حزقیا: پیاوێک کە باش دەستی پێکرد
ژیاننامەی کتێبی پیرۆزی حزقیا دەتوانرێت لە 2 پادشایان 18-20، 2 کتێبی مێژوو 29-32 و ئیشایا 36-39 بخوێنرێتەوە. بەڵگەی شوێنەوارناسی زۆر هەیە کە پشتگیری لە جیهانی ئاشووری دەکات. ڕێکەوتەکان و ڕیزبەندی ڕووداوەکان جێگەی مشتومڕن، بەڵام هەموو ڕووداوێک کە لە کتێبی پیرۆزدا تۆمارکراوە بە دڵنیاییەوە ڕوویداوە.
حزقیا لە کاتێکدا حوکمڕانی دەکرد کە ئیمپراتۆریەتێکی بیانی کۆنترۆڵی خۆی بەسەر فەلەستین و سووریادا چەسپاندبوو. باوکی لە ساڵی 735 پێش زایین یەهودای خستبووە ژێر دەسەڵاتی ئاشوورییەکان (2 پادشایان 16:7-8). لە سەرەتای دەسەڵاتی سەنحاریب 705-681 پێش زایین، یاخیبوون لە سەرانسەری ئیمپراتۆریەتی ئاشووریدا سەریهەڵدا. وادیارە حزقیا سەرکردەی بزووتنەوەکە بووە لە فەلەستین و پشتگیری لە میسر وەرگرتووە.
بۆ خۆئامادەکردن بۆ هەڵمەتی نەگریسی ئاشوورییەکان بۆ گێڕانەوەی خاکە لەدەستچووەکان، حزقیا بەرگرییەکانی پایتەختەکەی، ئۆرشەلیم، بەهێز کرد. گەشتیارانی ئەمڕۆش دەتوانن «تونێلەکە کە [حزقیا] ئاوی پێهێنایە ناو شارەکە» (2 پادشایان 20:20 NIV) بگەڕێن. ئەو «دەرچەی سەرەوەی کانی گیحۆنی داخست و ئاوەکەی بەسەر لای ڕۆژئاوای شاری داوددا گواستەوە» (2 کتێبی مێژوو 32:30). ئەم تونێلی سیلۆمە بڕێکی باش لە ئاوی ڕژاو دەهێنێتە ناو دیوارەکانی شارەوە، کە بەرگرییەکی خۆپارێزییە لە دژی گەمارۆیەکی درێژخایەن.
متمانەکردن بە خودا لە تەمەنی 25 ساڵیدا
ئاحاز باوکی بایۆلۆژی حزقیا بوو و داود باپیرەی 13 نەوە (1 کتێبی مێژوو 3:5،10-13) پێشتر بوو، بەڵام حزقیا پیاوی خۆی بوو! بە گرنگییەوە، ئەو بڕیاریدا کە شوێن ڕێگا خراپەکانی باوکی نەکەوێت (2 پادشایان 16:2-4، 18:1-3). لە پێنج تایبەتمەندیدا حزقیا نموونەیەکی گەورەیە بۆ گەنجانی مەسیحی:
- ڕۆڵەکەی قبوڵ کرد کە خودا پێی دابوو (18:2).
- بەرەکەتەکانی خودای هەموو بینەری بەدەست هێنا (18:3).
- ڕوانگە و کردەوە ئایینییە هەڵەکانی گەلەکەی بڕی (18:4).
- بە توندی پابەند بوو بە خودا و ڕێگاکانی خودا (18:5-7).
- هەڵوێستی گوێڕایەڵی خودا بوو (18:6).
کتێبی پیرۆز ستایشی هەوڵەکانی حزقیای گەنج دەکات. دەخوێنینەوە: «و خودا لەگەڵیدا بوو؛ لە هەر شتێکدا کە دەیکرد سەرکەوتوو بوو» (2 پادشایان 18:7). «ئەمە ئەوەیە کە حزقیا لە سەرانسەری یەهودادا کردی، ئەوەی باش و ڕاست و دڵسۆز بوو لەبەردەم خودای خۆیدا. لە هەموو شتێکدا کە لە خزمەتی پەرستگای خودا و لە گوێڕایەڵیدا بۆ یاسا و فەرمانەکان ئەنجامی دا، خودای خۆی دەویست و بە دڵسۆزی کار دەکرد. بۆیە سەرکەوتوو بوو» (2 کتێبی مێژوو 31:20-21). شوێنکەوتنی خودا قورسە و زۆرجار کاری زۆر قورسی تێدایە، بەڵام ئەوانەی هەوڵ دەدەن بۆ هەمیشە پاداشت دەدرێنەوە.
سەرکردایەتیکردنی خودا-پێدراو
حزقیا بە تێگەیشتن لەوەی کە «تووڕەیی خودا» (2 کتێبی مێژوو 29:8) تەقینەوەی تووڕەیی خودا بوو لە حوکمدان لە دژی گەلەکەی، پەرستگای خودای پاک کردەوە و کارمەندانی پەرستگای گەڕاوەی هاندا کە بگەڕێنەوە سەر ئەرکەکانیان (29:3-17). خزمەتێکی سەرسوڕهێنەری قوربانی و پێشکەشکردن، گۆرانی و پەرستش بۆ چەند ڕۆژێک بەدوایدا هات (29:18-36). تێبینییەکی تێگەیشتوو لە ئایەتی 36دا دەدۆزینەوە: «حزقیا و هەموو گەلەکە دڵخۆش بوون بەوەی کە خودا بۆ گەلەکەی هێنایە دی.» سەرکردەیەکی باش دەزانێت کە ئەو یان ئەو دووەم سەرکردەیە – خودا دەبێت هەمیشە ژمارە یەک بێت. ئەو شوێنکەوتووانی خۆی وەک سەرکردە بەکاردەهێنێت.
خەڵک پێش ڕێکار
حزقیا بەوەی کە بە چاکسازی لە پەرستشی پەرستگادا ڕازی نەبوو، نوێنەرانی نارد «بەسەر هەموو ئیسرائیل و یەهودادا» و داوای لە هەموو خەڵکەکە کرد کە بگەڕێنەوە لای خودا (چوار جار لە 30:6-9). «دەستی خودا لەسەر خەڵکەکە بوو» (ئایەتی 12) – بەبێ ئەمە تەنانەت سەرکردەی هەرە خوداپەرستیش شکست دەهێنێت. پشت بەستن بە کاری ڕۆح لە دڵەکاندا بەشێکی گەورەی سەرکردایەتییە.
لە ناوەڕاستی ئاهەنگی جەژنی فەسحدا هەندێک لە کاهینەکان و خەڵکەکە تێگەیشتن کە ئەوان بە شێوەیەکی ڕێوڕەسمی پاک نین. نوێژەکەی حزقیا نموونەیەکە بۆ ژیانی پراکتیکی کڵێسا ئەمڕۆ: «با خودا، کە باشە، لێخۆش بێت لە هەموو کەسێک کە دڵی لەسەر گەڕان بەدوای خودادایە – خودا، خودای باوباپیرانیان – تەنانەت ئەگەر بەپێی یاساکانی پیرۆزگا پاکیش نەبن.» خودا وەڵامی نوێژەکەی دایەوە (30:18-20). ڕەنگە هەندێک «یاسایی» سەرسام بووبن کە ئەو وای کرد. دەبێت هەمیشە ڕێگە بدەین خودا خودا بێت و هەرگیز بەهۆی نیعمەتەکەیەوە سەرسام نەبین. خودا سەیری دڵ دەکات (1 ساموئیل 16:7).
دابینکردن بۆ پەرستشی گونجاو
حزقیا بە سەرکردایەتیکردن بە نموونە، بزووتنەوەیەکی بەخشندەی بەخشین لە نێو گەلی خودادا دەستپێکرد (2 کتێبی مێژوو 31:3-8). حەوت جۆر بەخشین لەم بەشەدا باس کراوە: «بەروبوومی یەکەم ... بڕێکی زۆر، دەیەک» (ئایەتی 5)، «بەشدارییەکان» (ئایەتی 10)، «دیارییە تەرخانکراوەکان» (ئایەتی 12)، «پێشکەشکردنی خۆبەخشانە ... دیارییە پیرۆزکراوەکان» (ئایەتی 14). جێبەجێکردنی ڕاستەوخۆ ئەوەیە کە بە نموونە سەرکردایەتی بکەین لە بەخشینی هەر شتێک کە دەتوانین بۆ کاری خودا. تەنها ئەوەی کە پێویستمانە بۆ ژیان بیهێڵینەوە. پشتگیریکردنی خزمەتی ناوخۆیی و جیهانی بەرپرسیارێتی هەموو مەسیحییەکە (2 کۆرنسۆس 8:7،20).
حزقیا هەڵەی کرد
کاتێک حزقیا تەمەنی 39 ساڵ بوو، سەنحاریب زۆربەی یەهودای داگیر کرد، هەموو شارە دیواردارەکانی گرت و زۆربەی خاکی داگیرکراوی یەهودای خستە ژێر کۆنترۆڵی ئاشوور (2 پادشایان 18:13). لە کاتێکدا سەنحاریب گەمارۆی شاری لاخیشی دابوو، حزقیا بە هەڵە هەوڵیدا بە پارە خۆی لە کێشە دەرباز بکات. ئەو شتە بەنرخەکانی لە پەرستگای خودا برد و دای بە پادشای ئاشوور (2 پادشایان 18:15-16). کەمێک کاتی کڕی بەڵام بە نرخێکی زۆر. ئاسانترین بژاردەکان زۆرجار خراپترینن. سەنحاریب هێشتا داوای خۆبەدەستەوەدانی بێ مەرجی دەکرد.
بەڵام ئەم هەڵەیە ڕێگری لە خودا نەکرد لە بەکارهێنانی حزقیا. کاتنامە نادیارە، بەڵام کتێبی پیرۆز ڕوونە – خودا بەردەوام بوو لە بەکارهێنانی. قسەکانی ئیلهامبەخش بوون بۆ شوێنکەوتووانی و هەڕەشە بوون بۆ دوژمنانی (18:29-32؛ 2 کتێبی مێژوو 30:22).
چۆن مامەڵە لەگەڵ قەیرانێکدا بکەین
نوێژەکەی حزقیا لە 2 پادشایان 19:1-2،14-19، 2 کتێبی مێژوو 32:20، و ئیشایا 37:1-2،14-20 دەدۆزرێتەوە. لەم بەشانەدا خزمەتی ئیشایای پێغەمبەر لە پەیوەندیدا بە حزقیاوە دەبینین – ئیشایا 37-38 وردترین گێڕانەوەی ڕووداوەکان دەدات. پادشای ئاشوور جارێکی تر ڕووبەڕووی حزقیا بووەوە، کە بینی هیچ سەرچاوەیەکی مرۆیی نەماوە. لەم دۆخەدا حزقیا بە دانایی و بە کەمێک خۆی چوو بۆ پەرستگای خودا (ئیشایا 37:1). ئەو داوای ئامۆژگاری لە پێغەمبەری خودا کرد، پیاوێک کە خودا ناردبووی (6:1-8). وەڵامەکەی ئیشایا حزقیای ئاراستە کرد کە هەموو شتێک بسپێرێت بە خودای باڵادەست (37:6-7).
هێشتا لە نوێژ و جەنگدا، حزقیا لە دوژمنەوە ئاستەنگێکی ڕاستەوخۆی بۆ خوداکەی وەرگرت (37:9-13). بەڵام تیشکی دڵی لەسەر خودای گشتگیر مایەوە (ئایەتەکانی 15-20). بە تایبەتی، حزقیا دەیویست خودا ناوبانگ و ناوبانگی خۆی بەرز بکاتەوە – نەک هی حزقیا (ئایەتی 20).
لەم خاڵەدا ئۆرشەلیم بە دەستێوەردانی موعجیزەیی خودا ڕزگار کرا. «فریشتەی خودا» ئامێری جەنگی ئاشوورییەکانی لەناوبرد (2 پادشایان 19:35-36؛ 2 کتێبی مێژوو 32:21؛ ئیشایا 37:36). ئەو کوشتارە ترسناکەی ئەو ڕۆژە تاکەکەسییە دەبێت لە بەرامبەر پیرۆزییە سەرسوڕهێنەرەکەی خودادا ببینرێت. خودای باڵادەستمان فەرمانڕەوا بێباوەڕەکان بەکاردەهێنێت بۆ بەدیهێنانی مەبەستەکانی تەنانەت لە کاتێکدا کە لێپرسینەوەیان لێدەکات بۆ هەمان ئەو دڕندەییانە. ئەو حوکمیان دەدات بۆ ئەوەی کە دەیکەن تەنانەت ئەگەر ئەو بتوانێت ئەوەی کە دەیکەن بۆ مەبەستەکانی خۆی بەکاربهێنێت (سەیری «من»ی سەنحاریب بکە لە چاو «من»ی خودا لە 2 پادشایان 19:23-28 و زەبوور 33:10-11. هەروەها سەیری قسەکانی عیسا بکە دەربارەی یەهودا لە مەرقۆس 14:21). «خودا حزقیا و خەڵکی ئۆرشەلیمی ڕزگار کرد ... ئەو لە هەموو لایەکەوە چاودێرییان دەکرد» (2 کتێبی مێژوو 32:22). تەنها خودا بوو.
تاوانی لوتبەرزی
بۆ تێگەیشتن لە ڕووداوەکانی کۆتایی ژیانی حزقیا پێویستە 2 کتێبی مێژوو 32:24-25 بخوێنینەوە: «لەو ڕۆژانەدا حزقیا نەخۆش کەوت و لەسەر لێواری مردن بوو. ئەو نوێژی بۆ خودا کرد، کە وەڵامی دایەوە و نیشانەیەکی موعجیزەیی پێدا. بەڵام دڵی حزقیا لوتبەرز بوو و وەڵامی ئەو چاکەیەی نەدایەوە کە پێی نیشان درابوو.» هەر مەسیحییەکی سەرکەوتوو بە ئاسانی دەتوانێت بکەوێتە داوی لوتبەرزی لە «دەستکەوتەکانی» خۆیدا. ئەمە ڕەنگە بە هەبوونی بۆچوونی باشتربوون لە خەڵکی تر، هەستکردن بە تایبەتمەندتربوون لەوانی تر یان بە سادەیی بە بیرکردنەوە، «من هەندێک شتی گەورەم کردووە.» جێگەی سەرنجە کە وەڵامی خودا بۆ لوتبەرزی: «بۆیە تووڕەیی خودا لەسەر ئەو و لەسەر یەهودا و ئۆرشەلیم بوو.»
بە گەمژەیی، حزقیا نێردراوانی بابلی قبوڵ کرد دوای ماوەیەک لەوەی کە بە نەخۆشییەکی کوشندە دەستنیشان کرابوو (2 پادشایان 20؛ ئیشایا 39). «هیچ شتێک لە کۆشکەکەیدا یان لە هەموو شانشینەکەیدا نەبوو کە حزقیا پێیان نیشان نەدابێت» (ئیشایا 39:2). لە خۆهەڵکێشان بە بەرەکەتەکانی خۆی، ئەو کەسەی لەبیر کرد کە بەرەکەتەکانی پێدابوو! بەبێ خوداکەی لە کوێ دەبوو (2 کتێبی مێژوو 32:29)؟ خودا شایەنی هەموو ستایشێکە. هەندێک جار ئەو شتانەی کە خودا پێمان دەدات دەتوانن ببنە بەربەست لە ڕێگاکەماندا لەگەڵیدا. هەندێک لە گەورەترین باوەڕداران کە لە خزمەتی ئەفریقیمدا ناسیمن ئەوانەن کە هیچ شتێکیان لەم جیهانەدا نییە. ئەوان زۆریان فێر کردم.
لە سەردانەکەی نێردراواندا، «خودا [حزقیای] بەجێهێشت بۆ تاقیکردنەوەی و بۆ زانینی هەموو شتێک کە لە دڵیدا بوو» (2 کتێبی مێژوو 32:31). بە ئاشکرا خودا هەموو ئەوەی کە لە دڵی حزقیادا بوو دەیزانی، بەڵام دەیویست حزقیاش تێی بگات. دەبێت زۆرجار نوێژ بکەین، «دڵێکی پاکم بۆ دروست بکە، ئەی خودا»، «دڵێکی یەکگرتووم پێ ببەخشە»، «بمگەڕێ، ئەی خودا، و دڵم بزانە» (زەبوور 51:10، 86:11، 139:23).
ڕووبەڕووبوونەوەی مردن لە تەمەنی 54 ساڵیدا
ڕووبەڕووبوونەوەی مردن نابێت کێشە بێت بۆ هیچ باوەڕدارێک چونکە دەزانین بۆ کوێ و بۆ کێ دەچین. ژیان لەگەڵ شێرپەنجە بۆ ماوەی هەشت ساڵ یارمەتیداوم کە دڵ و چاوەکانم لە ئاسماندا بن، لە کاتێکدا دەست و قاچەکانم هێشتا لێرە لەسەر زەوین. کاردانەوەی حزقیا بۆ چاکبوونەوەی لەلایەن خوداوە، تەنانەت ئەگەر پێی گوترابوو کە دەمرێت، سێ جار تۆمار کراوە (2 پادشایان 20:1-11؛ 2 کتێبی مێژوو 32:24؛ ئیشایا 38:1-8).
دوو زیادکراو کە تەنها لە 2 پادشایاندا دەدۆزرێنەوە ڕەنگە ئاماژە بن بۆ ئەوەی بۆچی خودا ئەمەی بە حزقیا کرد و بۆی کرد. خودا حزقیا بە «سەرکردەی گەلەکەم» ناودەبات و دەڵێت «من ئەم شارە دەپارێزم لە پێناوی خۆم و لە پێناوی خزمەتکارەکەم داود» (2 پادشایان 20:5-6). خودا ئەم پیاوە بەتەمەنە نیشان دەدات کە پادشایەتی 29 ساڵەی هێشتا تەنها سەرکردایەتییەکی شاندراوە. خودا سەرکردەی ڕاستەقینەی گەلەکەیەتی. ئەو حزقیا بیردەخاتەوە کە شکۆمەندی خودا خۆیەتی کە بەدی دەهێنرێت، شکۆمەندییەک کە ئەو بە ڕاستی هەرگیز لەگەڵ کەسی تردا هاوبەشی ناکات. دواتر ئیشایا ئەم پەیامەی بۆ ئیسرائیل پێشبینی کرد (ئیشایا 47-48). بەڵێ، بابل وێران دەکرێت و ئێوە، گەلەکەم، ڕزگار دەکرێن. بۆچی؟ «لە پێناوی خۆم، لە پێناوی خۆم، ئەمە دەکەم. چۆن دەتوانم ڕێگە بدەم بە خۆم کە ناوزڕێنرێم؟ من شکۆمەندی خۆم بە کەسی تر نادەم» (ئیشایا 48:11).
داواکردنی نیشانە لە خودا
حزقیا کە «بە تاڵی گریا» (ئیشایا 38:3) لە تۆبەکردنێکی ئاشکرادا لەسەر لوتبەرزییەکەی (2 کتێبی مێژوو 32:26) و بەستراوەتەوە بە شۆکێک لە دەستنیشانکردنی تاریکی ترسناکیدا، نیشانەیەک لە خودا داوا دەکات بۆ پشتڕاستکردنەوەی ئەوەی کە بۆ ماوەی 15 ساڵی «زیاتر» دەژی. دانوستانەکە، کە باشترین شێوەی لە 2 پادشایان 20:8-11 دەبینرێت، لە 2 کتێبی مێژوو 32:24 و ئیشایا 38:2-8یشدا باس کراوە.
گێڕانەوەی حزقیا بۆ کارە باشەکانی خۆی (2 پادشایان 20:2-3) خۆهەڵکێشان نییە بەڵکو هێنانە بەردەم خودایە نوێژەکەی پادشا سولەیمان لە کاتی تەرخانکردنی پەرستگادا (2 کتێبی مێژوو 6:16-17؛ 1 پادشایان 9:1-9). حزقیا دەیزانی کە خودا هەمیشە دڵسۆز دەمێنێتەوە بۆ بەڵێنەکەی و پاداشتی ئەوانە دەداتەوە کە دڵسۆز بوون بۆ خۆی.
داواکردن لە کاتژمێرەکە [کاتژمێری خۆر] کە بۆ ماوەیەک بگەڕێتەوە دواوە، داواکردنێکی زۆر بوو. بەڵام خودا دەیتوانی دروستکراوەکەی بگۆڕێت و کردی (2 پادشایان 20:8-11). کتێبی پیرۆز بە شێوەیەکی وا ڕاستەقینە تۆماری دەکات کە سەرسام دەبین. خاوەن شکۆمەندی دروستکراوەکان ئەوە دەکات کە هەڵیبژێرێت (ئیشایا 46:9-10). دەبێت ویستەکانمان بخەینە ناو ویستی ئەوەوە، وەک چۆن خوداوەندمان عیسای مەسیح فێری کردین کە لە نموونەکەیدا نوێژ بکەین، «شانشینەکەت بێت، ویستەکەت لەسەر زەوی بێت وەک چۆن لە ئاسماندایە» (مەتتا 6:10). خودا نیشانەی تایبەت بە باوەڕدارانی گوماناوی دەدات لە هەندێک کاتدا (گیدعۆن سێ نیشانەی هەبوو لە دادوەران 6:17-22،36-40). لە کاتەکانی تردا نیعمەتی خودا دەدرێت بۆ یارمەتیدانی باوەڕدارانی بێدەنگ و متمانەبەخۆبوو بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ دۆخە نالەبارەکاندا (پۆڵس دوو جار لە کردارەکان 23:11 و 2 کۆرنسۆس 12:7-10).
ئایا خودا بیروڕای خۆی دەگۆڕێت لە نێوان ئایەتی 1 و ئایەتەکانی 4-6ی 2 پادشایان 20؟ من وای بیر ناکەمەوە. خودا بە سادەیی مرۆڤایەتی کەوتووی حزقیا نیشان دەدات. خۆپەرستی 2 پادشایان 20:19 و ئیشایا 39:8 خەڵکەکەی بەجێهێشت بۆ چاوەڕێکردنی دامەزرێنەری ڕاستەقینەی شانشینی ڕاستەقینەی خودا، عیسای مەسیح. یەکەم وشەکانی کە بانگەشەی بۆ کرد ئەمانە بوون: «تۆبە بکەن، چونکە شانشینی ئاسمان نزیکە» (مەتتا 4:17).
زەبوورەکەی حزقیا
تایبەت بە ئیشایا 38:9-20 گێڕانەوەی ژیاننامەیی حزقیایە دەربارەی نەخۆشییەکەی. ئەو نائومێدی خۆی لە مردنی نزیک دەردەبڕێت (ئایەتەکانی 10-14) و دڵخۆشە کە دەتوانێت لە ستایشی خودادا بژی (ئایەتەکانی 15-20).
سەرنجێکی تایبەت بدە بە ئایەتی 19: «زیندووەکان، زیندووەکان – ئەوان ستایشت دەکەن، وەک چۆن من ئەمڕۆ دەیکەم؛ دایک و باوک باسی دڵسۆزی تۆ بۆ منداڵەکانیان دەکەن.» باوکێک بەرپرسیارێتی ئەوەی لەسەرە کە خێزانەکەی بەرەو ئەزموونێکی کەسی لەگەڵ خودای زیندوودا ببات. لە سەردەمی مۆدێرندا، جگە لە قسەکردن ڕووبەڕوو لەگەڵ منداڵان لە کاتێکدا کە دەژین، دەتوانین شایەتی نووسراو یان تۆمارکراو بۆیان بەجێبهێڵین. پاشان، تەنانەت دوای مردنیشمان، دەتوانین شایەتی بدەین بۆ نەوەکانی داهاتوو کە خودامان چەند گەورەیە.
