کلتوور:
بۆچوون، پێشداوەری و تێگەیشتن
کلتوور لە زۆر شت پێکدێت، مێژوو و ئایین لەنێویاندا. کاریگەریی لەسەر تێگەیشتنەکانمان هەیە؛ بۆیە بۆچوون و پێشداوەرییەکان زۆرجار هی گرووپە کۆمەڵایەتی یان ئایینییە تایبەتەکانمان و نەریتەکانیانن. ئێمە مەیلمان هەیە بەهێزەوە بە بیرکردنەوەی خەڵکی ترەوە بڕۆین، کاریگەریی دایک و باوک و خێزانمان لەسەرمانە، پاشان کۆمەڵگاکەمان.
لە ساڵی ١٩٠٤ گوستاڤ لێبۆن کتێبێکی بڵاوکردەوە کە ناوی لێنابوو «قەرەباڵغی». ئەمە دەیان ساڵ پێش ئەوە بوو کە ئەدۆڵف هیتلەر تەکنیکەکانی کۆنترۆڵکردنی بە ڕێپێوانە جەماوەرییەکان، هەواڵ، کات بەسەربردن و قوتابخانەکان پەرەپێدا. لێبۆن قەرەباڵغیی وەک کاریگەرییەکی زۆر بەهێز دەبینی. بوون بە مەسیحی زۆرجار بریتییە لە ڕەتکردنەوەی کاریگەریی قەرەباڵغی و سەرچاوەکانی تر بۆ ئەوەی بە تەنیا بوەستیت و بۆ خۆت بیر بکەیتەوە، بەپێی ووشەکەی و وەک زۆرێک لە پێغەمبەرانی کۆن.
کاتێک دێتە سەر ڕاستی، دەبینین کە ئێمە ڕووبەڕووی ئەو کارانە دەبینەوە کە کلتوورەکەمان پەیڕەوی دەکات، وەک پەرستنی کەسایەتییە ناودارەکان و شوێنکەوتنی بیروباوەڕەکانیان. ئەمە شتێکی نوێ نییە. خۆشەویستی و دڵسۆزی بۆ ئەوانەی مێژوو وەک پیاوانی گەورە تۆماری کردوون، بە باشی بەڵگەدار کراوە. خۆشەویستی قەیسەر لەلایەن سەربازەکانییەوە زۆر ناسراوە، هەروەک چۆن بۆ ناپلیۆن، هیتلەر، ستالین و کۆمەڵێک دیکە لە ستەمکارە بچووکترەکان.
وەستان بۆ چی؟
ئەوەی کەمتر ناسراوە، ئازایەتی و سووربوونی پیاوان و ژنانی ئازایە کە دژایەتی کلتووری باویان کرد بۆ ئەوەی ئەوە بکەن کە ڕاست بوو و لەبەرچاوی خودا پەسەند بوو. لە ئینگلتەرا بزووتنەوەی دژە کۆیلایەتی لەلایەن پیاوان و ژنانێکەوە سەرکردایەتی دەکرا وەک ویلبەرفۆرس، کلارکسۆن، سۆرنتۆن و موور. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان کەسانی ئازای تر دژایەتی بیروڕای گشتییان کرد، کە کۆیلە ڕەشپێستەکانیان وەک بوونەوەری کەمتر دەبینی، و ئەوەیان پێکهێنا کە بە «هێڵی ئاسنینی ژێرزەمین» ناسرا. ئەمە تۆڕێک بوو لە ماڵە سەلامەتەکان کە لە باشووری کۆیلەدارەوە بۆ باکوور یان بۆ کەنەدا درێژ دەبووەوە بۆ یارمەتیدانی کۆیلە هەڵاتووەکان، پیاوان و ژنان، لە کێڵگەکانەوە بۆ ئازادی.
خاوەن کۆیلە و بازرگانانی کۆیلە لە بەریتانیا و ئەمریکا زانیاری هەڵەیان لەسەر دۆخی کۆیلەکان بڵاوکردەوە، وایان نیشاندا کە کۆیلەکان لە وڵاتێکی شارستانیدا باشترن وەک لەو دڕندەییەی کە گوایە لێی «ڕزگار کرابوون». بە پیاوانی ئایینی گوترا کە بردنی خەڵک لە ئەفریقاوە بۆ ئەوروپا یان ئەمریکا، کردنەوەی دەرگایە بۆ گۆڕینیان بۆ مەسیحییەت. ملیۆنان کەس بڕوایان بەم درۆیانە کرد.
بزووتنەوەی کوەیکەرەکان هەڵمەتێکیان دەستپێکرد، لە سەدەی حەڤدەهەمەوە، بۆ گوتنی ڕاستی لەسەر بازرگانی قێزەونی گۆشتی مرۆڤ و ڕاگرتنی. ئەندامانی «کۆمەڵەی هاوڕێیان» قەدەغە کرابوون کە خاوەنی کۆیلە بن یان بازرگانی پێوە بکەن. ئەگەر کەسێک ئەمەی بکردایە، لە بزووتنەوەکە دەردەکران. جۆرج فۆکس، دامەزرێنەرەکەی، تەنانەت پرسیارێکی لەبەردەم حاکمی باربادۆس دانا، بە واتایەکی تر، «چۆن حەز دەکەیت ببیتە کۆیلە؟»
لە بەریتانیا، ویلبەرفۆرس بینی کە پڕۆژە یاسایەک لە پەرلەماندا پەسەند کرا کە بازرگانی کۆیلەی لە ساڵی ١٨٠٧ قەدەغە کرد. ٢٧ ساڵی دیکەی پێچوو تا کۆیلایەتی لە ئیمپراتۆریەتی بەریتانیای ئەوکاتەدا قەدەغە کرا. ئەرکە گەورەکە گۆڕینی بیروڕای دەوڵەمەند و بەهێزەکان بوو، و هی خودی کۆیلەفرۆشەکان. لەمەدا هاوپەیمانێکی بەهێزیان هەبوو: ووشەی خودا.
ئەوەی پیاوێک بدزێت، و بیفرۆشێت، یان ئەگەر لە دەستیدا بدۆزرێتەوە، بە دڵنیاییەوە دەکوژرێت (دەرچوون ٢١:١٦ KJV).
ئەمە هاندەرێکی کاریگەر بوو لە کۆمەڵگایەکدا کە بە گشتی بڕوای وابوو کتێبی پیرۆز ووشەی خودایە. نەک تەنها وەک ڕاستی دەبینرا، بەڵکو خودایان وەک یەکێک دەبینی کە بیر و ووشە و کردەوەی پیاوانی دەزانی و دادوەری دەکرد. تێگەیشتن لەوەی کە تۆ گوێڕایەڵی خودا نەبوویت لە بابەتێکدا کە ئەوەندە جددییە کە سزای مەرگ لەلایەن نووسراوە پیرۆزەکانەوە دیاری کراوە، دەبێت کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر بازرگانانی کۆیلە و ئەوانی تر هەبووبێت کە سوودیان لەو بازرگانییە قێزەونە وەرگرتووە.
ڕووداوەکانی بەریتانیا هانی ئەو کەسانەی دا کە بەرپرسیار بوون لە هێڵی ئاسنینی ژێرزەمینی نیمچە نهێنی و زۆربەی بیروڕای گشتی لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا لە کۆتاییدا دژی کۆیلایەتی وەرچەرخا. ئیبراهام لینکۆڵن توانی بەڵێنێک جێبەجێ بکات کە کاتێک گەنج بوو دابووی، دوای ئەوەی یەکەم جار کۆیلایەتی بینی، بۆ ئەوەی «ئەو شتە لێبدات».
ئەمە ڕەنگە هانمان بدات کە دڵسارد نەبین کاتێک دەبینین جیهانی ئینگلیزی زمان بنەمای مەسیحیی خۆی لەدەست دەدات. بەڕاستی، بەها کلتوورییەکان خراپتر دەبن، بە شێوەیەکی ورد لەلایەن ئەوانەوە تێکدەدرێن کە مەسیحییەت بە کۆن و پووچەڵکراو دەزانن. «بە دڵنیاییەوە ترسی خودا لەم شوێنەدا نییە» (پەیدابوون ٢٠:١١).
پشت بە چی دەبەستیت و بیر لە چی دەکەیتەوە؟
کتێبی پیرۆز ئاگادارمان دەکاتەوە کە شتەکان «وەک ڕۆژانی نوح دەبن» (مەتتا ٢٤:٣٧). هەروەها ئاگادار کراوینەتەوە لەسەر هەڵسانەوەی ئیمپراتۆریەتی ڕۆما و دووبارە دەرکەوتنەوەی لە ڕۆژانی کۆتاییدا. لە کاتی یەکەم ئیمپراتۆریەتی ڕۆمادا، چینی خوارەوە لەلایەن ئیمپراتۆر و ئەنجومەنی پیرانی ڕۆماوە بە دوو ڕێگەی بەهێز کۆنترۆڵ دەکران. یەکەم، گەنم بە هاوڵاتیان دەدرا کە بە سەختی دەژیان لەسەر لێواری برسێتی. ئەمە بۆ ئەوە بوو کە ڕێگرییان لێبکرێت لە یاخیبوون و چوونە دەرەوە لە گەڕەکە گەورە هەژارنشینەکان بۆ ناوچە ڕێزلێگیراوەکانی شارەکە. دووەم، لەم شوێنە وێرانەدا کە پڕ بوو لە چەتە و توندوتیژی، یاری بە خەڵک دەدرا بۆ ئەوەی «زۆر بیر نەکەنەوە». پێشبڕکێی گالیسکە لە سیرکەس ماکسیمەس هەبوو، هەروەها شەڕی گلادیاتۆر و ڕاوکردنی ئاژەڵ، لەگەڵ خوێن و ئازارێکی زۆر، لە کۆلۆسیۆم. هاوڵاتیان کات بەسەربردنیان پێدەدرا و کاتەکانی پشوویان پڕ دەکرایەوە بۆ ئەوەی دژی حکومەت هەڵنەستن. ئیمپراتۆر و ئەنجومەنی پیران دەیانتوانی بە ئاشتی بەردەوام بن، ئیمپراتۆریەت بەڕێوە ببەن و لە داهاتەکان دەوڵەمەند ببن.
کەواتە چی گۆڕاوە؟ هیچ شتێکی ئەوتۆ نا. ڕەوشتی بازرگانی گەورە و سیاسەتمەداران زۆرجار زۆر گوماناوییە و چینی خوارەوە سوود و تەلەفزیۆنیان هەیە. گەنجان گوێ لە کات بەسەربردنی بێمانا و مۆسیقا دەگرن لەسەر مۆبایلە زیرەکەکانیان و ئامێرەکانی تر لە کاتێکدا بە بێ ئامانج لەناو وێرانەی ئەم جیهانەدا دەسووڕێنەوە و هیچ کارێکی باشیان نییە بیکەن.
کارە پەسەندکراوە کلتوورییەکان لە ڕابردوودا لە ڕێگەی کاری خوداوە گۆڕاون. بەڵام لە جیهانی ئەمڕۆدا ڕەنگە بپرسین، «باوەڕدارێک چی دەتوانێت بکات؟» حەز دەکەم نموونەیەک لەگەڵتان بەش بکەم.
چی پێشکەش دەکەیت؟
ماوەیەک لەمەوبەر سەنتەرێکی مەسیحیی دابەزین لە شەقامی های لە لەندەن کرایەوە. خەڵک دێن بۆ چا و قسەکردن. ئەمە بیرۆکەیەکی نایابە لە کاتێکدا پێشتر وامان دەزانی تاکە شوێن بۆ بانگەشەی ئینجیل لە هۆڵێکی میسیۆنیدا بوو لە بەیانی یان ئێوارەی یەکشەممە. من پێشنیار ناکەم کە هەموومان سەنتەری دابەزین بکەینەوە چونکە دەبێت، وەک ئەو ژن و مێردەی کە ئەم بینینەیان هەبوو، زۆر نوێژ لەسەر ئەم شتانە بکەین. بەڵام لەناو کۆمەڵگایەکی دوژمنکاردا هێشتا دەتوانین ووشەی ئینجیل بگەیەنینە خەڵک. خودا ڕێنماییمان دەکات ئەگەر داوا بکەین.
«زەبەلاحەکان لە خاکەکەدان» (بڕوانە ژمارەکان ١٣)، زەبەلاحەکانی بێدینی، پەرەسەندن، چاوچنۆکی، ئایینی درۆ، خۆپەرستی و ڕق بەرامبەر خودا و کوڕەکەی. ئایا گرنگە؟ زەبووربێژ نووسیویەتی:
بۆچی گەلانی بێگانە تووڕە دەبن، و خەڵک شتێکی پووچ خەیاڵ دەکەن؟ پاشاکانی زەوی خۆیان دادەنێن، و فەرمانڕەواکان پێکەوە ڕاوێژ دەکەن، دژی یەزدان، و دژی دەستنیشانکراوەکەی، دەڵێن، با کۆت و بەندەکانیان لێک بکەینەوە، و گوریسەکانیان لە خۆمان دوور بخەینەوە (زەبوور ٢:١-٣).
ئازایەتی وەربگرە! کردەوەی مرۆڤ دژی مەسیحی خودا و لە گوێڕایەڵینەبوون بە ووشەی خودا بێسوودە.
ئەرکێکمان هەیە کە جێبەجێی بکەین بەڵام دەبێت سەرەتا ماڵی خۆمان ڕێک بخەین. ئەگەر ناکۆکی جددی لەنێوانماندا هەبێت و ئەگەر دڵنیا نەبین لەوەی چی باوەڕ پێ بکەین، ئەوا تەنها خۆمان لۆمە دەکەین. ووشەکانی پۆڵس بۆ کڵێسای فیلیپییەکان بە تایبەتی ئەمڕۆ پەیوەندیدارن:
دڵخۆشییەکەم تەواو بکەن، کە هاوبیر بن، هەمان خۆشەویستیتان هەبێت، یەکدەنگ بن، یەک بیر بن... هەر پیاوێک سەیری شتەکانی خۆی نەکات، بەڵکو هەر پیاوێک سەیری شتەکانی ئەوانی تریش بکات. با ئەم بیرکردنەوەیە لە ئێوەدا بێت، کە لە مەسیحی خوداشدا بوو (فیلیپییەکان ٢:٢-٥).
ڕەنگە ئەمە وەک ئایدیاڵێک ببینین کە لەم لایەی بەهەشتەوە مومکین نییە. بەڵام ڕۆحی پیرۆز هانی پۆڵسی نەدەدا کە ئەمە بنووسێت ئەگەر نەتوانرا بێت. کاتێک ئێمە بەرەو ئەوە دەڕۆین کە خودا ڕێزی لێدەگرێت و نیشان دەدەین کە مەسیحییەکان بەڕاستی یەکتریان خۆشدەوێت، ئەوکات و تەنها ئەوکات دەتوانین دەست بکەین بە کاریگەری دانان لەسەر جیهانی دەوروبەرمان.
بەهۆی ئەمەوە هەموو خەڵک دەزانن کە ئێوە قوتابیی منن، ئەگەر یەکتریتان خۆشبوێت (یۆحەننا ١٣:٣٥).
چی دەبێت ئەگەر جیهان گوێ نەگرێت؟ باشە، ئەوە کێشەی جیهانە! لانیکەم گوێیان لێبووە و خودا دەتوانێت پێمان بڵێت، «باشە، خزمەتکاری باش و دڵسۆز» (مەتتا ٢٥:٢١). با وا بیر نەکەینەوە کە زیندووبوونەوەیەک لە نزیکە. ڕەنگە وا نەبێت. خەڵک هێشتا پەیامەکەمان ڕەت دەکەنەوە – ڕەتکردنەوەی ووشەی خودا و خودی خودا، کارێکی ترسناکە بیکەیت!
حزقیال پێی گوترا کە ئەو پاسەوانێکە و دەبێت ئاگادارییەک بدات کە مەترسی نزیک دەبێتەوە. دانی ئاگادارییەکە بریتی بوو لە جێبەجێکردنی بەرپرسیارێتی خۆی، جا خەڵک گوێیان لێبگرتایە یان نا (حزقیال ٣:٤-٧،١٠-١١، ٣٣:١-١١). ئایا ئێمە قەرزاری خەڵکی دەوروبەرمانین؟ ئێمە کە ووشەی خودا دەزانین دەبێت بۆ ئەم نەوەیە قسەی بکەین لە کاتێکدا ووشەکە لەبەردەمیاندا دەژین.
بە دڵنیاییەوە دەتوانین ببینین خودا چی دەکات، چی پلانی داناوە بیکات و بەپێی ئەوە پێشبینی کردووە.
من هەڵیدەگێڕمەوە، هەڵیدەگێڕمەوە، هەڵیدەگێڕمەوە: و چیتر نابێت، تا ئەو کاتەی ئەو دێت کە مافی ئەوەی هەیە: و من دەیدەم بە ئەو (حزقیال ٢١:٢٧).
