کوڕی داود: شیکردنەوەی نازناوی مەسیحیی عیسا

هۆسانا بۆ کوڕی داود!

وێنای عیسای خاوەن شکۆ و قوتابییەکانی بکە لەسەر کێوی زەیتوون، کە گردێکە تەنها لە ڕۆژهەڵاتی شاری ئۆرشەلیمە. دوو قوتابی ناردبوو بۆ ئەوەی جاشکێک لە گوندێکی نزیک بهێنن، و ئێستا، بە دەوری قەرەباڵغییەکی زۆرەوە، بە هێواشی بەسەر ئەو جاشکەدا بەرەو شارەکە ڕۆیشت. لەناکاو کەسێک هاواری کرد، «هۆسانا!» یەکێکی تر وەڵامی دایەوە، «هۆسانا!» – و پاشان یەکێکی تر، و زۆری نەخایاند هەموو جەماوەرەکە بە خۆشییەوە هاواریان دەکرد: «هۆسانا بۆ کوڕی داود! پیرۆز بێت ئەو کە بە ناوی یەزدانەوە دێت! هۆسانا لە بەرزترین شوێن!» (مەتتا 21:9 NKJV).

چ دیمەنێک بووبێت! ڕەنگە بتوانین، بە جۆرێک، دەنگی دەنگدانەوەی جەماوەرەکە ببیستین کاتێک بەهۆی کارە سەرسوڕهێنەرەکانیانەوە دڵخۆش بوون کە بینیبوویان (لۆقا 19:37)! بەڵام ئەو ڕووداوانە پرسیارەکانیشیان لە ئۆرشەلیم وروژاند، کە زۆرێک لەوەی ڕوودەدا تێبینییان دەکرد و پرسیاریان دەکرد، «ئەمە کێیە؟» (مەتتا 21:10).

خۆشە کە دەربارەی هەستی زۆری جەماوەرەکە لەو بۆنەیەدا بخوێنینەوە (کە بە شێوەیەکی باو پێی دەوترێت «یەکشەممەی چڵەزەیتوون»). بەڵام، ڕەنگە، ئێمەش هەمان پرسیارمان هەبێت: ئەمە کێیە؟ مانای چییە کە «عیسا، پێغەمبەرەکەی ناسرە» (ئایەتی 11) کوڕی داودیشە؟ دەرکەوت کە ئەمە پرسیارێکی زۆر گرنگە. بەڕاستی، کاتێک پرسیارەکە دەکەین، «ئەم کوڕەی داود کێیە؟» زۆر هۆکار دەدۆزینەوە بۆ ئەوەی خۆمان ستایشی یەزدان بکەین.

مێژوو

دەستەواژەی «کوڕی داود» لە هەردوو پەیمانی کۆن و نوێدا هاتووە. لە پەیمانی کۆندا هەمیشە ئاماژەیە بۆ سولەیمان یان یەکێک لە کوڕە سروشتییەکانی تری پاشا داود. لە سەردەمی پەیمانی نوێدا ئەم دەستەواژەیە مانایەکی زۆر جیاوازی وەرگرت. بۆ نموونە، لە مەرقۆس 12:35 عیسای خاوەن شکۆ فەرمووی، «چۆنە کە نووسەرەکان دەڵێن مەسیح کوڕی داودە؟» ئەمە نیشان دەدات کە نووسەرەکان، کە لە یاسا و نووسراوە پیرۆزەکانی جولەکەدا خوێندەوار بوون، نازناوی «کوڕی داود»یان بە مەسیح، واتە مەسیح، یەکسان دەکرد. ئەوان باوەڕیان نەبوو کە عیسا مەسیحە، بەڵام تێگەیشتنیان لە دەستەواژەکە هەر گرنگ بوو. بەشی هاوتای لە مەتتا 22 نیشان دەدات کە فەریسییەکانیش ئەم فێرکردنەیان قبوڵ کرد. کاتێک قسەی لەگەڵیان دەکرد، یەزدان پرسیاری کرد، «‘دەربارەی مەسیح چی بیر دەکەنەوە؟ کوڕی کێیە؟’ ئەوانیش پێیان گوت، ‘کوڕی داودە’» (ئایەتی 42).

وەک پێشتر ئاماژەی پێکرا، هیچ ئاماژەیەک لە پەیمانی کۆندا نییە کە مەسیح بە «کوڕی داود» ناوببات بەو وشانە. بۆیە، خوێنەرێکی کتێبی پیرۆز ڕەنگە بپرسێت، «نووسەرەکان و فەریسییەکان ئەو بیرۆکەیەیان لە کوێوە هێنا؟» وەڵامەکە ئەوەیە: خودا بڕێکی زۆر دەوڵەمەندی بەڵێنی دا کە بنەچەی مەسیحی بە ماڵی داودەوە گرێدا. بەشێک لە 2 ساموێل 7 خاڵێکی دەستپێکی نایابە بۆ ئەم ڕاگەیاندنە. لەوێدا، خودا بەڵێنی دا کە کوڕی داود ئەو کەسە دەبێت کە پەرستگاکە دروست دەکات. ئەمە ئاماژەیەک بوو بۆ سولەیمان؛ بەڵام خودا زیادی کرد، «من تەختی شانشینی ئەو بۆ هەتاهەتایە دادەمەزرێنم» (ئایەتی 13)، کە بە پاشایەک زۆر گەورەتر لە سولەیمان ئاماژە دەکات کە ئەویش لەبەرچاو بوو.

ئاماژە پێغەمبەرایەتییەکانی تر ئەم تێگەیشتنەیان زیاتر کرد. لە زەبوور 132 خودا بەڵێنەکەی بە داود پشتڕاست کردەوە: «من بەری جەستەت لەسەر تەختەکەت دادەنێم ... کوڕەکانیشیان بۆ هەتاهەتایە لەسەر تەختەکەت دادەنیشن» (ئایەتەکانی 11-12). چەند ئایەتێک دواتر دەخوێنینەوە کە «قۆچی داود» گەشە دەکات و دەستنیشانکراوەکە، مەسیح، «گەشە دەکات» (ئایەتەکانی 17-18).

لە ئیشایا 9 ئەو کەسەی دێت بە «خودای بەهێز» ناودەبرێت و «لەسەر تەختی داود» دادەنیشێت (ئایەتەکانی 6-7). خودا لە ئیشایا 11 بەڵێنی دا کە لقێک لە ڕەگەکانی یەسا، باوکی داود، گەشە دەکات. پاشان لە یەرمیا 23 خودا ڕایگەیاند کە «لقێکی ڕاستودروستی بۆ داود بەرز دەکاتەوە؛ پاشایەک فەرمانڕەوایی دەکات و سەرکەوتوو دەبێت» (ئایەتی 5). خودا پشتڕاستی کردەوە کە ئەم «لقەی ڕاستودروستی» دڵنیایی دەهێنێت کە «داود هەرگیز پیاوێکی کەم نابێت بۆ دانیشتن لەسەر تەختی ماڵی ئیسرائیل» (33:15،17).

ئەم و ئاماژە پێغەمبەرایەتییەکانی تر نیشان دەدەن کە خودا هەمیشە بەردەوامبوونی تەختی داودی لەبەرچاو بووە، نەک تەنها بە شێوەیەکی مرۆیی بەڵکو بە مانایەکی مەسیحی. پاشا گەورەکە کە هێشتا نەهاتووە، دەستنیشانکراوەکەی خودا، لە کۆتاییدا بە ڕاستودروستی فەرمانڕەوایی دەکات و پەیوەندی نەتەوەکە لەگەڵ خودا چاک دەکاتەوە. زیاتر لەوەش، ئەو پاشایە لە نەوەی داود دەبێت. بۆیە قورس نییە بزانین بۆچی نووسەرەکان و فەریسییەکان نازناوی «کوڕی داود»یان بە دەستەواژەیەکی مەسیحی زانی.1

گەیشتن

بەڵام بۆ نەتەوەی جولەکە، یەک شت بوو کە باوەڕیان بەوە هەبێت کە مەسیح، کوڕی داود، ڕۆژێک دێت، و شتێکی تر بوو کە کاتێک گەیشت بناسنەوە! بەڵام، شوێنکەوتووانی عیسای خاوەن شکۆ ڕاستییان دەربارەی ئەو بینی و باوەڕیان پێی هێنا. ئەو بەڕاستی ئەو مەسیحە بەڵێندراوە بوو، فەرمانڕەوای شاهانە کە بە مافەوە لەسەر تەختی داود دادەنیشت.

لە پەیمانی نوێدا دەستەواژەی «کوڕی داود» تەنها لە ئینجیلەکاندا دەدۆزرێتەوە. 14 جار بەکارهاتووە – دوو جار تەواو! – لە ئاماژەدان بە عیسای خاوەن شکۆ.2k لەبیرت بێت، لە کتێبی پیرۆزدا ژمارە حەوت باس لە تەواوی یان تەواوێتی دەکات. لە کاتێکدا هەرسێ ئینجیلی هاوشێوە (مەتتا، مەرقۆس و لۆقا) ئاماژەی پێدەدەن وەک «کوڕی داود»، ئەم دیدگایە شاهانەیە بە تایبەتی بابەتی مەتتایە. لەوێدا یەزدان لە یەکەم ئایەتدا وەک «عیسای مەسیح، کوڕی داود» ناسێنراوە. ڕەنگە لەبیرمان بێت کە مەتتا جارێک وەک باجگرێک بۆ حکومەتی ڕۆمانی کاری دەکرد؛ بەڵام پاشان، کاتێک یەزدان بەلای مێزی باجەکەیدا تێپەڕی و فەرمووی، «دوام بکەوە،» مەتتا «هەموو شتێکی بەجێهێشت، هەستا، و دوای کەوت» (مەتتا 9:9؛ لۆقا 5:27-28). مەتتا مامۆستایەکی ناسی کە دەسەڵاتێکی گەورەتری لە قەیسەر هەبوو. بۆیە زۆر گونجاوە کە مەتتا ئەو کەسەیە کە ڕۆحی پیرۆز بەکاری هێنا بۆ نووسینی ئینجیلی پاشا، کوڕی داود.

مەتتا حەوت بۆنەی جیاواز تۆمار دەکات کاتێک خەڵکەکە بیریان لەوە دەکردەوە کە ئایا عیسا بەڕاستی کوڕی داودە. یەکەم دوو بۆنە پەیوەندییان بە کارە موعجیزەییەکانی هێزی ئەوەوە هەیە. لە مەتتا 9 دوو پیاوی نابینا داوای بەزەیی و چاکبوونەوەیان لێکرد، وەک «کوڕی داود» بانگیان دەکرد (ئایەتی 27). مەتتا 12 باس لەوە دەکات کە چۆن پیاوێکی چاوکوێر، لاڵ و جنۆکەلێدراوی چاک کردەوە. جەماوەرەکە پرسیاریان کرد، «ئایا ئەمە دەتوانێت کوڕی داود بێت؟» (ئایەتی 23). ئەوان دەزانیان کە کوڕی داودی داهاتوو مەسیح دەبێت و کارەکانی هێز و ڕزگارکردن ئەنجام دەدات (بەراورد بکە لەگەڵ ئیشایا 29:18-19، 35:4-5، 61:1). ئینجیلی مەتتا نیشان دەدات کە خەڵکەکە ئەم بەڵگانەی ئامادەیی و دەسەڵاتی شاهانەی خودایان لە نێوانیاندا دۆزییەوە.

زۆر بە مانایەکی گرنگ، مەتتا 12 ئەو بەشەشە کە تێیدا سەرکردەکانی گەل ئەو دەسەڵاتەیان ڕەتکردەوە. کاتێک فەریسییەکان گوێیان لە جەماوەرەکە بوو کە بەو شێوەیە قسەیان دەکرد، گوتیان، «ئەم پیاوە جنۆکە دەرناکات تەنها بە بەعەلزەبووب، فەرمانڕەوای جنۆکەکان» (ئایەتی 24). ساتێکی ترسناک بوو لە مێژووی نەتەوەکەدا. یەکەم، لێدوانەکەیان پڕە لە سووکایەتی. وشەی «پیاو» بە پیتی لار لە وەشانی نوێی پاشا جەیمسدا چاپکراوە، کە نیشان دەدات فەریسییەکان ئەو وشەیەیان نەگوتووە. ئەوان بە سادەیی عیسایان بە «ئەم یەکێکە» ناودەبرد بە مەبەستی بچووککردنەوەی و کەمکردنەوەی هەر بیرۆکەیەک دەربارەی دەسەڵاتی.

زیاتر لەوەش، هەرچەندە موعجیزەی چاکبوونەوە نەدەتوانرا ڕەت بکرێتەوە، بەڵام فەریسییەکان ئەوەیان گەڕاندەوە بۆ هێزی شەیتان. نەک تەنها بانگەشەکەیان بە تەواوی بێ لۆژیک بوو، وەک یەزدان ڕوونی کردەوە (ئایەتەکانی 25-27)، بەڵکو بە کردنی ئەو لێدوانەدا خۆیان مەحکوم کرد. ئەوان کاری خودایان ڕەتکردبووەوە و کفرێکیان دژی ڕۆحی پیرۆز کردبوو (ئایەتەکانی 28-32). لەو کاتەوە، تەنها شوێنکەوتووانی ڕاستەقینەی بە براکانی دادەنران (ئایەتەکانی 46-50).

بەکارهێنانی داهاتووی دەستەواژەی «کوڕی داود» لە مەتتا 15دایە. لەوێدا ژنێکی ناجولەکە بانگی کرد چونکە کچەکەی پێویستی بە ڕزگاربوون بوو لە جنۆکەیەک. بەڵام، ئەو نازناوە هی ناجولەکەکان نییە. وەک کوڕی داود، عیسای خاوەن شکۆ پاشای جولەکەکانە،3 نەک ناجولەکەکان، و بۆیە لە سەرەتادا وەڵامی نەدایەوە. سەرەڕای ئەوەش، کاتێک ژنەکە بە سادەیی وەک یەزدان پەرستشی کرد، ئەو بە بەزەییەوە وەڵامی دایەوە، کچەکەی چاک کردەوە و ستایشی باوەڕی گەورەی دایکی کرد (ئایەتەکانی 21-28).

شایەتی زیاتر

چوار ئاماژەکەی تری مەتتا بۆ مەسیح وەک کوڕی داود لە کۆتایی ژیانی یەزداندا کۆکراونەتەوە. کاتێک بەرەو ئۆرشەلیم دەڕۆیشت، دوو پیاوی نابینا بەردەوام هاواریان لێدەکرد، «بەزەییت بەسەرماندا بێت، ئەی یەزدان، کوڕی داود!» (20:31). سەرنجڕاکێشە کە ئەم گێڕانەوەیە سێیەم چاککردنەوەی نابیناکانە لەلایەن یەزدانەوە بە کاراکتەری کوڕی داود (تێبینی مەتتا 9، 12، 21:14).

خاڵێکی تری سەرنجڕاکێش سەبارەت بەم حاڵەتە ئەوەیە کە لە مەرقۆس و لۆقادا، تەنها یەک کەسی نابینا باس کراوە: پیاوەکە بارتیماوس (مەرقۆس 10:47؛ لۆقا 18:39). ئەمە هیچ ناکۆکییەک نییە لەگەڵ گێڕانەوەکەی مەتتا دەربارەی دوو پیاوی نابینا. ڕەنگە بارتیماوس زیاتر ناسراو بووبێت بۆ خوێنەرانی مەرقۆس و لۆقا، بۆیە ئەوان سەرنجیان لەسەر ئەو بووە هەرچەندە پیاوێکی نابینای دووەمیش چاک کراوەتەوە. یان، ڕەنگە ڕۆحی پیرۆز مەتتای ڕێنمایی کردبێت کە هەردوو پیاوەکە بگرێتەوە بەهۆی جەختکردنەوەی ئینجیلەکە لەسەر بینەرێکی جولەکە، چونکە بەپێی یاسای موسا دەبێت هەمیشە دوو یان سێ شایەت هەبن، نەک تەنها یەکێک (دێوتێرۆنۆمی 19:15).4 هەر هۆکارێک بێت، دەتوانین دڵنیا بین کە ڕۆحی خودا ڕاستیی لە هەموو حاڵەتەکاندا تۆمار کردووە.

پاشان دەگەینە چوونە ژوورەوەی سەرکەوتووانەی یەزدان بۆ ئۆرشەلیم، کە پێشتر تاوتوێ کرا (مەتتا 21:9). چ دیمەنێکی گەورە بوو کاتێک جەماوەرەکە بانگیان دەکرد، «هۆسانا!» بە واتای، «ئێستا ڕزگارمان بکە!» بەڕاستی، ئەو لەوێ بوو بۆ ئەوەی ڕزگاریان بکات – هەرچەندە بە ڕێگەی خاچ دەبێت نەک بە سەپاندنی دەسەڵاتی شاهانەی خۆی لەو کاتەدا. بەڵام، گونجاو بوو بۆ خەڵکەکە کە ئەو ستایشەی پێبدەن. ئینجیلی لۆقا پێمان دەڵێت فەریسییەکان ناڕەزاییان دەربڕی بەرامبەر بە یەزدان تەنانەت قبوڵکردنی ئەو نازناوە پاشایەتییە. «قوتابییەکانت سەرزەنشت بکە!» داوایان کرد؛ بەڵام ئەو وەڵامی دایەوە کە تەنانەت «بەردەکانیش» هاواریان دەکرد ئەگەر خەڵکەکە بێدەنگ بوونایە (19:39-40).

مەتتا پاشان ساتێکی تایبەت و ناسک تۆمار دەکات. زۆری نەخایاند دوای چوونە ژوورەوەی بۆ ئۆرشەلیم، یەزدان پەرستگاکەی پاک کردەوە بە دەرکردنی بازرگانان و گۆڕەرانی پارە. لەوێ، نابیناکان و شەلەکان هاتن بۆ ئەوەی لەلایەن ئەوەوە چاک ببنەوە، و منداڵەکان دەوریان گرتبوو، هاواریان دەکرد، «هۆسانا بۆ کوڕی داود!» (21:15). چ دیمەنێکی پەرستگای سەرنجڕاکێش! یەزدان بە دەسەڵاتی خۆی هەموو ئەوەی ناپاک بوو دەرکردبوو، بەڵام بە بەزەییەوە ئەوانەی وەرگرت کە ڕەنگە لاواز و بێ بایەخ دەربکەوتن. دووبارە سەرکردە بەهێز و کاریگەرەکانی نەتەوەکە دەسەڵاتی ئەویان ڕەتکردەوە، چونکە کاهینەکان و نووسەرەکان تووڕە بوون کاتێک گوێیان لە دەستەواژەی «کوڕی داود» بوو کە بۆ عیسا بەکارهاتبوو؛ بەڵام ئەو پشتڕاستی کردەوە کە ئەم بچووکانە ستایشێکی تەواویان پێشکەش دەکرد (ئایەتەکانی 15-16).

دەگەینە کۆتا ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ سەرکردە جولەکەکان لە مەتتا 22. ڕۆژێک یان دوو ڕۆژ دوای ڕووداوەکانی بەشی پێشوو، یەزدان گەڕایەوە پەرستگا و پرسیارێکی لە فەریسییەکان کرد: «‘دەربارەی مەسیح چی بیر دەکەنەوە؟ کوڕی کێیە؟’ ئەوانیش پێیان گوت، ‘کوڕی داودە’» (ئایەتی 42). وەڵامەکەیان ڕاست بوو تا ئەو شوێنەی کە ڕۆیشت. هەرچەندە ئەوان باوەڕیان نەبوو کە عیسا مەسیحە، بەڵام دانیان بەوەدا نا کە مەسیح بە کوڕی داود ناودەبرێت. بەڵام، لێکدانەوەکەیان ناتەواو بوو، و عیسای خاوەن شکۆ ناچاری کردن کە دووبارە بیری لێبکەنەوە. ئەو ئاماژەی بەوەدا کە، لە زەبوور 110:1، داود مەسیحی بە «خاوەن شکۆم» ناودەبرد. پاشان جەختی لەسەر خاڵەکە کردەوە: «ئەگەر داود ئەوی بە ‘خاوەن شکۆ’ ناودەبات، چۆن ئەو کوڕی ئەوە؟» (ئایەتی 45). ئەمە لەگەڵ پێغەمبەرایەتی ئیشایا 11دا دەگونجێت، کە تێیدا مەسیح نەک تەنها لقی یەسا بوو بەڵکو ڕەگی یەساش بوو (ئایەتەکانی 1،10). کوڕی داودیش یەزدان و مامۆستای شکۆمەندە!

سەرنجڕاکێشە کە عیسای خاوەن شکۆ تا ئەم خاڵەی خزمەتەکەیدا چاوەڕێی کرد بۆ پرسیارکردن لە فەریسییەکان. هەروەها، ئەمە کۆتا جار بوو کە نازناوی وەک کوڕی داود لە کاتی ژیانی زەمینیدا پێشکەش بکرێت، و تا ئەو کاتە دەتوانرا زۆر شایەتی دەربارەی بانگەشە شاهانەییەکانی ئەو لەبەرچاو بگیرێت. فەریسییەکان هەموو هۆکارێکیان هەبوو بۆ ناسینەوەی ڕاستی ئەوەی کە ئەو کێ بوو. بەڵام، بانگەشە ڕاستەقینەکەی ئەویان گۆڕی بۆ تۆمەتێکی درۆینە دژی، بە حاکمی ڕۆمانییان گوت کە ئەو هەڕەشەیە بۆ سەر قەیسەر (لۆقا 23:2). ئەمە حەسادەتێکی پاک بوو لەلایەن ئەوانەوە (مەتتا 27:18)، چونکە ئەو سەرکردانە تەنها گرنگییان بە شوێن و نەتەوەکەیان دەدا (یۆحەننا 11:48). ڕەتکردنەوەیان تاکە ئەنجامی مومکین نیشان دەدات کاتێک خەڵک چاوەکانیان لە شکۆ و نیعمەتی عیسای خاوەن شکۆ دادەخەن. سەرەڕای ئەوەش، شکۆی ئەو دەدرەوشێتەوە تەنانەت کاتێکیش ڕەت دەکرێتەوە!

هەلە ئێستاییەکەمان

باوەڕداران ئەمڕۆ لە هەموو نەتەوەیەکەوە پێکەوە کۆکراونەتەوە، و بۆیە پەیوەندییەکەمان لەگەڵ یەزدان لەسەر ڕۆڵی ئەو وەک کوڕی داود بەسەر ماڵی ئیسرائیلدا ناڕاوەستێت. بەڵام، هێشتا دەتوانین ئەو لایەنەی شکۆی ئەو بەرز بنرخێنین. لە کۆتا بەشی وەرگێڕاندا یەزدان عیسا ڕایگەیاند، «من ڕەگ و نەوەی داودم» (22:16). لەبیرت بێت، پێغەمبەرایەتی ئیشایا سەرەتا ئەوی وەک لق و پاشان وەک ڕەگ وەسف کرد (ئیشایا 11:1،10)، بەڵام بۆ ئێمە لە سەردەمی پەیمانی نوێدا، ئەو سەرەتا وەک ڕەگ پێشکەش دەکرێت. ئەو بەڕاستی پێش هەموو شتێکە.

وەک فەریسییەکان، ئەوانەی کە بەدوای دەسەڵات و کاریگەریدا دەگەڕێن لەم جیهانەدا هێشتا لە فەرمانڕەوایی مەسیح لە دڵیاندا لادەدەن. با نموونەی ئێمە لەبری ئەوە نموونەی مەتتا بێت: با هەموو دەسەڵاتێکی کەمتر بەجێبهێڵین، دڵسۆزی خۆمان بۆ مەسیح ڕادەست بکەین و دوای بکەوین.

تێبینییەکان

1. هەندێک نووسراوی مێژوویی لە دەرەوەی کتێبی پیرۆزیش گەشەسەندنی بیرکردنەوەی جولەکەکان لەسەر ئەم بابەتە نیشان دەدەن. بۆ نموونە، کتێبێکی کۆنی شیعر هەیە بە ناوی «زەبوورەکانی سولەیمان،» کە زانایان پێیان وایە لە ناوەڕاستی سەدەی یەکەمی پێش زایین لەلایەن یەک یان چەند نووسەرێکی جولەکەی خوداترسەوە نووسراوە. یەکێک لەو شیعرانە ئاماژەیەکی تێدایە بۆ پاشای داهاتوو کە فەرمانڕەوایی ئیسرائیل دەکات، ئەو فەرمانڕەوایە بە «کوڕی داود» و هەروەها «مەسیح» ناودەبات. هەرچەندە دەقێکی ئیلهامپێدراوی خودایی نییە، بەڵام ئەم ئاماژەیە نیشان دەدات کە دەستەواژەی «کوڕی داود» بە تایبەتی وەک نازناوێکی مەسیحی بەکارهاتووە تەنانەت پێش سەردەمی پەیمانی نوێ. [سەرچاوە: زەبوورەکانی سولەیمان. هەروەها بڕوانە «چاوەڕوانی داهاتوو لە زەبوورەکانی سولەیمان،» لەلایەن م. دی جۆنگ (1989)]
2. جگە لە 14 ئایەتەکە دەربارەی مەسیح وەک کوڕی داود، دوو ئاماژەی تر دەدۆزرێتەوە: یەکێکیان دەربارەی یوسف، مێردی مریەم (مەتتا 1:20)؛ و یەکێکی تر دەربارەی ناتان، یەکێک لە کوڕە سروشتییەکانی پاشا داود (لۆقا 3:31).
3. دەستەواژەی «پاشای جولەکەکان»یش گرنگییەکی تایبەتی هەیە لە ئینجیلی مەتتادا. هەرچەندە هەموو چوار ئینجیلەکە ئاماژە بەو نازناوە دەکەن لە پەیوەندیدا بە دادگاییکردن و خاچدانی یەزدانەوە، تەنها مەتتا دەستەواژەی «پاشای جولەکەکان» لە سەرەتای ژیانی لەسەر زەویدا دەناسێنێت (مەتتا 2:2).
4. ڕەنگە ئەمە هۆکاری ئەوەش بێت کە مەتتا دوو پیاوی جنۆکەلێدراو پێشکەش دەکات کە لە گۆڕستانەکانی نزیک دەریای جەلیل دەژیان، لە کاتێکدا مەرقۆس و لۆقا تەنها یەکێکیان باس دەکەن (مەتتا 8:28؛ مەرقۆس 5:2؛ لۆقا 8:27).