موسا – ڕێنوێنیی خودا
لە زەبوورەکان ١٢٧، پاشا سولەیمان فەرمووی: «سەیری بکەن، منداڵان میراتێکن لەلایەن یەزدانەوە، بەرهەمی سکی دایک پاداشتێکە. وەک تیر لە دەستی جەنگاوەردا، ئاواشن منداڵانی گەنجێتی. خۆشحاڵە ئەو پیاوەی کە تیردانەکەی پڕە لێیان؛ شەرمەزار نابن، بەڵکو لە دەروازەدا لەگەڵ دوژمنانیان قسە دەکەن» (ئایەتەکانی ٣-٥ NKJV). بابەتی ئەم زەبوورە گەورەیی یەزدان و بێسوودیی ئەو پیاوەیە کە پشت بەو نابەستێت. خودا بە توانای بێسنووری خۆی، یان سروشتی هەموو تواناکانی، ماڵ دروست دەکات و شار دەپارێزێت، و خودا بە نیعمەتی خۆی منداڵانمان پێدەبەخشێت. چاوەڕوانی ئەوەیە کە منداڵان لەلایەن دوو دایک و باوکی بایۆلۆژییەوە پەروەردە بکرێن.
کۆلۆسییەکان ٣:٢٠ دەڵێت: «منداڵان، لە هەموو شتێکدا گوێڕایەڵی دایک و باوکتان بن، چونکە ئەمە زۆر دڵخۆشکەرە بۆ یەزدان.» ئایەتەکە ئاماژە بە خێزانێکی تەواو دەکات کە باوکێک، دایکێک و منداڵێک یان منداڵانێکی تێدایە. لە ئایەتی ٢١ی هەمان بەشدا، باوکان ئاگادار دەکرێنەوە کە منداڵەکانیان «تووڕە» نەکەن. هەمان بیرۆکەکان لە ئەفەسۆس ٦:١-٤ دا هەن، کە هەروەها فێرکاری باوکان دەکات کە منداڵەکانیان «بە پەروەردە و ئامۆژگاریی یەزدان» پەروەردە بکەن (ئایەتی ٤). تیتۆس ژنە بەتەمەنەکانی بیرهێنایەوە کە «ژنە گەنجەکان ئامۆژگاری بکەن کە مێردەکانیان خۆشبوێت، منداڵەکانیان خۆشبوێت» (تیتۆس ٢:٤). ویستی تەواوی خودا بۆ خێزانەکان لە کتێبی پیرۆزدا زۆر ڕوونە. نەخشەیەکمان پێدراوە.
بەڵام، کاتێک شتەکان لەلایەن مرۆڤەوە بەهۆی گوناه، شکست و بارودۆخی نەخوازراوەوە بە هەڵە دەڕۆن، خودا بە ڕێنوێنیی خۆی دەستوەردان دەکات. ئەو زیاتر لەوە توانای هەیە کە چاودێری ئەو منداڵانە بکات کە لەلایەن دایک و باوکیانەوە پەروەردە نەکراون. ئەم ڕێنوێنییە سەرسوڕهێنەرە لە ژیانی موسادا دەبینرێت. خودا موسای لە کۆرپەییەوە لە میسر (دەرچوون ٢) تا مردنی لەسەر کێوی نەبۆ لە خاکی مۆئاب (دێوتێرۆنۆمی ٣٤:٥) پاراست – یەزدان بەهێزییەوە لەو ساڵانەدا بەکاری هێنا. دەتوانێت هەمان شت بۆ هەموو ئەو منداڵانە بکات کە ڕێنوێنییان دەکات و دەیانپارێزێت.
ڕێنوێنی لە لەدایکبوونی موسادا
خودا بە باشی لە بارودۆخی دەوروبەری لەدایکبوونی موسا ئاگادار بوو. ئەو، کە هەموو شتێکی دەزانی، لەبارەی پاشای نوێی میسرەوە دەیزانی کە یوسف ناناسی (دەرچوون ١:٨-١٤). خودا بە باشی لە پلانەکانی پاشا ئاگادار بوو بۆ قرانکردن و ئازاردانی نەوەی ئیسرائیل، بۆ ئەوەی ڕێگرییان لێبکات لەوەی لە جەنگێکدا لەگەڵ دوژمنانی میسردا بن. فیرعۆنی نوێ هەوڵی دەدا خراپ مامەڵە لەگەڵ گەلی ئیسرائیلدا بکات چونکە لە گەشەکردنی زۆریان دەترسا. کتێبی پیرۆز دەڵێت: «هەموو ئەوانەی نەوەی یاقوب بوون حەفتا کەس بوون (چونکە یوسف پێشتر لە میسر بوو). و یوسف مرد، هەموو براکانی، و هەموو ئەو نەوەیە. بەڵام نەوەی ئیسرائیل بەرهەمدار بوون و زۆر زیادیان کرد، زۆر بوون و زۆر بەهێز بوون؛ و خاکەکە پڕ بوو لێیان» (ئایەتەکانی ٥-٧).
یەکەم پلانی فیرعۆن سەرکەوتوو نەبوو. هەرچەندە گەلی ئیسرائیلی ئازاردا، بەڵام ئەوان بەردەوام بوون لە زۆربوون و گەشەکردن (ئایەتی ١٢).
خودا پلانی دووەمی پاشای ڕاگرت. بە ڕێنوێنیی خۆی ڕێگەی نەدا شیفرا و پوئا، مامانەکان، منداڵە نێرینەکان بکوژن (ئایەتەکانی ١٥-١٩). بەڕاستی، ئەو چاودێری گەلەکەی دەکرد تەنانەت پێش لەدایکبوونی موسا.
لە کاتی لەدایکبوونی موسادا، خودا ئازایەتی بە دایکی بەخشی کە بۆ ماوەی سێ مانگ بیشارێتەوە (٢:٢). نووسەری نامەی عیبرانییەکان پێمان دەڵێت کە هەردوو دایک و باوکی شاردوویانەتەوە (عیبرانییەکان ١١:٢٣). ئەم دوو ئایەتە ئاشکرای دەکەن کە منداڵەکەیان «منداڵێکی جوان» بووە. موسا بۆ یەزدان جوان بوو.
چەندە زۆر ئارەزوو دەکەین منداڵەکانمان بۆ خودا جوان بن؟ ئەو دەیەوێت منداڵەکانمان بۆ شکۆمەندیی خۆی بەکاربهێنێت؛ دەیەوێت لە خزمەتی ئەودا بن. مەسیحییەکان دەبێت هەڵوێست و ڕاهێنانی حەنایان هەبێت لە گەڕاندنەوەی منداڵەکانیان بۆ یەزدان. پەیمانەکەی جوانە: «ئەی یەزدانی سوپاسالار، ئەگەر بەڕاستی سەیری ئازاری خزمەتکارەکەت بکەیت و من بیربکەیتەوە، و خزمەتکارەکەت لەبیر نەکەیت، بەڵکو منداڵێکی نێرینە بە خزمەتکارەکەت ببەخشیت، ئەوا من لە هەموو ڕۆژانی ژیانیدا دەیدەمە یەزدان» (١ ساموئیل ١:١١)
ڕێنوێنیی خودا بۆ داهاتووی موسا
ڕێنوێنی و چاودێریی خودا بە شێوەیەکی نایاب دەرکەوت کاتێک دایکی موسا نەیتوانی زیاتر بیشارێتەوە. عیبرانییەکان ١١:٢٣ دەڵێت کە دایک و باوکەکە، بە باوەڕەوە، لە فەرمانی پاشا نەترسان. منداڵەکەیان، وەک فیرعۆن فەرمانی کردبوو، نەخرایە ناو نیلەوە بۆ خنکان. لەبری ئەوە، موسا خرایە ناو سندوقێکەوە کە نوقم نەبوو، کە لە نێو قامیشەکاندا لەسەر لێواری ڕووبارەکە دانرا. خوشکەکەی، میریەم، لە دوورەوە وەستا بۆ ئەوەی بزانێت چی بەسەر منداڵەکە دێت.
کاتێک میریەم چاودێری دەکرد، کچی فیرعۆن هاتە سەر ڕووبارەکە بۆ خۆشوشتن. خودا پلانی خۆی بۆ ژیانی موسا جێبەجێ دەکرد؛ هیچ ڕێکەوتێک لە کتێبی پیرۆزدا نییە. ئەو کچی پاشای لەو کاتە دیاریکراوەدا بۆ ئەو شوێنە دیاریکراوە نارد. تەنانەت ئەگەر باوەڕیشمان پێنەبێت، خودا کاری دەکرد، چونکە ئەو دڵێکی بەزەیی بە کچی فیرعۆن بەخشی، هەرچەندە دیارە کە ئەو لە فەرمانی باوکی ئاگادار بوو. ئەو وتی: «ئەمە یەکێکە لە منداڵەکانی عیبرانییەکان» (دەرچوون ٢:٦). خودا وایکرد موسا لە کاتی گونجاودا بگریت بۆ ئەوەی بەزەییەکەی بجوڵێنێت.
ڕێنوێنیی خودا زیاتر بە درەوشاوەیی دەردەکەوێت سەبارەت بە کارلێکی میریەم لەگەڵ کچی فیرعۆن. ئەو وشەی گونجاوی بە خوشکی موسا بەخشی بۆ وتن: «ئینجا خوشکەکەی بە کچی فیرعۆنی گوت: 'ئایا بچم و دایەنێک لە ژنە عیبرانییەکان بۆت بانگ بکەم، بۆ ئەوەی منداڵەکە بۆت شیر بدات؟'» (ئایەتی ٧). میریەم دوای وەرگرتنی ڕەزامەندی، دایکی منداڵەکەی – دایکی خۆی – هێنایە لای کچی فیرعۆن، کە پاشان بەرپرسیارێتی دایەنێتی موسای بە دایکی موسا بەخشی. تەنها خودا دەتوانێت ڕووداوی لەو شێوە نائاساییانە بهێنێتە کایەوە! ئەو بە تەنها دەتوانێت بە ڕێنوێنیی خۆی بارودۆخی لەو شێوە موعجیزەییانە بۆ منداڵێک دابنێت کە لەلایەن دایک و باوکییەوە پەروەردە ناکرێت. خودا دەتوانێت هەمان شت ئەمڕۆ بۆ ئەو منداڵانە بکات کە لەلایەن دایک و باوکی بایۆلۆژییەوە پەروەردە ناکرێن. ڕێنوێنیی ئەو لە بارودۆخی ناخۆش تێدەپەڕێت.
ڕێنوێنی لە کاتی بەنرخدا لەگەڵ دایکی موسا
کلیلی ژیانی موسا کردارەکانی خودا بوون لەبری ئەو و ئەو کاتە بەنرخەی کە لەگەڵ دایکی بەسەری برد. بەڕوونی باوکیشی کاریگەریی هەبوو لەمەدا، بەڵام کتێبی پیرۆز بە تایبەتی دایکی باس دەکات. «ئینجا کچی فیرعۆن پێی گوت... 'ئەم منداڵە ببە و شیری پێبدە بۆ من، و من کرێی تۆ دەدەم.' جا ژنەکە منداڵەکەی برد و شیری پێدا. و منداڵەکە گەورە بوو، و هێنای بۆ لای کچی فیرعۆن، و بوو بە کوڕی ئەو. جا ناوی لێنا موسا، وتی: 'چونکە لە ئاو دەرمهێنا'» (ئایەتەکانی ٩-١٠).
ڕوون نییە دایکی موسا چەندە ماوە کوڕەکەی لەلای بووە، بەڵام دیارە کە ئەو کاتە بەنرخەی بە ژیرانە بەکارهێناوە. دیارە ئەو فێری موسا کردووە کە ئەو سەر بە گەلی خودایە. ئەو لە ناخیدا چاندووە کە خودا کێیە، و فێری کوڕەکەی کردووە کە ئەو کێیە. هەرچەندە موسا لە کۆشکی میسر گەورە بوو، دەرچوون ٢:١١ نیشان دەدات کە ئەو خۆی بە براکانی و ئازارەکانیانەوە ناساند.
کاتێک سەیری کتێبی پیرۆز دەکەین، خودا گەورەکەمان هەمیشە کەسێکی خوداپەرستی دابین کردووە بۆ کاریگەری خستنە سەر منداڵێک کە لەلایەن دایک و باوکییەوە پەروەردە نەکراوە. ئەو بارودۆخی گونجاوی دروست کردووە بۆ ڕێنوێنی کردنی ئەو منداڵە بۆ گەورەیی، و پاشان ئەو کوڕ یان کچەی لە شانشینی خۆیدا بەکارهێناوە. بۆ نموونە، ساموئیل دایکی حەنا و قەشە عیلی هەبوو (١ ساموئیل ١، ٣:١). ئیستێر مۆردەخای هەبوو (ئیستێر ٢:٧).
بێگومان، خودا ئەمڕۆ گەلی خۆی هەیە بۆ یارمەتیدان لە شێوەدان و پەروەردەکردنی منداڵانی بێ باوک و دایکی بەنرخ. ڕەنگە تۆ یەکێک بیت لەو ئامرازانە؟ سەیری خودا بکە! بزانە ئایا ئەو منداڵێک یان گەنجێکی هێناوەتە ژیانتەوە کە تۆ بتوانیت جیاوازییەکی گەورە و خوداپەرستانە لە ژیانی ئەودا دروست بکەیت. کات هەمیشە گرنگە. دایکی موسا ئەو کاتە بەنرخەی بەکارهێنا کە هەیبوو. پێش ئەوەی ناوی لێبنرێت موسا، فێری کرد کە ئەو بەڕاستی کێیە. ئەو لە ڕووبارەکە دەرهێنرا بۆ ئەوەی ببێتە خزمەتکاری خودا و نەک تەنها کوڕی کچی فیرعۆن.
ئەنجامە ڕێنوێنییەکان
ئەنجامەکانی کاری خودا لەبری موسا لە سەرانسەری کتێبی پیرۆز و مێژوودا دەبینرێن:
ئەو ئامرازی هەڵبژێردراوی خودا بوو بۆ دەرکردنی نەوەی ئیسرائیل لە میسر (٣:١-١٠).
- ئەو دە فەرمانەکەی بۆ فێرکردنی ئیسرائیل وەرگرت (٢٠:١-٢١).
- ئەو بە یاسادانەر ناودەبرێت (ژمارەکان ٢١:١٨).
- ئەو فێرکارییەکانی لەبارەی کاهینییەتی لێڤییەکانەوە وەرگرت (دەرچوون ٢٨).
- نەخشەی خێمەی پەرستنی پێدرا (دەرچوون ٢٥-٢٧).
- ئەو لەسەر کێو بوو لەگەڵ ئیلیا کاتێک مەسیح گۆڕدرا (مەتتا ١٧:١-٨).
- ئەو ئەمڕۆ لەلایەن جووەکانەوە ڕێزی لێدەگیرێت.
- پەیمانی کۆن و نوێ پڕن لە ناوی ئەو.
- چوار وشە لە عیبرانییەکان ١١:٢٣-٢٦ دا هەن کە ژیانی ئەو کورت دەکەنەوە: «ڕەتیکردەوە،» «هەڵبژارد،» «خۆشییەکان» و «گەنجینەکان.» دەخوێنینەوە: «بە باوەڕ موسا، کاتێک لەدایک بوو، سێ مانگ لەلایەن دایک و باوکییەوە شاردراوە، چونکە بینییان منداڵێکی جوانە؛ و لە فەرمانی پاشا نەترسان. بە باوەڕ موسا، کاتێک گەورە بوو، ڕەتیکردەوە ناوی لێبنرێت کوڕی کچی فیرعۆن، لەبری ئەوە هەڵبژارد کە لەگەڵ گەلی خودا ئازار بچێژێت نەک چێژ لە خۆشییە کاتییەکانی گوناه ببینێت، ڕیسوایی مەسیحی بە دەوڵەمەندییەکی گەورەتر لە گەنجینەکانی میسر زانی؛ چونکە چاوی لە پاداشت بوو.»
ڕێنوێنیی خودا لە کاتی سکپڕیدا کاری دەکرد. ئێمە ڕێنوێنیی خودا لە لەدایکبوونی موساوە تا کۆتایی ژیانی دەبینین. بەهۆی چاکەیخوداوە، موسا توانی ڕەت بکاتەوە ناوی لێبنرێت کوڕی کچی فیرعۆن. ئەو دەیزانی کوڕی کێیە. بەهۆی نیعمەتی خوداوە توانی هەڵبژێرێت کە بە خۆبەخشانە لەگەڵ براکانی ئازار بچێژێت، و بەهۆی دڵخۆشیی خوداوە توانی واز لە خۆشییە کاتییەکانی گوناه بهێنێت. فراوانیی خودا وایکرد موسا ڕیسواییەکانی مەسیح بە بەهادارتر لە هەموو گەنجینەکانی میسر بزانێت. چ شایەتییەک بۆ پیاوێک کە لەلایەن دایک و باوکییەوە پەروەردە نەکراوە! با منداڵەکانمان لەو ڕاستییەدا بژین.
دەرئەنجام
چاوەڕوانی ئاسایی ژیان ئەوەیە کە منداڵان لەلایەن دایک و باوکی بایۆلۆژییەوە پەروەردە بکرێن. ئەمە بنەمای خودایە، کە لەگەڵ هاوسەرگیریدا دامەزراوە پێش ئەوەی گوناه بێتە ناو جیهانەوە (پیداییش ٢:١٨-٢٥). بەزۆری، ژن و مێردێک منداڵیان دەبێت؛ ئادەم و حەوا، یەکەم دایک و باوکمان، زۆریان هەبوو (٥:١-٥). سەرەڕای ئەوەش، بەهۆی گوناه و بارودۆخی سەختەوە، ئەمڕۆ ژمارەیەکی زۆر منداڵ لەلایەن دایک و باوکیانەوە پەروەردە ناکرێن. ئەمە بووەتە بارودۆخێکی زۆر ئاشنا لە جیهاندا.
کەچی، خودا چاودێری ئەو منداڵە بێبەشانە دەکات. ئەو دڵنیا دەبێتەوە کە ئەوان مژدەی ڕزگاری دەبیستن. ئەو ژیانیان لە ڕێگەی ڕێنوێنییە گەورەکەیەوە ڕێنوێنی دەکات، و ئەو منداڵانە بەکاردەهێنێت کە خۆیان دەدەنە دەست ویستی ئەو لە شانشینی خۆیدا.
موسا نموونەیەکی نائاسایی چاودێریی خودایە. ڕەنگە خودا ئێمە بەکاربهێنێت بۆ یارمەتیدان لە پەروەردەکردنی منداڵانی خوداپەرست کە لەلایەن دایک و باوکیانەوە پەروەردە ناکرێن. با ئێمە بەشێکی ئارەزوومەندانە بین لە چاودێریی ڕێنوێنیی ئەو بۆ منداڵانی هەموو تەمەنەکان.
دڵی بەڕێز مولەر لە سەدەی نۆزدەهەمدا بۆ چاودێریکردنی هەتیوانی بێلانە لە بریستۆڵ، ئینگلتەرا، ڕاکێشرا. لە سەرەتایەکی بچووکەوە، خانووی دووەم و سێیەم بۆ وەرگرتنیان بە کرێ گیران. لە سەرەتاوە، ئەو بۆ خۆی یاسایەکی دانا بوو کە، جگە لە ئاشکراکردنی بوونی دامەزراوەکە، هەرگیز بە هیچ شێوەیەک داوای یارمەتی لە مرۆڤ نەکات. هەروەها، هەرگیز بۆ هیچ مرۆڤێک، جگە لەوانەی کە لە کارەکەدا لەگەڵی بوون، حاڵەتی پارەکان ئاشکرا نەکات، هەرچەندە پێویستییەکە زۆر بێت. ئامانجێک کە بەڕێز مولەر بۆ خۆی دانا بوو تەنها سوودی هەتیوان نەبوو، بەڵکو زۆر زیاتر ئەوە بوو کە ببێتە شایەتێک بۆ هەمووان کە خودا، وەک هەمیشە لە کۆنەوە، گوێگرە لە نوێژ. —هێنری پیکەرینگ، پیاوە سەرەکییەکان لە نێو براکاندا (گۆڕدراو)
