یەعقوب
ئایا دەزانیت نزیکەی نیوەی پەرتووکی یەکەمی کتێبی پیرۆز، واتە پەرتووکی سەرەتاکان، بە شێوەیەک لە شێوەکان پەیوەستە بە یەعقوبەوە؟ چەند سەدەیەک دوای لافاوەکەی نووح، خودا وای کرد دروستکردنی تاوەری بابل بوەستێنرێت (سەرەتاکان ١١:١-٩). دواتر، بانگی ئەبرامی کرد کە ئەو ناوچەیە، ئوری کلدانییەکان، کە ئێستا لە عێراقە، جێبهێڵێت. ناوەندێکی گرنگی بازرگانی و کلتوور بوو، بەڵام پابەند بوو بە بتپەرستی لە جیاتی خزمەتکردنی تاکە خودای ڕاستەقینە (ڕۆما ١:١٨-٣٢). ئەبرام گوێڕایەڵی خودا بوو و وڵات و گەل و ماڵی باوکی جێهێشت بۆ ئەوەی ببێتە پەرستکارێکی خودای زیندوو (سەرەتاکان ١١:٣١، ١٢:١-٥). بە تێپەڕبوونی کات، ئەم پیاوە چوار قوربانگای دروستکرد (١٢:٧-٨، ١٣:١٨، ٢٢:٩) بۆ ڕێزگرتن و پەرستنی ئەو خودایەی کە بانگی کردبوو و حەوت شتی بەڵێن پێدابوو (١٢:٢-٣)، لەوانەش ئەوەی کە نەتەوەیەکی گەورەی لێ دروست دەکات و دەبێتە باوکی زۆر نەتەوە.
دوای چەندین ساڵ چاوەڕوانی، خودا بۆ پیاوە پیرەکە دەرکەوت و لێی پرسی: «ئایا شتێک هەیە بۆ یەزدان زۆر سەخت بێت؟» (سەرەتاکان ١٨:١٤). «سەخت» دەتوانرێت وەک «سەرسوڕهێنەر»یش وەرگێڕدرێت. پێش ئەمە، بە پێشنیاری سارا، ئەبرام خزمەتکارەکەی هاجەری وەک ژنێکی دووەم هێنابوو و کوڕێکی لێی بوو، کە ناوی لێنا ئیسماعیل (١٦:١٥). بەڵام، پلانی خودا بۆ ئەبرام، کە دواتر ناوی لێنرا ئیبراهیم، ئەوە بوو کە لە ڕێگەی ساراوە بێتە دی. ئەمە دژی هەموو پێشبینییەکان بوو، چونکە ئیبراهیم زۆر پیر ببوو بۆ ئەوەی ببێتە باوکی منداڵێک؛ سارا نەیدەتوانی دووگیان بێت؛ و هەردووکیان تەمەنی زاوزێیان تێپەڕاندبوو (ڕۆما ٤:١٦-٢٥). سەرەڕای ئەوەش، خودا موعجیزەیەکی گەورەی ئەنجامدا: سارا، لە تەمەنی ٩٠ ساڵیدا لە کاتێکدا ئیبراهیم ١٠٠ ساڵ بوو، تاکە منداڵی خۆیان، کوڕێک کە ئیبراهیم ناوی لێنا ئیسحاق (سەرەتاکان ٢١:٣) بوو. ئیسحاق واتە «پێکەنین».
دواتر، ئیبراهیم تاقیکرایەوە: خودا فەرمانی پێکرد کە کوڕەکەی قوربانی بکات (سەرەتاکان ٢٢:١-١٩). پیاوە پیرەکە بە گوێڕایەڵی و باوەڕی ڕاستەقینە ڕۆیشت، چونکە پێی وابوو کە «خودای شکۆمەندی» (کردارەکان ٧:٢) بەڵێنەکانی بەجێدەهێنێت و دابینی دەکات. تەنانەت ئەگەر ناچار بوایە کوڕەکەی قوربانی بکات، ئیبراهیم باوەڕی وابوو خودا زیندووی دەکاتەوە. خودا ڕێزی لە باوەڕی ئیبراهیم گرت (سەرەتاکان ٢٢:١٦-١٨). ئایا ئێمە متمانەمان بە خودا هەیە تەنانەت لە دۆخە بێئومێدەکاندا؟
کتێبی پیرۆز پێمان دەڵێت کە ئیسحاق ٤٠ ساڵ بوو کاتێک ڕێبێکای هێنا (سەرەتاکان ٢٥:٢٠). ئەو لە قۆناغە جیاوازەکانی ژیانیدا چوار بیری هەڵکەند (سەرەتاکان ٢٦)، ڕێزی لە خودا گرت. ڕێبێکا چاوەڕێی دەکرد و نوێژی دەکرد، دووگیان بوو و دووانەیەکی بوو: عیسۆ و یەعقوب (سەرەتاکان ٢٥:١٩-٢٦). هەر لەدایکبوونێک موعجیزەیە، بەڵام ئەمە ئەنجامی چەندین موعجیزە بوو. ڕێبێکا نوێژی دەکرد کاتێک تێبینی دەکرد کە دووانەکە لە سکی ئەودا شەڕیان دەکرد. یەزدان وەڵامی دایەوە کە یەکەم کەس کە لەدایک دەبێت، عیسۆ، خزمەتی دووەم، یەعقوب، دەکات، بابەتێک کە زیاتر لە کتێبی پیرۆزدا پەرەی پێدراوە، و دواتر باسی دەکەین.
دووانەکە توانای جیاوازیان هەبوو: عیسۆ ڕاوچی بوو، و یەعقوب خواردنی دروست دەکرد. یەعقوب – ناوێک کە واتای «جێگرەوە» دەگەیەنێت – باوک و براکەی فریودا. عیسۆ ویستی تۆڵە بکاتەوە، بەڵام دایکی ڕێکی خست کە یەعقوب بۆ لای لابان، برای دایکی، دوور بخرێتەوە. لە گەشتەکەیدا، یەعقوب لە بێتێل فریشتەکانی خودای بینی (سەرەتاکان ٢٨:١٠-٢٢)، کە دواتر قوربانگایەکی لەوێ دروستکرد (سەرەتاکان ٣٥). بۆ ئێستا، ستوونێکی دانا (٢٨:١٨) بۆ نیشانەکردنی ئەم ڕووداوە تایبەتە؛ ئەمە یەکەم ستوونی بوو لە چوار ستوون (٣١:٤٥، ٣٥:١٤،٢٠). ئەم ستوونانە ڕووداوە گرنگەکانی ژیانی یەعقوبیان نیشان دەدا کە بەشێک بوون لە فێربوون و ڕێنمایی خودا. ئێمە مەیلمان وایە فێربوون وەک شتێکی نەرێنی ببینین، بەڵام دەبێت بزانین کە خودا باشی ڕۆحی و گەشەکردنی ئێمەی لەبەرچاوە، چونکە ئەو تاقیکردنەوە و ئاستەنگەکان بەکاردەهێنێت بۆ بنیاتنانی ئێمە.
ئەزموونەکانی یەعقوب
یەعقوب گەیشتە ماڵی لابان و لەوێ مایەوە. لابان یەعقوبی فریودا، و یەعقوب دوو کچەکەی لابان، لیا و ڕاحێڵی هێنا. دوو خزمەتکارەکەیان بوونە ژنە دووەمەکانی یەعقوب. خودا بەرەکەتی بەسەر ئەم چوار ژنەدا باراند، و منداڵی بە یەعقوب بەخشی (سەرەتاکان ٢٩-٣٠). خودا بەردەوام بوو لە فێربوونی یەعقوب بە درێژایی چەندین ساڵ (سەرەتاکان ٣١-٣٢). لە کۆتاییدا، یەعقوب لەگەڵ براکەی عیسۆ ئاشت بووەوە (سەرەتاکان ٣٣).
سەرەڕای هەندێک گەشەسەندنی خەمناک لە نێوان منداڵەکانیدا (سەرەتاکان ٣٤)، کاری بەردەوامی خودا لە ژیانی یەعقوبدا وای لێکرد ببێتە سەرکردەیەکی ڕۆحی، کە خێزانەکەی بەرەو پەرستنی خودا لە بێتێل دەبرد (سەرەتاکان ٣٥). خودا یەعقوبی گواستبووەوە، ناوێک کە واتای «ئەوەی بە پاژنە پێ دەگرێت»یش دەگەیەنێت، لە جێگرەوەیەکەوە بۆ پەرستکارێکی ڕاستەقینە.
دوای وانە سەختەکان و تاقیکردنەوە جددییەکان، یەعقوب ئامادە بوو بگەڕێتەوە بۆ شوێنی پەرستنەکە کە خودا پێی نیشاندابوو. تەنها دوای ئەوەی ڕاحێڵ کوڕەکەی یوسف لەدایک کرد، یەعقوب ئارەزووی خۆی دەربڕی بۆ گەڕانەوە بۆ وڵاتەکەی خۆی (٣٠:٢٥-٢٦). کاتێک لە کۆتاییدا لە ڕێگادا بوو، یەعقوب بۆ دوو ژنەکەی گێڕایەوە کە چۆن خودا بۆی دەرکەوتبوو و گوتبووی: «من خودای بێتێلم، لەوێ ستوونێکت چەسپاند و بەڵێنت پێدام» (٣١:١٣). خودا پیاوە پیرەکەی بەڵێنەکەی بیرهێنایەوە کە نزیکەی ٢٠ ساڵ پێشتر دابووی (بڕوانە ٢٨:٢٠-٢٢). یەزدان پێی گوت: «ئێستا هەستە، ئەم خاکە جێبهێڵە و بگەڕێوە بۆ خاکی لەدایکبوونت» (٣١:١٣). جگە لەوەش، خودا لابان-ی ئاگادار کردەوە کە لە کارەکانی لەگەڵ یەعقوبدا وریابێت. ڕۆژی دواتر، یەعقوب و لابان هەردووکیان پەیمانێکیان بەست، کە خودا شایەتیان بوو (ئایەتەکانی ٤٤-٥٥). لەو خاکەدا کە خودا بە ئیبراهیم و نەوەکانی بەڵێنی دابوو، یەعقوب فریشتەکانی خودای بینی (٣٢:١-٢) و پاشان خۆی ئامادە کرد بۆ بینینی براکەی عیسۆ. هەروەها یەزدانی بە شێوەیەکی نوێ بینی، کاتێک فریشتەی یەزدان لەگەڵ یەعقوب زۆرانبازی کرد (ئایەتەکانی ٢٤-٣٢). ئەم ڕووداوانە وانەی گرنگیان بە یەعقوب فێرکرد. خودا حەوت دەربڕینەکەی کە لە سەرەتاکان ٢٨دا باسکرابوون، دووبارە کردەوە، بەڵام ئەمجارە لە خەوندا نەبوو، چونکە خودا ڕاستەوخۆ قسەی لەگەڵ یەعقوب دەکرد و پێی نیشاندا کە هیچ شتێکی لە بەڵێنی سەرەتایی یەعقوب لەبیر نەکردووە. چ وانەیەکە ئەمە بۆ ئێمە کاتێک هەندێک جار بە پەلە، یان تەنانەت بە سووکی، بەڵێن بە خودا دەدەین. ئەو هیچ شتێک لەبیر ناکات!
خودا مامۆستای گەورەیە کە ئارەزووی گەشەکردنی ڕۆحی ئێمەیە بۆ ئەوەی بتوانین قوربانی بۆ ئەو بهێنین. «قوربانییەکان» واتای ئەوە دەگەیەنێت کە ئەمانە بە سووکی نایەن، چونکە ئەوان بیرمان دەخەنەوە کە یەزدان عیسا لێرە چی ئەنجامدا. ژیان و جەستەی ئێمە دەبێت قوربانی زیندوو بن (ڕۆما ١٢:١)، وەڵامدانەوەی قوربانی ناوازەی عیسا و کارەکەی لەسەر خاچ. لەوێ، لە کۆتایی سێ کاتژمێرە تاریکەکەدا، ئەو گوتی: «تێتێلێستای» واتە، «بە تەواوی دراوە، تەواو بوو» (بڕوانە یۆحەننا ١٩:٣٠). خودا ئامانجی ئەرێنی هەبوو لە فێربوونەکەیدا سەبارەت بە یەعقوب، هەروەک چۆن بۆ ئێمەش هەیەتی (بڕوانە عیبرانییەکان ١٢:٧-١٧).
کاتێک یەزدان لە سەرەتاکان ٣٥دا قسەی لەگەڵ یەعقوب کرد، گوتی: «هەستە، بڕۆ بۆ بێتێل، و لەوێ بژی؛ و قوربانگایەک لەوێ بۆ خودا دروست بکە کە بۆت دەرکەوت کاتێک لە براکەت عیسۆ ڕاتکرد» (ئایەتی ١). حەوت ڕێنمایی لەم ئایەتەدا وانەی قووڵ بۆ باوەڕداران دەگەیەنێت، کە وایان لێدەکات ببنە پەرستکارانی ڕاستەقینە، کە «بە ڕۆح و بە ڕاستی» دەپەرستن (یۆحەننا ٤:٢٣-٢٤).
«هەستە» واتای هەستان بۆ ئەنجامدانی شتێک دەگەیەنێت. ئەم فۆڕمی کردارە تایبەتە حەوت جار لە دەقی عیبری سەرەتاکاندا دێت (١٣:١٧، ١٩:١٥، ٢٧:١٩، ٢٨:٢، ٣١:١٣، ٣٥:١، ٤٤:٤). یەکەم جار کە کردارەکە دێت، بەڵام نەک ئەم فۆڕمە، کاتێک قابیل لە دژی براکەی هابیل هەستا (٤:٨). بەڵام لە قوتابخانەی خودادا، ئەم کردارە ئاماژەیە بۆ کارێک کە بەپێی ڕێنماییەکانی خودا ئەنجام دەدرێت.
- «بڕۆ سەرەوە» ئاراستەی ڕاستە لە پەرستنی خودادا (بڕوانە کردارەکان ٣:١).
- «بۆ بێتێل» «ماڵی خودا»، دەتوانرێت ئەمڕۆ بۆ ئێمە بەکاربهێنرێت بۆ دۆزینەوەی شوێنی پەرستن بەپێی بیرەکانی خودا (مەتتا ١٨:٢٠).
- «لەوێ بژی» واتای نیشتەجێبوون لە بێتێل، کە ئاماژەیە بۆ ڕێنمایی خودا لەو بابەتانەی پەیوەندییان بە شێوازی ژیانی یەعقوبەوە هەیە، کە ئەو لە سەرەتاکان ٣٥دا جێبەجێی کرد.
- «قوربانگایەک دروست بکە» وشەی عیبری بەکاردەهێنێت کە بە واتای «شوێنی قوربانی» دێت. ئەمە بیرمان بەرەو قوربانی مەسیح دەبات، کە بۆ ڕزگاربوونمان پێویست بوو.
- «لەوێ» جەخت لەسەر پەیوەندی نزیکی نێوان قوربانگا و شوێنی نیشتەجێبوونی یەعقوب دەکاتەوە، کە بۆ ئێمە واتای ئەوە دەگەیەنێت کە نیشتەجێبوونی کاتیی خۆمان لەسەر زەوی بە شوێنی پەرستنی ڕاستەقینەوە ببەستینەوە.
- «بۆ خودا کە بۆت دەرکەوت کاتێک لە براکەت عیسۆ ڕاتکرد» مێژووی کەسی یەعقوب و مامەڵەی خودا لەگەڵیدا دەگێڕێتەوە.
- کاتێک خودا پێی گوت هەستێت و بڕوات بۆ بێتێل، یەعقوب ئامادە بوو کە بایەخ بە بەرژەوەندییەکانی خودا بدات لە جیاتی گەڕان بەدوای بەرژەوەندییەکانی خۆیدا. لەبەر ئەم هۆکارە، یەعقوب ئەو شوێنەی ناونا «ئێل-بێتێل» (ئایەتی ٧)، کە واتای «خودای ماڵی خودا» دەگەیەنێت. لە نووسینەکانی نێردراوان پۆڵس، پەترۆس و یۆحەننا، فێردەبین کە ئەم شتانە بۆ ئێمە چی دەگەیەنن و چۆن جێبەجێیان بکەین.
گەشەسەندنێکی نوێ
لە سەرەتاکان ٣٧دا یەعقوب گەڕابووەوە بۆ ئەو خاکەی کە باوکی تێیدا ژیابوو. ئێستا سەرنج لەسەر یوسفی کوڕی یەعقوبە، کە خۆشەویستییەکەی بەرامبەر بە براکانی کە ڕقیان لێی بوو، نموونەیەکی جوانە بۆ یەزدان عیسای مەسیح. ئەم بەشە هەروەها خۆشەویستی و گوێڕایەڵیی یوسف بۆ باوکی دەگێڕێتەوە، کە دووبارە ئاماژەیە بۆ یەزدان عیسا، کە تاکە کەس بوو بە تەواوی بژی، تەنانەت کاتێک بە هەموو جۆرە دژایەتی و خراپەیەک دەورە درابوو. ئەزموونەکانی یوسف کە لە سەرەتاکان ٣٩-٤٠دا باس کراون، نموونەی ئەوەن کە چۆن نەتەوەکان مامەڵەیان لەگەڵ یەزدان عیسا کرد، و بەشی ٤١ شکۆمەندییە باڵاکانی ئێستای لە دەستی ڕاستی خودادا نیشان دەدات (فیلیپییەکان ٢:٨-١١ بخوێنەوە). گەلی زەمینی یەزدان، ئەو وەک ڕزگارکەری جیهان و ئاشکراکەری نهێنییەکان ناسی، و هێشتاش نایناسێت (ناوی فیرعەون کە بە یوسفی دا، سەرەتاکان ٤١:٤٥، لەبەرچاو بگرە).
خودا هەموو دەسەڵاتێکی لە ئاسمان و زەویدا پێ سپاردووە (مەتتا ٢٨:١٨)، و بووکێکی پێ بەخشیوە – کەنیسە – هەروەک چۆن فیرعەون بە یوسفی بەخشی. لەمەدا، پێویستە جیاوازی نێوان فیرعەونی سەرەتاکان، کە هێزی باڵای خودا نیشان دەدات، و فیرعەونی دەرچوون، کە هێزی خراپەی شەیتان نیشان دەدات، تێبگەین. حەوت ساڵی پڕ بەرەکەت، لەگەڵ ئاسنات، ژنی یوسف و دوو کوڕەکەیان (سەرەتاکان ٤١:٤٧-٥٢)، نموونەی سەردەمی ئێستای ئێمەن کە خودا یەزدان عیسای لە دەستی ڕاستی خۆیدا شکۆدار کردووە و بە هەموو بەرەکەتێکی ڕۆحی لە ئاسمانەکاندا لە مەسیح عیسادا بەرەکەتداری کردووین. حەوت ساڵی وشکەساڵی کە دواتر هات، نموونەی سەردەمی تەنگانەن، کە دوای ئەوە نەتەوەی ئیسرائیل و هەموو جیهان لە جیهانی داهاتوودا ملکەچی یەزدان عیسا دەبن، «بڕۆن بۆ لای یوسف» (ئایەتی ٥٥).
سەرسوڕهێنەرە کە چۆن ڕۆحی خودا توخمە گرنگەکان پێکەوە کۆدەکاتەوە، بە شێوەیەکی ڕاستەقینە وەک لە خێزانی یەعقوبدا دەیبینین (سەرەتاکان ٤٢-٥٠) و بە شێوەیەکی ڕۆحی لەگەڵ زۆر وانە بۆ ئێمەی ئەمڕۆ. فێردەبین کە چۆن خودا پەیوەندی نێوان یوسف و براکانی، و نێوان ئەوان و باوکی، گەڕاندەوە. یوسف براکانی ناسی کاتێک هاتن بۆ کڕینی دانەوێڵە، بەڵام ئەوان نەیانناسی. حیکمەتە خوداییەکەی وای لێکرد کە ناسنامەکەی بە نهێنی بهێڵێتەوە و بیانخاتە ژێر چاودێری. براکانی یوسف تێگەیشتن لە کارە هەڵەکانی ڕابردوویان (٤٢:٢١)، بەڵام یوسف بە نهێنی دەگریا (ئایەتی ٢٤) – لە ناخۆشییەکانیاندا ئازاری دەچێژت (ئیشایا ٦٣:٩).
یەزدان هەروەها حیکمەتی بە یوسف بەخشی بۆ دۆزینەوەی ڕێگا بۆ ئەوەی براکانی لەگەڵیدا ئاشت بکاتەوە، لەوانەش بنیامین و باوکیان یەعقوب. لە ڕێگەی گەڕانەوەیان بۆ ماڵەوە، براکانی، جگە لە شیمۆن کە لە میسر گیرابوو، جانتاکانیان پڕ لە گەنم کردەوە و ئەو پارەیەیان دۆزییەوە کە لە جانتاکانیاندا دابوویان (سەرەتاکان ٤٢:٢٥-٢٨). ترسان و پرسیاریان کرد: «ئەمە چییە کە خودا بە ئێمەی کردووە؟» (ئایەتی ٢٨). براکان هەموو شتێکیان بە باوکیان ڕاگەیاند، کە ئامادە نەبوو ڕێگە بە کوڕە بچووکەکەی بدات لەگەڵیاندا بڕوات بۆ میسر (ئایەتەکانی ٢٩-٣٨).
وشکەساڵییەکە بەردەوام بوو و «لە خاکەکەدا سەخت بوو»، و پێداویستییەکانیان تەواو بوو (٤٣:١). یەهودا دەستپێشخەری کرد و بە باوکی بەڵێنی دا کە بنیامین دەگەڕێنرێتەوە. یەعقوب وەڵامی دایەوە: «ئەگەر لە منداڵەکانم بێبەش بم، بێبەش دەبم» (ئایەتی ١٤). ئەمە خاڵێکی وەرچەرخان بوو کە هەموومان دەبێت فێری بین: دەبێت هەموو شتێک ڕادەستی خودا بکەین – هەموو ئەوەی کە هەم و هەیە.
براکان گەشتیان کرد بۆ میسر، و برا بچووکەکەیان بنیامین-یشیان لەگەڵ خۆیان برد. لەوێ، بران بۆ ماڵی یوسف بۆ ئەوەی لەگەڵیدا نان بخۆن، هەرچەندە یوسف هێشتا خۆی ئاشکرا نەکردبوو. بە سەرسوڕمانەوە، بەپێی ڕیزبەندی لەدایکبوونیان دانیشتبوون (٤٣:٣٣). بە جانتاکانیان پڕ لە گەنمەوە نێردرانەوە ماڵەوە، بەڵام یوسف فەرمانی بە سەرپەرشتیاری ماڵەکەی کرد کە بەدوایاندا بڕوات، و تۆمەتباری کردن بە دزینی گلاسی گەورەکەی، کە بۆ فاڵگرتنەوە بەکاردەهات. بێگومان، ئەوان ئەمەیان ڕەتکردەوە، بەڵام گلاسی یوسف لە جانتای بنیامیندا دۆزرایەوە! براکان لەگەڵ سەرپەرشتیارەکە گەڕانەوە، سەرسام بوون.
یەهودا داوای لێبوردنی بۆ برا بچووکەکەی کرد، لە بەرگری لە هەموویان و لە باوکیان (٤٤:١٤-٣٤). پاشان یوسف، کە ئەوان پێیان وابوو مردووە، خۆی ئاشکرا کرد، بە سەرسوڕمانێکی گەورەوە (٤٥:١-٣)! یوسف نیگەرانییەکانیانی هێور کردەوە و پاشان داوای لێکردن کە لەگەڵ باوکیاندا بچن بۆ میسر، چونکە وشکەساڵییەکە بەردەوام دەبێت. یەعقوب بە سەرسوڕمانەوە تووشی شۆک بوو کاتێک بینی براکان بە گالیسکە و خواردن و پەیامێکەوە گەیشتن کە یوسف بۆی ناردبوو (٤٥:٢١-٢٨). پاشان خودا بە یەعقوبی نیشاندا کە دەیەوێت ئەو لەگەڵ خێزان و کاڵاکانیدا بڕوات بۆ میسر (٤٦:١-٧). چ دیدارێک بوو ئەمە کاتێک یەعقوب، دوای گەیشتنی بە میسر، کوڕە ونبووەکەی دووبارە بینییەوە (٤٦:٢٩)! ئەم چیرۆکە نیشان دەدات کە حیکمەت و خۆشەویستی خودا سەرکەوتووە سەرەڕای شکست و گوناهەکانمان.
پاشان یوسف باوکی خۆی بە فیرعەون ناساند (٤٧:٧). یەعقوب دوو جار فیرعەونی بەرەکەتدار کرد (ئایەتەکانی ٧،١٠). بچووکتر لەلایەن گەورەترەوە بەرەکەتدار دەکرێت (عیبرانییەکان ٧:٧)، واتە لانیکەم لە ڕوانگەی خوداوە کە یەعقوب، شوانە بێفیزەکەی ئیسرائیل کە تەمەنی ١٣٠ ساڵ بوو (سەرەتاکان ٤٧:٩) لە بەهێزترین پیاوی سەر زەوی لەو کاتەدا گەورەتر بوو! جگە لەوەش، وەک بەڕێوەبەرێکی گەورە، یوسف چاودێری براکانی و خێزانەکانیانی دەکرد (ئایەتەکانی ١١-١٢) هەروەها خەڵکی میسر (ئایەتەکانی ١٣-١٧)، بەرژەوەندییەکانی فیرعەون (ئایەتی ١٤) و هەموو وڵاتەکە (ئایەتەکانی ١٨-٢٦). گەلی یوسف ئێستا ناویان لێنرا «ئیسرائیل» (ئایەتی ٢٧).
یەعقوب ١٧ ساڵی دیکە لەگەڵ کوڕەکەیدا ژیا (ئایەتی ٢٨)، کە هەمان ئەو ماوەیە بوو کە یەعقوب یوسفی لەگەڵدا بوو پێش ئەوەی براکانی وەک کۆیلە بیفرۆشن (٣٧:٢). جگە لەوەی کە ئێستا باسمان کرد، سەرەتاکان ٤٧ ئەو بارودۆخانە نیشان دەدات کە لە سەرانسەری جیهاندا بوونیان دەبێت، وەک لە ئایەتی ٢٧دا کورتکراوەتەوە، کاتێک هەموو جیهان ملکەچی خودا و کوڕەکەی دەبێت، کە لە یوسف گەورەترە.
سەرەتاکان ٤٨ بەرەکەتدارکردنی یەعقوب بۆ دوو کوڕەکەی یوسف، ئەفرایم و مەنەشە، باس دەکات. لەم بۆنە تایبەتەدا، یەعقوب ئەو حیکمەتەی نیشاندا کە لە قوتابخانەی خودادا فێری ببوو. بە ڕێنمایی ئەو، یەعقوب کوڕە بچووکەکەی خستە پێش گەورەکە، بە بەرەکەتدارکردنی نۆبەرە، و خۆی و خێزانەکەی خستە بەردەم ئەو خودایەی کە باوکەکانی، ئیبراهیم و ئیسحاق، لەبەردەمیدا ڕۆیشتبوون. یەزدان شوانای یەعقوب بوو، و هێشتاش بوو (ئایەتی ١٥). ئەم شوانایە «فریشتەی» خودا بوو کە یەعقوبی «لە هەموو خراپەیەک» ڕزگار کردبوو (ئایەتی ١٦). ئێستا یەعقوب داوای لە خودای خۆی کرد کە دوو کوڕەکەی یوسف بەرەکەتدار بکات، کە یەعقوب وەک کوڕی خۆی هەڵیگرتبوونەوە. نوێژی کرد: «با ناوی من لەسەریان بێت، و ناوی باوکەکانم ئیبراهیم و ئیسحاق»، داوای لە خودا کرد کە «وایان لێبکات لە ناوەڕاستی خاکەکەدا زۆر ببن» (ئایەتی ١٦). یوسف تێینەگەیشت کە ئەم کارە نائاساییەی بەرەکەتدارکردنی بچووکترەکە نیشانەی ئەوە بوو کە یەعقوب لە قوتابخانەی خودادا فێری ببوو. یەزدان عیسا، کە دوای ٤٠٠٠ ساڵ لە مێژووی مرۆڤایەتی هات، سەرەڕای ئەوەش نۆبەرەیە، و بۆ هەمیشە بەرزترین شوێنی دەبێت. ستایش بۆ خودا!
وانەیەکی دیکەی گرنگ کە لە چیرۆکی یەعقوبەوە فێری دەبین ئەوەیە: «فریو مەخۆن: خودا گاڵتەی پێناکرێت. چونکە هەرچییەک مرۆڤ بچێنێت، ئەوەش دەدروێتەوە» (غەلاتییەکان ٦:٧). مرۆڤ بەرپرسیارە لەبەردەم خودا، کە هەمیشە کۆنترۆڵی تەواوی هەیە و دوا وتەی هەیە. یەعقوب فێربوونی خودای ئەزموون کرد و فێری بوو کە ڕێگاکانی خودا قبوڵ بکات، کە لە سەرەتاکان ٤٩دا نیشاندراوە. مامەڵەی خودا لەگەڵ یەعقوبدا وای لێکرد کە تێگەیشتنێکی ڕۆحی قووڵی هەبێت. وردەکارییەکان دەربارەی کوڕەکانی یەعقوب و داهاتوویان بە لێهاتوویی لەناو وردەکارییەکانی هەڵسەنگاندنی یەعقوب بۆ مێژوو، تواناکان، شکستەکان و داهاتوویان، لەوانەش شوێنیان لە جیهانی داهاتوودا، چنراون. بە گشتی، سەرەتاکان ٤٩ ڕێگاکانی خودا لەگەڵ ڕابردوو، ئێستا و داهاتووی ئیسرائیل باس دەکات، لە کاتێکدا وردەکاری دەربارەی گەشەسەندنی ڕۆحی کوڕەکانی یەعقوب دەدات. لە هەمان کاتدا، ئەم بەشە داواکاری بۆ ژیانی ئێمە وەک باوەڕداران لەخۆدەگرێت، لەگەڵ زۆر وانە بۆ کەنیسە. لە هەمووی گرنگتر، ڕۆحی خودا یەعقوبی ڕێنمایی کرد، هەرچەندە ئەو لەو کاتەدا نەیدەزانی، بۆ ئەوەی تایبەتمەندییە جوانەکانی یەزدان عیسا لەخۆبگرێت، کە «شیلو»ی ئایەتی ١٠ و «ڕزگاری»ی ئایەتی ١٨یە. ئەم خاڵەی کۆتایی بە ڕوونی ڕزگاری بە ناوی عیسا، یان یەشوع، ڕزگارکەرەوە دەبەستێتەوە.
ڕوبێن، شیمۆن و لێڤی (ئایەتەکانی ٣-٧) نوێنەرایەتی شکستی مرۆڤ دەکەن، هەرچەندە خودا ئەمەی بەکارهێنا بۆ هێنانی بەرەکەت. یەهودا، سەرەڕای شکستەکانی (سەرەتاکان ٣٨)، بووە باپیرەی مەسیح (مەتتا ١، ٢:٣-٦؛ لۆقا ٣:٢١-٣٨ بخوێنەوە)، و یەعقوب هەندێک تایبەتمەندی جوانی حوکمڕانی داهاتووی یەزدانی باس کرد (سەرەتاکان ٤٩:٨-١٢). زەبولون و ئیسساخار هەندێک وردەکاری دەربارەی مێژووی ئیسرائیل لە نێوان نەتەوەکاندا نیشان دەدەن (ئایەتەکانی ١٣-١٥). لە داندا قۆناغێکی داهاتووی ئیسرائیلمان هەیە کاتێک، دوای گەڕانەوەیان بۆ خاکەکەی خۆیان، لە ژێر کۆنترۆڵی شەیتاندا دەبن، لەبەر ئەم هۆکارە یەعقوب هاواری کرد: «بۆ ڕزگاری تۆ چاوەڕێم، ئەی یەزدان» (ئایەتی ١٨). هەندێک توخمی مێژووی ئیسرائیل بە گەشەسەندنەکانی کاتەکانی دیکەوە بەستراونەتەوە، وەک لە گاد (ئایەتی ١٩)، ئاشەر (ئایەتی ٢٠) و نەفتالی (ئایەتی ٢١) کورتکراوەتەوە.
لە پەیوەندیدا بە یوسفەوە (ئایەتەکانی ٢٢-٢٦)، ڕۆحی خودا یەعقوبی ڕێنمایی کرد بۆ باس کردنی وردەکارییەکان کە دڵسۆزی و لێهاتوویی کەسی یوسف نیشان دەدەن، لە کاتێکدا هەروەها لایەنە جوانەکانی مەسیح، «یوسفی ڕاستەقینە»، وەک هەندێک جار دەڵێین، نیشان دەدات. یەعقوب جەختی لەسەر ڕۆڵی خودا لە مێژووی یوسفدا کردەوە، و باسی «دەستەکانی بەهێزەکەی یەعقوب»ی کرد، کە لێیەوە «شوان، بەردی ئیسرائیل»ە (ئایەتی ٢٤). هەروەها گوتی «خودای باوکت» یارمەتیدەر دەبێت، و «هەموو توانادار» یوسف بەرەکەتدار دەکات (ئایەتی ٢٥). ئەم بەرەکەتانە لە بەرەکەتەکانی دایک و باوکی یەعقوب تێدەپەڕن، و ئەوان تاجێک دەبن لەسەر سەری یوسف وەک نازیرەیەکی ڕاستەقینە (ژمارەکان ٦)، نموونەیەک بۆ یەزدان عیسا، هەروەها پێشبینی بەرەکەتەکانی جیهانی داهاتوو دەکات (سەرەتاکان ٤٩:٢٦). لە کۆتاییدا، بنیامین نوێنەرایەتی حوکمڕانی و هێزی بێوچانی مەسیح دەکات کە لە حوکمڕانی هەزار ساڵەی داهاتوودا دەری دەخات (ئایەتی ٢٧).
یەعقوب، کە بە شێوەیەکی جیانەکراوەیی بە خاکی بەڵێندراوەوە بەسترابووەوە، داوای کرد لەوێ بنێژرێت (ئایەتەکانی ٢٩-٣٢). سەرەتاکان ٥٠ وردەکاری ئەوە دەدات کە چۆن یوسف ئارەزووەکانی باوکی جێبەجێ کرد، بە پشتیوانی فیرعەون (٤٩:٣٣-٥٠:١٤).
خودای یەعقوب
ئەم ناوی تایبەتی خودا ئاماژەیە بۆ ئەوەی چۆن ئەو لەگەڵ یەعقوبدا خۆی ناساند سەرەڕای شکستەکانی، چونکە خودا پلانێکی بۆ یەعقوب و گەلەکەی هەبوو. ئەمە هەمان پلانی ئەو نییە بۆ کەنیسە، کە لە پێش دامەزراندنی جیهانەوە پێشبینی کرابوو، بەپێی ڕاوێژی ئەبەدی ئەو (ئەفەسۆس ٣:٩-١١). خودای یەعقوب مامەڵە لەگەڵ گەلی زەمینی خۆیدا دەکات، و پلانەکانی خۆی بەدی دەهێنێت سەرەڕای زۆر شکستەکانی ئیسرائیل.
موسا ئاماژەی بە خودا کرد وەک «خودای ئیبراهیم، خودای ئیسحاق، و خودای یەعقوب» (دەرچوون ٣:٦،١٥، ٤:٥)، لە کاتێکدا داود، بە پێداچوونەوەی مێژووی خۆی وەک پاشای دەستنیشانکراوی خودا، ئاماژەی پێدا وەک «خودای یەعقوب» (٢ ساموئیل ٢٣:١). ئەم ئاماژەیە جەخت لەسەر مامەڵەی خودا لە فێربووندا لەگەڵ خۆیدا دەکاتەوە بۆ ئەوەی بیانخاتە سەر ڕێگەی خۆی، لە کاتێکدا لەگەڵ موسادا جەخت لەسەر ئەوە دەکرێتەوە کە خودا بۆ خۆی و شکۆمەندی خۆی ئەنجامی داوە. سەرەڕای و بە درێژایی هەموو جۆرە کێشەکان کە داود ئەزموونی کرد، فێری بوو کە خودای یەعقوب بە ڕاستی کێیە (زەبور ٢٠:١-٥، ٤٦:٧،١١، ٧٥:٩)، هەروەک پاشماوەی داهاتووی ئیسرائیل کاتێک لە سەرانسەری تەنگانە گەورەکەدا متمانەیان پێی دەبێت (٧٦:٦، ٨١، ٨٤).
زەبور ١٤٦:٥ بە وشەی جوان یارمەتییەکەی لێیەوە دێت، کە هیوای ئەوان و ئێمەشە، کورت دەکاتەوە. لە حوکمڕانی هەزار ساڵەی داهاتوودا، ئۆرشەلیم دەبێتە ناوەندی خودایی، کە نەتەوەکان ڕێز لە خودای یەعقوب دەگرن لەو شوێنەی کە داود ویستی بۆی دروست بکات (کردارەکان ٧:٤٦). سولەیمان ئەم پلانانەی بۆ شکۆمەندی خودا جێبەجێ کرد (ئایەتی ٤٧). گەورەیی و شکۆمەندی خودا لەلایەن ئیسرائیلەوە ڕێزی لێنەگیرا، هەرچەندە ئەوان گەلی خودای یەعقوب بوون. ئەوان مەسیحی خۆیان، کوڕی خودای زیندوویان ڕەتکردەوە. بەڵام «خودای یەعقوب» ئەوان دەهێنێتە تۆبەکردن. پلانەکانی ئەو بەدی دەهێنرێن!
