ڕووداوەکانی پەیمانی کۆن
چوار کەس لە پەیمانی کۆندا وەک پیاوانی خودا ناسراون بەڵام ناویان نەهاتووە:
ئەو پیاوەی کە ئیلی سەرزەنشت کرد لەسەر خراپەکاری کوڕەکانی (١ ساموئێل ٢:٢٧)، ئەو پیاوەی لە یەهوداوە یەرۆبۆعامی سەرزەنشت کرد (١ پادشاکان ١٣:١)، ئەو پیاوەی بە ئەحابی وت کە بەسەر سورییەکاندا سەردەکەوێت چونکە گاڵتەیان بە خودا کرد (١ پادشاکان ٢٠:٢٨)، و ئەو پیاوەی بە پادشا ئەمازیای وت کە بەکرێگیراو لە ئیسرائیلەوە نەهێنێت بۆ شەڕکردن لەگەڵ ئەدۆم (٢ پادشاکان ٢٥:٧).
ئەوەی کە ناوی ئەم پیاوانە لە کتێبی پیرۆزدا نەهاتووە، ئەوە دەردەخات کە کارکردن بۆ خودا گرنگترە لە ناسینەوەی پیاوان. پۆڵس دانی بەوەدانا کە ئەمە بنەمایەکی باشە بۆ ئەوەی چۆن خزمەتی خودا بکەین: «هەرچییەکیش دەکەن، جا بە قسە بێت یان بە کردار، هەمووی بە ناوی گەورە عیساوە بیکەن، سوپاسی خودای باوک بکەن لە ڕێگەی ئەوەوە» (کۆلۆسی ٣:١٧). بیرکردنەوەی ئاسمانی دڵنیایی دەدات لە چاکەی زەمینی ئێمە.
هەشت پیاوی تر هەن کە بە تایبەتی وەک پیاوانی خودا لە پەیمانی کۆندا ناسێنراون:
موسا (دێوتێرۆنۆمی ٣٣:١؛ یەشوع ١٤:٦)،
- مەسیحی پێش جەستەبوون (دادوەران ١٣:٦)،
- پێغەمبەر ساموئێل (١ ساموئێل ٩:٦)،
- شەماعیا (١ پادشاکان ١٢:٢٢-٢٣)،
- پێغەمبەر ئیلیا (١ پادشاکان ١٧:١٨)،
- پێغەمبەر ئەلیشا (٢ پادشاکان ٤:٩)،
- پادشا داود (٢ پادشاکان ٨:١٤)، و
- ئیگدالیا (یەرمیا ٣٥:٤).
- هەر یەکێک لەم پیاوانە بە تەواوی دڵسۆز بوون بۆ خودا لە جێبەجێکردنی بانگەوازە ئیلاهییەکانیاندا، بۆیە پێیان دەوترا پیاوانی خودا. ئیگدالیاش بەو شێوەیە بوو، کە ڕەنگە کاتێک نەبووخەدنەسەر هەموو دەرگاوانەکان و بەرپرسە باڵاکانی پەرستگای لە سێدارەدا دوای کەوتنی ئۆرشەلیم (یەرمیا ٥٢:٢٤-٢٧) مردبێت.
وانەی یەرمیا ٣٥
لە یەرمیا ٣٥دا خودا شایەتی ئیگدالیای لەگەڵ ڕێکابە دڵسۆزەکاندا کۆکردەوە بۆ گەیاندنی پەیامێکی گرنگ بە گەلی پەیمانی خۆی، وانەیەک کە ئێمەش سوودی لێ وەردەگرین. یەهۆیاقیم، کوڕی یۆشیا، پادشا بوو، کە پەیامی یەرمیای لەم بەشەدا لە نێوان ٦٠٩ و ٦٠٥ پێش زایین دیاری دەکات. یەرمیا فەرمانی پێدرا کە بچێتە لای ڕێکابەکان و داوایان لێ بکات کە لەگەڵی بێن بۆ یەکێک لە ژوورە لاوەکییەکانی پەرستگا (یەرمیا ٣٥:٢). ئەم ژوورانە بۆ کۆگاکردن، بۆ ئەنجامدانی کۆبوونەوە و وەک شوێنی نیشتەجێبوون بۆ کاهینەکان بەکاردەهاتن (١ پادشاکان ٦:٥؛ ٢ پادشاکان ٣١:١١؛ نەحەمیا ١٣:٧-٩). وەک ئیبراهیم، ڕێکابە کۆچەرەکان لە خێوەتدا دەژیان. ئەوان نەوەی کێنییەکان بوون (١ پادشاکان ٢:٥٤-٥٥) و بە شێوەیەکی ئاسایی لە بیابانی نەقەڤ دەژیان (١ ساموئێل ١٥:٦)، بەڵام ناچار بوون بچنە ئۆرشەلیم دوای ئەوەی نەبووخەدنەسەر لە ٥٩٨ پێش زایین هەڕەشەی لە ناوچەکە کرد.
پیاوە سەرەکییەکانی خێڵەکە شوێن یەرمیا کەوتن بۆ پەرستگا (یەرمیا ٣٥:٣) و بۆ ژووری کوڕەکانی حانان، کە کوڕی ئیگدالیا بوو. ئەم ژوورە تایبەتە شوێنێکی دیار بوو (ئایەتی ٤). لە تەنیشت ژووری بەرپرسانی پەرستگا و لەسەر ژووری مەعسیا بوو، کە یەکێک بوو لە سێ دەرگاوانی پەرستگا. جوولەکەکان بە چاوێکی ڕێزەوە سەیری ئەم ژوورەیان دەکرد کە ئەمڕۆ ڕەنگە کەسێک لەگەڵ نووسینگەی ئۆڤاڵ لە کۆشکی سپی یان شوقەکانی دەوڵەت لە کۆشکی باکینگهامدا بەراوردی بکات. پێکدادانی کۆمەڵایەتی شوانکارەکانی کۆچەر کە لەبەردەم بەرپرسانی شارستانی باش جلوبەرگ و پلەبەرزدا وەستابوون، زۆر ئاشکرا دەبوو، بەڵام ئەمە بەشێک دەبوو لە وێنەکێشانی یەرمیا.
یەرمیا قاپەکانی شەراب و پەرداخەکانی لەبەردەم ڕێکابەکان دانا و پێیانی وت بیخۆنەوە، بەڵام ئەوان ڕەتیان کردەوە (ئایەتەکانی ٥-٦). بۆچی؟ چونکە باپیرەیان یۆناداب، کوڕی ڕێکاب، سەدان ساڵ پێشتر فەرمانی پێدابوون کە شەراب نەخۆنەوە، نە خانووبنیات بنێن، نە کێڵگە یان ڕەز بچێنن (ئایەتەکانی ٦-١٠). کتێبی پیرۆز دەریدەخات کە یۆناداب، کە یەهوی یارمەتی دا لە لابردنی پەرستنی بەعل لە ئیسرائیل (٢ پادشاکان ١٠:١٥-٢٧)، پیاوێکی خوداپەرست بوو.
ڕێکابەکان لەگەڵ نەوەکانی یەهودادا ژمێردرابوون: «ئەمانە کێنییەکانن کە لە حەماتەوە هاتبوون، باوکی ماڵی ڕێکاب» (١ پادشاکان ٢:٥٥). لە ڕێگەی یەهۆناداب، کوڕە ئازای ڕێکابەوە، ئەوان ناوبانگێکی تایبەتیان بەدەست هێنا. یەهۆناداب چووبوو بۆ پێشوازیکردنی پادشا یەهو دوای ئەوەی ماڵی خراپی ئەحابی وێران کرد. پادشا بەره و سامیریا دەڕۆیشت کاتێک «سڵاوی لێکرد [یەهۆناداب] و پێی وت، «ئایا دڵت ڕاستە، وەک دڵی من بەرامبەر دڵی تۆ؟» و یەهۆناداب وەڵامی دایەوە، «بەڵێ.» یەهو وتی، «ئەگەر وایە، دەستت بدە من.» بۆیە دەستی پێدا، و بردییە ناو گالیسکەکەی. پاشان وتی، «وەرە لەگەڵم، و غیرەتی من بۆ خودا ببینە»» (٢ پادشاکان ١٠:١٥-١٦). هاری ئایرۆنساید ڕوونیدەکاتەوە کە گفتوگۆی نێوان پادشا یەهو و یەهۆناداب چی پێمان دەڵێت:
دەرئەنجامەکە ناچارکەرە کە یەهو پێشتر یەهۆنادابی باش دەناسی وەک پیاوێک کە خۆی تەرخان کردبوو بۆ پەرستنی یەهۆڤا و ڕقی لە بتپەرستی بوو. خوداپەرستی باوکی ڕێکاب لە ناوی کوڕەکەیدا دەربڕدراوە، کە واتاکەی «یەهۆڤا بە ئازادی بەخشی.» لەگەڵ پادشا غیرەتبار بەڵام دڵڕەقەکەدا، یەهۆناداب دەبینرێت کە فەرمانی گەڕان دەدات بۆ ئەوەی بزانرێت هیچ خزمەتکارێکی یەهۆڤا لەگەڵ پەرستکارانی بەعل لە پەرستگای سامیریا تێکەڵ نەبوون، پێش کۆمەڵکوژییەکەیان بە فەرمانی یەهو. دووبارە ناوی ناهێنرێت تا یەرمیا ٣٥.
ڕێکاب فێری یەهۆنادابی کردبوو کە لە خودا بترسێت و ڕێز لە دەسەڵات بگرێت، و ئەم میراتە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر لە خێڵەکەیاندا گوازرابووەوە. کەواتە ئەگەر یەرمیا دەیزانی ڕێکابەکان شەراب ناخۆنەوە، مەبەستی چی بوو لە دانانی لەبەردەمیاندا؟ بۆ ئەوە بوو کە نیشان بدات، بە پێچەوانەی دانیشتووانی یەهودا، ڕێکابەکان خودایان دڵخۆش دەکرد چونکە ڕێزیان لە دەسەڵاتی خودا دانراو دەگرت (یەرمیا ٣٥:١٣-١٤). خودا ڕێز لەوانە دەگرێت کە پەیوەندییەکی ڕاستیان لەگەڵ دەسەڵاتی ئەودا هەیە، فێری ملکەچبوون بەو دەکات لە ڕێگەی پێکهاتە دەسەڵاتییە زەمینییە جۆراوجۆرەکانییەوە. ڕێکابەکان گوێڕایەڵی ڕێنماییەکانی باپیرەیان یۆناداب بوون، بۆیە خودا بەڵێنی پێدان کە بەرەکەتدار ببن. سەرنج بدە کە یەرمیا پشتڕاستی نەدەکردەوە کە قەدەغەکردنی یۆناداب بۆ خواردنەوەی شەراب و نیشتەجێبوون لە خانوودا ڕاست بوو. بەڵکو، ستایشی نەوەکانی یۆنادابی دەکرد لەسەر ملکەچبوونیان بۆ فەرمانەکەی.
خودا لەگەڵ هەڵوێستی گەشتکردنی ڕێکابەکانیشدا دڵخۆش بوو بەرامبەر ژیان. ڕێکابەکان وەبەرهێنان یان نیشتەجێ نەبوون لە جیهانێکدا کە خودا مەحکومی کردبوو. لەبری ئەوە، وەک ئەوە دەژیان کە تەنها بەناو ئەودا تێدەپەڕن. ئەمە نموونەیەکی باشە بۆ گەلی خودا کە شوێنی بکەون. ڕێکابەکان عیبرانی ڕاستەقینە بوون، واتە گەلێکی «تێپەڕیو»، و خودا لێیان ڕازی بوو. بە پشتبەستن بە شایەتییەکەیان دەتوانرا بە «خێڵێکی خودا» ناوببرێن. شایەتی دڵسۆزییان جیاوازییەکی بەهێزی لەگەڵ بێدڵسۆزی یەهودادا دروست کرد و ڕەنگە هۆکاری ئەوە بێت کە لەم بەشەدا ناویان هاتووە. سەرنجڕاکێشە کە لە نێو هەموو ژوورەکانی پەرستگادا، یەرمیا ڕێکابەکانی بردە ژووری کوڕەکانی حانان. نەوەکانی پیاوی خودا، ئیگدالیا، و ڕێکابە دڵسۆزەکان بە شێوەیەکی ئیلاهی لە ماڵی خودادا کۆکرانەوە بۆ پێکهێنانی پەیامێکی هاوبەش بۆ گەلە یاخییەکەی.
شایەتییەکی بەردەوام
کەواتە چی وای کرد ئیگدالیا ببێتە پیاوێکی خودا؟ یەکەم، بە دڵسۆزی خزمەتی خودای لە پەرستگادا کردبوو. دووەم، میراتێکی خوداپەرستی بەجێهێشتبوو: نەوەکانی ئیگدالیا بۆ خودا دەڕۆیشتن – ئەوان، وەک باپیرەیان، لە پەرستگادا کاریان دەکرد (یەرمیا ٣٥:٤). نموونەی ئیگدالیا بە تەواوی جیاوازە لە ئیلی و ساموئێل کە منداڵەکانیان خراپ بوون – ئەوەندە خراپ بوون کە کوڕەکانی ئیلی لەلایەن خوداوە کوژران و کوڕەکانی ساموئێل لەلایەن ئیسرائیلییەکانەوە ڕەتکرانەوە. ئیگدالیا وەک پیاوێکی خودا ناسرابوو، و هەڵسوکەوتی نەوەکانی شایەتی بەو ڕاستییە دەدا.
بوونی ڕێکابەکان لە یەکێک لە دیارترین ژوورەکانی ماڵی خودادا سەرزەنشتێکی بینراو بوو بۆ بێفەرمانی یەهودا. بە پێچەوانەی ڕێکابەکان، جوولەکەکان گوێیان لە پێغەمبەرانی خودا نەدەگرت؛ لە ڕێگا خراپەکانیان پاشگەز نەدەبوونەوە یان لە بتپەرستییەکەیان تۆبە نەدەکرد (یەرمیا ٣٥:١٥-١٧). لە ڕووی دەرەوەوە، جوولەکەکان باش دەردەکەوتن، بەڵام لە دڵەوە یاخی بوون و لە ئەنجامدا شایانی سزای خودا بوون. ڕێکابەکان لە لایەکی ترەوە گوێڕایەڵی هەموو فەرمانەکانی باپیرەیان یۆناداب بوون. چونکە ئەوان وایان کردبوو، خودا ڕێزی لێگرتن و بەرەکەتدارانی کرد. ئەم بەڵێنەیان پێدرا: «یۆناداب کوڕی ڕێکاب پیاوێکی کەم نابێت کە هەتاهەتایە لەبەردەممدا بوەستێت» (یەرمیا ٣٥:١٩). ئەمە نەک تەنها ئەوەی دەگەیاند کە ڕێکابەکان لە داگیرکاری بابلییەکان ڕزگاریان دەبێت، بەڵکو هەندێک نەوەی ڕێکابیش دەبن کە خزمەتی خودا دەکەن و لەگەڵیدا هاوبەشییان دەبێت.
هەردوو ئیگدالیا و ڕێکابەکان شایەتییەکی هاوبەشیان هەبوو: ئەوان منداڵەکانیان پەروەردە کرد بۆ ئەوەی لە خودا بترسن، ڕێز لە دەسەڵات بگرن و بە دڵێکی تەواوەوە شوێن خودا بکەون. با ئێمەش، وەک پیاوان و ژنانی خودا، هەوڵ بدەین میراتێکی خوداپەرستی لەو شێوەیە بۆ منداڵەکانمان بەجێبهێڵین!
تێبینی کۆتایی
- ه. ئا. ئایرۆنساید، لێکدانەوەی ئایرۆنساید: یەرمیا و شیوەنەکان (کتێبخانەی مەسیحی شیلو)، ل.١٨٤
