەتی پشت بە خودا بەستن وەک ئیلیا کردی (1 پاشایان 17-18). ئازایەتی سەرەتا بەدوای بەرژەوەندی و مافەکانی ئەودا بگەڕێ؛ ئەمە بکە بە پێشینە. «سەرەتا بەدوای شانشینی خودادا بگەڕێن» (مەتتا 6:33). ئەو، وەک نوێژ دەکەین، ئەو تێگەیشتن و داناییەمان پێدەبەخشێت کە پێویستمانە، چونکە «هەموو دیارییەکی باش و هەموو دیارییەکی تەواو لە سەرەوەیە، و لە باوکی ڕووناکییەکانەوە دێتە خوارەوە، کە لەگەڵیدا هیچ گۆڕانکاری یان سێبەری گۆڕان نییە» (یاقوب 1:17 NKJV). لە کۆتاییدا، ئازایەتی تیمۆساوس بوون، کە پۆڵس بۆی نووسی: «ئەوەی دەیڵێم تاوتوێ بکە، و با خوداوەند لە هەموو شتێکدا تێگەیشتنت پێبدات» (2 تیمۆساوس 2:7).

تێبینییەکان

1. لە کاتی لافاوەکەدا خودا ڕێگری لەم فریشتە کەوتووانە کرد لە کاریگەری خستنە سەر خەڵک و خستیانییە زیندانەوە تا دادگاییکردنی کۆتاییان (2 پەترۆس 2:4؛ یەهودا 1:6). فریشتە کەوتووەکانی تر دێون، ئامرازەکانی شەیتانن، بەڵام ئەوان تەنها دەتوانن کار بکەن تا ئەو کاتەی و تا ئەو ڕادەیەی خودا ڕێگەیان پێدەدات. هەردوو پۆلی فریشتەکان پێیان دەوترێت «کوڕانی خودا» (پەیدابوون 6:2,4؛ ئەیوب 1:6، ئەیوب 2:1).
2. ئەم زاراوەیە (زەبووری 97:11) وەرگێڕانی عیبرییە یاشار, جەخت لەسەر ڕاستودروستی دەکاتەوە وەک پەیوەست بە دۆخێکی دروستی دڵی مرۆڤ. جگە لەوەی ڕاستودروست بوو، نووح ڕاستودروست بوو (تسادیک) و بێ کەموکوڕی (تەمییم), وەک لە سەرەتای ئەم وتارەدا باس کرا.
3. بەڕێز ئێچ. ئەی. ئایرۆنساید، لە لێکدانەوەکەی بۆ زەبوورەکان، چیرۆکێکی جوانی هەیە دەربارەی باوەڕدارێکی جوولەکە لە ئۆرشەلیم کە بۆ هاوڕێ جوولەکەکانی ڕوونی دەکاتەوە چۆن تەنها ڕاببییە خۆبچووککەرەوەکەی ناسرە دەگونجێت لەگەڵ وەسفی زەبووری 1دا.