هێزی کێڵگە موگناتیسییەکانی هەسارەکان
بەڵگە هەیە کە هەموو هەسارەیەک و مانگێکی گەورە لە کۆمەڵەی خۆردا، لەوانەش زەوی، کێڵگەیەکی موگناتیسی دەورەدراوی هەیە – یان جارێک هەبووە. و لە کاتی دروستبوونی زەوییەوە، کێڵگەکەی بە بەردەوامی کەم بووەتەوە (هێزی لەدەست داوە)، کە هۆراس لام زیاتر لە 100 ساڵ لەمەوبەر مۆدێلێکی بۆ دروست کرد. لەم دواییانەدا (1984)، فیزیازانێکی دروستکەر بە ناوی دی. ڕەسڵ هەمفریس تیۆرییەکی پەرەپێدا بۆ ڕوونکردنەوەی هێزی کێڵگە موگناتیسییەکانی زەوی و هەسارەکانی تر.
پێوانەکانی ڤۆیەجەر 2
ئەگەر زەوی تەنانەت 20,000 ساڵیش بووبێت، کێڵگە موگناتیسییەکەی ئەوەندە بەهێز دەبوو کە ژیان نەکراو بکات، بە پشتبەستن بە ڕێژەی ئێستای کەمبوونەوە. تیۆرییەکانی هەمفریس و لام دەتوانرێت بەکاربهێنرێن بۆ دیاریکردنی ئەوەی چەندێک کێڵگە موگناتیسییەکەی تەنێکی فەلەکی دەبێت کەم بێتەوە دوای 6,000 ساڵ بە ڕێژەی ئێستای کەمبوونەوە. ژمارەکانی کە لە تیۆرییەکەی هەمفریسەوە هاتن نەک تەنها لەگەڵ هێزی کێڵگە موگناتیسییە ناسراوەکاندا لەو کاتەدا گونجان، بەڵکو بە سەرکەوتوویی پێشبینی پێوانەکانی ڤۆیەجەر 2یان کرد بۆ کێڵگە موگناتیسییەکەی یۆرانۆس (لە 1966) و نێپتۆن (لە 1990).
ئەم ئەنجامانە نەک تەنها تیۆرییەکی دروستکەرانیان پشتڕاست کردەوە بەڵکو یارمەتییان دا بۆ پشتڕاستکردنەوەی ئەوەی کە کۆمەڵەی خۆر بەڕاستی هێندەی کتێبی پیرۆز بانگەشەی دەکات گەنجە.
کەمبوونەوە و ڕێژەی دەردانی هیلیۆم
کاتێک توخمە تیشکدەرەکان (وەک یۆرانیۆم) شی دەبنەوە، تەنۆلکەکان دەردەدرێن. ئەم تەنۆلکانە گەردیلەکانی هیلیۆم دەگرێتەوە، کە «خلیسکێنەرن» و ڕێگەی خۆیان لە کریستاڵەکانەوە دەدۆزنەوە کە تێیدا دروست دەبن. ئەگەر یۆرانیۆم بە ڕێژەی خاوی ئێستا بۆ ملیۆنان و ملیارەها ساڵ شی بووبێتەوە، زۆربەی هیلیۆمەکە دەبوو لە کریستاڵەکانی بەردەوە خلیسکابێت. بە پێچەوانەوە، ئەگەر زەوی گەنج بێت و شیبوونەوەی تیشکدەر لە ڕابردوودا زۆر خێراتر بووبێت، ئەوا چاوەڕێ دەکرێت بڕێکی زۆر هیلیۆم لە بەردەکانی زەویدا بدۆزینەوە.
شوێنی کونکردنی نیو مەکسیکۆ
کاتێک بەرد لە شوێنێکی کونکردن لە فێنتۆن هیڵ، نیو مەکسیکۆ تاقیکرایەوە، بڕێکی زۆر هیلیۆم لە کریستاڵەکاندا دۆزرایەوە.
ئەمە نەک تەنها ئەوە نیشان دەدات کە ئەو کریستاڵانە تەنها هەزاران ساڵن، بەڵکو ئەوەش نیشان دەدات کە بڕێکی زۆر شیبوونەوەی ڕادیۆئایزۆتۆپ (کە بە ڕێژەی ئەمڕۆ زیاتر لە ملیارەها ساڵی پێویست دەبێت) دەبوو لە ماوەی تەنها هەزاران ساڵدا ڕووی دابێت. ئەمەش بە نۆرەی خۆی نیشان دەدات کە هیچ شتێک لەسەر زەوی ناتوانرێت بە کۆنتر لەوەی کتێبی پیرۆز ئاماژەی پێدەکات، مێژووی بۆ دابنرێت.
ڕادیۆهالۆس لە بەردەلمانییەکاندا
ڕادیۆهالۆسەکان بەڵگەی زیانن کە کاتێک توخمە تیشکدەرەکان لەناو بەردەکاندا شی دەبنەوە دروست دەبن. شیبوونەوەی یۆرانیۆم هەروەها توخمی تیشکدەری پۆلۆنیۆم دروست دەکات کە بە خێرایی شی دەبێتەوە. جیۆلۆجین ئەندرۆ سنێلینگ پێشنیاری کرد کە ئەگەر ئاو بە خێرایی بەناو بەردێکدا بڕوات لە کاتێکدا یۆرانیۆم بە خێرایی شی دەبێتەوە، پۆلۆنیۆم دەتوانرێت لە شوێنێکی جیاواز لە یۆرانیۆم چڕ بکرێتەوە. ئەگەر تیۆرییەکەی سنێلینگ ڕاست بووبێت، جیۆلۆجینەکان چاوەڕێ دەکرێت پۆلۆنیۆم هالۆسی زیاتر بدۆزنەوە لە هەر شوێنێک کە ئاوی زیادە بەناو بەردەکەدا تێپەڕیبێت.
چیاکانی سمۆکی
کاتێک سنێلینگ بەردەلمانییە گۆڕاوەکانی لە چیاکانی سمۆکی پشکنی، بە تەواوی ئەوەی دۆزییەوە کە پێشبینی کردبوو.
نەک تەنها ئەم پۆلۆنیۆم هالۆسانە ئەم تیۆرییە دروستکەرانە پشتڕاست دەکەنەوە بەڵکو ئەوەش نیشان دەدەن کە زۆرێک لە پرۆسەکان لە ڕابردوودا خێراتر بوون. شیبوونەوەی تیشکدەر، گۆڕانکاری، و ساردبوونەوەی بەردەکان دەبوو لە ڕابردوودا خێراتر بووبن بۆ ئەوەی لە تێگەیشتنێکی کتێبی پیرۆز لە مێژووی زەویدا جێ بگرن.
ماددەی سارد لە نزیک ناوکی زەوی
لە سەرەتای ساڵانی 1980کاندا، فیزیازان جۆن باومگاردنەر تیۆرییەکی دروستکەرانی پەرەپێدا بۆ جووڵەی خێرای توێکڵی زەوی لە کاتی لافاودا. تیۆرییەکەی پێشنیاری کرد کە توێکڵی «سارد»، کە لەژێر زەریاکانی پێش لافاودا بوو، دەبوو بە تەواوی 1,8000 میل (2,900 کم) نوقم بووبێت بۆ بنکی پۆشاکە گەرمەکەی زەوی، کە پلەی گەرمی تێیدا تا 7,232 پلەی فەهرەنایت (4,000 پلەی سەدی) دەگات. ئەم توێکڵە دەبوو بتوێتەوە ئەگەر ملیۆنان ساڵی پێویست بووبێت بۆ گەیشتن بە بنکی پۆشاکەکە، بە خاوی وەک ڕێژەکانی ئەمڕۆ نوقم بووبێت. لە لایەکی ترەوە، ئەگەر 4,350 ساڵ لەمەوبەر بە خێرایی نوقم بووبێت، وەک تیۆرییەکەی باومگاردنەر پێشنیاری کرد، ئەوا کۆمەڵێک لەو پلێتانە دەبێت هێشتا لە بنکی پۆشاکەکەدا بدۆزرێنەوە، ساردتر لە پۆشاکەکەی دەوروبەریان.
دۆزینەوەی پۆشاک
دە ساڵی تر خایاند تاوەکو زانایان تەکنەلۆژیایەکیان پەرەپێدا کە توانای «بینینی» شتێکی لەو جۆرەی لە بنکی پۆشاکەکەدا هەبێت. کاتێک ئەو تەکنەلۆژیایە پەرەی پێدرا، ماددە ساردەکە دۆزرایەوە، بە تەواوی وەک مۆدێلەکەی باومگاردنەر چاوەڕێی دەکرد.
ئەم پێشبینییە سەرکەوتووە نیشان دەدات کە مۆدێلەکەی باومگاردنەر ڕاستە. هەروەها نیشان دەدات کە کیشوەرەکان بە خێرایی لە کاتی لافاودا جووڵاون و لافاوەکە تەنها هەزاران ساڵ لەمەوبەر ڕوویداوە، بە تەواوی وەک کتێبی پیرۆز ئاماژەی پێدەکات.
پێچەوانەکردنەوەی کێڵگەی موگناتیسی زەوی
هەموو کێڵگە موگناتیسییەکان دوو جەمسەری جیاوازیان هەیە، باکوور و باشوور، و بە هەمان شێوە کێڵگەی موگناتیسی زەویش. بەڵام، لە کاتە جیاوازەکاندا لە ڕابردوودا، کێڵگەی موگناتیسی زەوی بەڕاستی ئاڕاستەکانی گۆڕیوە. لە هەر حاڵەتێکدا، جەمسەری باکوور لەگەڵ جەمسەری باشوور گۆڕاوە. لەبەر ئەوەی لافای گڕکان، کاتێک سارد دەبێتەوە، ئاڕاستەی کێڵگەی موگناتیسی لە کاتی ساردبوونەوەدا تۆمار دەکات، بەردەکانی زەوی ئەم گۆڕانکارییانەی کێڵگەی موگناتیسییان تۆمار کردووە. بەڵام، لە ساڵی 1986دا، دی. ڕەسڵ هەمفریس پێشنیاری کرد کە گێژاوەکانی لافاوەکە بووەتە هۆی ئەوەی کێڵگەی موگناتیسی زەوی بە خێرایی لە کاتی لافاودا بگۆڕێت. ئەگەر وا بێت، کێڵگەکە دەبوو هەموو چەند هەفتەیەک جارێک بگۆڕێت.
تۆماری چیای ستینز
لە ساڵی 1988دا، لافاوێکی بەردی بازاڵت لە چیای ستینز لە باشووری ئۆریگۆن دۆزرایەوە کە بەڕاستی گۆڕانکارییەکی لە کێڵگەی موگناتیسی زەویدا تۆمار کردبوو.
تا ئێستا، تەنها ڕێگا بۆ ڕوونکردنەوەی گۆڕانکارییەکی خێرا لەم جۆرەدا بریتییە لە تێکچوونی کێڵگەی موگناتیسی زەوی گەنج لە کاتی لافاوێکی جیهانیدا – بە تەواوی وەک کتێبی پیرۆز بانگەشەی دەکات.
