بەشی 1: خودا خۆشبوێت
کلیلی ژیانێکی ڕاستەقینەی مەسیحی چییە؟ فەریسییەکان ئەم پرسیارە جوولەکەیەیان لە مەتتا 22:34-38 لە عیسا پرسی، بە مەبەستی ئەوەی کە بیخەنە داوەوە بۆ ئەوەی شتێک بڵێت کە بتوانرێت لە دژی بەکاربهێنرێت. ئەوان «پلانیان دادەنا چۆن لە قسەکانیدا تێوەی بگلێنن» (مەتتا 22:15 NKJV). بەم مەبەستەوە، فەریسییەکان باشترین کارتی خۆیان بەکارهێنا: «کامە گەورەترین فەرمانە لە یاسادا؟» وێنا بکە ئەو خەڵکەی لەوێ بوون لە دڵی خۆیاندا بیریان دەکردەوە، یان بە چرپە بە یەکدیان دەوت، «ئەم ڕابییە نوێیە چی دەڵێت؟»
چۆن وەڵام دەداتەوە؟
ئایا دەڵێت، «مەکوژە»؟ ئەمە بۆ گوێی مۆدێرن خۆش دەهات، چونکە هەموومان کوشتن مەحکوم دەکەین. بەڵام لە کۆمەڵگای عیسادا زۆرینە سەرسامی بەرخۆدانی زێلۆتەکان بوون لە دژی حوکمی ڕۆما؛ هەندێک تەنانەت داوای توندوتیژییان دەکرد. ئەم وەڵامە بانگهێشتی پرسیارێکی تر دەکرد؛ ناچار دەبوو خۆی بۆ زێلۆتەکان یان لە دژیان ڕابگەیەنێت. و ئەمەش یان خەڵکی لە دژی دەسووڕاندەوە، یان ڕۆمەکان. ناتوانیت بیباتەوە.
ئایا دەڵێت، «داوێنپیسی مەکە»؟ ئەمە ئایینی دەهاتە بەرچاو، و کەمتر دژایەتی ڕادەکێشا. کەس نەیارگیومێنت دەکرد کە داوێنپیسی شتێکی باشە، ئەگەر ڕێزیان بوێت. بەڵام چی لەبارەی ئەو ژنەی کە لە داوێنپیسیدا گیرا (یۆحەننا 8:3-11)؟ عیسا نەک تەنها لێی خۆشبوو، بەڵکو تۆمەتبارەکانی شەرمەزار کرد بۆ ئەوەی بەردبارانی نەکەن. ئەمەش وا دەکات عیسا وەک دووڕووێک دەربکەوێت.
ئایا دەڵێت «شەممە پیرۆز ڕابگرە»؟ ڕاگرتنی شەممە لە لیستی کارە لەپێشینەکانی زۆربەی مەسیحییە مۆدێرنەکاندا نییە، بەڵام لە سەردەمی عیسادا زۆر گرنگ بوو. خودا بە موسای فەرموو، «ئەوە نیشانەیەکە لە نێوان من و نەوەکانی ئیسرائیل بۆ هەتاهەتایە» (دەرچوون 31:17). نەڕاگرتنی شەممە پێشێلکردنی یاسا بوو و نکۆڵیکردن بوو لە پەیوەندی لەگەڵ خودا. بەڵام عیسا خەڵکی لە ڕۆژی شەممەدا چاک کردبوو، و ئەمەش بووە هۆی یەکەم پیلانی فەریسییەکان بۆ لەناوبردنی (مەتتا 12:14). دەتوانیت ببینیت چۆن ئەم وەڵامە لە دژی بەکاردەهێنرا. لە ڕاستیدا، فەریسییەکان پێیان وابوو کە ئەویان خستووەتە داوەوە. گرنگ نییە عیسا چ وەڵامێک بداتەوە، ئەو گۆڕی خۆی بە زمانەکەی خۆی هەڵدەکەند.
وەڵامەکە
لە جیاتی ئەوە، عیسا وەڵامی دایەوە بە گێڕانەوەی بەشێک لە دانیشتن 6:4-9. ئەمە بە دوو هۆکار شۆککەر دەبوو. یەکەم، ئەم دەقە فەرمان نییە. کاتێک پرسیاریان لێکرا، «کام فەرمان لە یاسادا گەورەیە؟»، عیسا، بە واتایەکی تر، وتی، «هیچ کامیان!» لە چوار بەشی یەکەمی دانیشتندا، موسا بە ئیسرائیلییەکانی وت چۆن خودا ڕزگاری کردن و بەزەیی بەردەوامی پێیان نیشاندا، لە کاتێکدا ئەوان تەنها گلەییان دەکرد و یاخی دەبوون. ئەمەش بووە هۆی دانیشتن 5، گێڕانەوەی دە فەرمانەکە. باقی کتێبەکە ڕوونکردنەوەیەکی وردە لەسەر ئەوەی چۆن دە فەرمانەکە دەبێت جێبەجێ بکرێن. بەڵام عیسا هیچ فەرمانێکی نەگێڕایەوە. لە جیاتی ئەوە، وشەکانی موسای بۆ خەڵک لەبارەی فەرمانەکانەوە گێڕایەوە. بە واتایەکی تر، عیسا وتی، «ئەوە یەک فەرمان نییە کە لە یاسادا گەورەیە. ئەوەی گەورەیە ئەوەیە کە بەشێک بیت لە گەلی خودا، و یاساش تەنها بەشێکە لەمە.»
دووەم شتە شۆککەرەکە لەبارەی وەڵامەکەی عیساوە ئەوە بوو کە ئەمە دەقێکی نادیار نەبوو کە تەنها لەلایەن ڕابییەکان و زانایانی ئایینەوە گفتوگۆی لەسەر بکرێت. لە سەردەمی عیسادا، هەموو جوولەکەیەکی خوداپەرست یەکەم شت لە کاتی هەستان لە خەو، و کۆتا شت پێش خەوتن دەیگوتەوە. ئەوە فەرمانێک نەبوو بەو شێوەیەی فەریسییەکان بیریان لێدەکردەوە؛ ئەوە نوێژێکی دوو جار لە ڕۆژێکدا بوو کە بە منداڵان دەوترا هەر کە دەستیان بە قسەکردن دەکرد. بۆیە عیسا سووکایەتی بەم پیاوە زانایانە دەکرد لەو شوێنەی کە زۆرترین ئازاری پێدەگەیاندن. ئەوان شانازییان بە زانیارییەکانیان لەسەر یاسا دەکرد، و سەیرترین پرسیاریان کردبوو کە دەتوانرا بیریان لێبکرێتەوە. بەڵام عیسا وتی، بە واتایەکی تر، «تەنانەت منداڵێکیش وەڵامی ئەوە دەزانێت!» فەریسییەکان پێشتر وتبوویان، «ئەم خەڵکەی کە یاسا نازانن نەفرەتیان لێکراوە» (یۆحەننا 7:49). بەڵام عیسا وتی کە تەنانەت منداڵانیش یاسا باشتر لەم فەریسییانە تێدەگەن.
شەما
کاتێک عیسا ئەم ئایەتەی گێڕایەوە، تەنها بەشێک بوو لەو نوێژەی کە هەموو جوولەکەیەکی خوداپەرست دەیزانی. ئەم نوێژە پێی دەوترا شەما، چونکە بەو وشەیە دەست پێدەکات. «گوێ بگرە، ئیسرائیل! خوداوەند خودای ئێمەیە، خوداوەند یەکێکە! تۆ دەبێت خوداوەند خودات خۆشبوێت بە هەموو دڵتەوە، بە هەموو گیانتەوە، و بە هەموو هێزتەوە. و ئەم وشانەی کە ئەمڕۆ فەرمانت پێدەکەم دەبێت لەسەر دڵت بن. و دەبێت بە دڵسۆزی فێری منداڵەکانت بکەیت، و دەبێت باسیان بکەیت کاتێک لە ماڵەکەتدا دادەنیشیت، و کاتێک بە ڕێگادا دەڕۆیت، کاتێک پاڵدەکەویت، و کاتێک هەڵدەستیت. دەبێت وەک نیشانەیەک لەسەر دەستت بیانبەستیت، و دەبێت وەک پێشەوەی نێوان چاوەکانت بن. دەبێت لەسەر دەرگاکانی ماڵەکەت و لەسەر دەروازەکانت بیاننووسیت» (دانیشتن 6:4-9).
باوەڕێکی کۆمەڵایەتی
بۆ عیبرییەک، «گوێگرتن» تەنها واتای هەستکردن بە دەنگێک نەبوو؛ واتای ئەوە بوو کە بەپێی ئەوەی دەیبیستیت کار بکەیت. کاتێک خودا «نوحی بیرکەوتەوە»، واتای ئەوە نەبوو کە نوح لەبیر کرابوو؛ واتای ئەوە بوو کە خودا دواتر دیسانەوە بیری لێکردەوە. واتای ئەوە بوو کە خودا، کە هەموو شتێک دەزانێت، شتێکی لەبارەیەوە کرد. کاتێک خودا هاوارەکانی کۆیلەکانی ئیسرائیلی لە میسر بیست، واتای ئەوە نەبوو کە لە کۆتاییدا هەستی بە دەنگەکە کرد؛ واتای ئەوە بوو کە بەڕاستی شتێکی لەبارەیەوە کرد. بۆ ئیسرائیلییەکان، «گوێگرتن» واتای ئەوە بوو کە بەپێی ئەوەی دەیانبیست کار بکەن. پێیان وترا کە خوداوەند خودایەکە کە ناتوانرێت ببینرێت، و بە تەواوی هەر نوێنەرایەتییەکی بینراوی قەدەغە دەکات؛ بەڵام ئەو خودایەکە کە دەتوانرێت گوێی لێبگیرێت (دانیشتن 4:11-16). چۆن وەڵامی خودایەک دەدەیتەوە کە ناتوانرێت ببینرێت، بەڵام قسە دەکات؟ ئاسانە – گوێ دەگریت، و پاشان بەپێی ئەوەی دەیبیستیت کار دەکەیت!
بە شێوەیەکی نەریتی، دانیشتن 6:4 وەرگێڕدراوە، «خوداوەند خودای ئێمەیە، خوداوەند یەکێکە!» بەڵام دەتوانرێت بە دروستی وەرگێڕدرێت، «خوداوەند خودای ئێمەیە، تەنها خوداوەند!» ئەگەر ئەم دوو ڕستەیە بگەڕێنیتەوە بۆ عیبری، هەردووکیان بە تەواوی هەمان ڕستەی عیبری دەردەچن. هەردووکیان ڕاستن. تەنها جیاوازی ئەوەیە کە وەرگێڕانە فەرمییەکان بەزۆری لەلایەن زانایانی ئایینەوە دەکرێن کە بە شێوەیەکی سەرەکی تەرکیزیان لەسەر دۆکترینای خودایە و دەیانەوێت مۆنۆتێیزم جەخت لێبکەنەوە. بەڵام ئەگەر کتێبەکە بخوێنیتەوە، دەبینیت کە موسا ئەوەندە گرنگی بە ئایینناسی نادات، بەڵکو بانگەواز بۆ خەڵک دەکات بۆ پابەندبوونێکی کەسی. بۆیە پێم وایە شێوازی دووەمی وەرگێڕانەکە باشترە. تەنانەت ئەگەر گەلانی تر خودای تریان هەبێت، «خوداوەند خودای ئێمەیە، تەنها خوداوەند!» ئەم ڕستەی یەکەم بانگەوازێکە، نەک تەنها بۆ باوەڕێکی ڕاست، بەڵکو بۆ دڵسۆزییەکی تایبەت بە خودای باوەڕپێکراو. هەروەها بانگەوازێکە بۆ ئیسرائیل بە گشتی، کۆمەڵگایەک کە لەسەر ئەم باوەڕە دامەزراوە. خوداوەند تەنها خودای من نییە، بەڵکو خودای ئێمەیە.
باوەڕێکی تاکەکەسی
ڕستەی دواتر باسی تاکەکەسی دەکات (دانیشتن 6:5). وەرگێڕانە کۆنەکانی ئینگلیزی شێوەی تاکەکەسییان تێدایە کە لە ئینگلیزی مۆدێرندا نەماوە: «تۆ دەبێت خوداوەند خودات خۆشبوێت.» بوون بە بەشێک لەو کۆمەڵگایەی خودا بانگی دەکات، داواکاری لەسەر تاکەکانی ئەو کۆمەڵگایەش دادەنێت. کەواتە خودا چی لە تاکەکان داوا دەکات؟
ئێمە دڵ وەک ناوەندی هەستەکان دەبینین، بۆیە «خۆشویستن ... بە هەموو دڵتەوە» واتای خۆشویستن بە قووڵاییەکی زۆری هەستە. ڕەنگە ئەمە ڕاست بێت، بەڵام واتای سەرەکی نییە بۆ عیبرییە کۆنەکان. بۆ ئەوان، دڵ ئەو بەشەی تۆیە کە بڕیار دەدات، کە لەپێشینەکان دادەنێت و پلان دادەنێت. خۆشویستنی خوداوەند بە هەموو دڵتەوە شتێکی هەستیاری و پڕ لە سۆز نییە. ئەوەیە کە خودا بکەیتە لەپێشینەی سەرەکی، هەموو بڕیارێک لە چوارچێوەی ڕاستیی ئەودا بدەیت، پلانەکانت لەسەر ئەنجامدانی ویستی ئەو چڕ بکەیتەوە.
ئێمە هەروەها ئەمڕۆ «گیان» بە شێوەیەکی کەمێک جیاواز دەبینین. زۆربەمان پێمان وایە کە ئەو بەشەیە کە دوای مردنی جەستە دەژی. بەڵام عیبرییەکان بەم شێوەیە بیریان نەدەکردەوە. ئەوان هەموو کەسەکەیان وەک یەکەیەکی یەکگرتوو دەبینی. گیان ژیانێک بوو. نزیکترین شت کە لە زمانەکەماندا هەیە دەستەواژەی ئەوەیە کە «ژمارەیەک گیان لەدەست چوون کاتێک کەشتییەک نوقم بوو.» ئەمە واتای ئەوە نییە کە جەستەکان سەلامەتن بەڵام گیانەکان لەدەست چوون؛ واتای ئەوەیە کە ژیانەکان لەدەست چوون. بۆیە خۆشویستنی خودا «بە هەموو گیانتەوە» واتای خۆشویستنی بە هەموو ژیانتەوە. ئایا هەموو شتێک لە ژیانتدا لەسەر بنەمای خۆشویستنی خودایە؟ ئایا هەموو شتێک دەتوانرێت فڕێ بدرێت، ئەگەر ڕێگر بێت لە خۆشویستنی خودا؟ دیسانەوە دەگەڕێتەوە سەر خۆشویستنی خودا بە هەموو دڵتەوە، وانییە؟ خۆشویستنی خودا هەستێک نییە، بەڵکو هەڵبژاردنێکە. و بۆ هەڵبژاردنی خودا، هەندێک جار دەبێت شتێکی تر هەڵبژێریت—وەک ئاسوودەیی خۆت، یان سامان، یان ژیان.
دەستەواژەی «بە هەموو هێزتەوە» کەمێک قورسە بۆ وەرگێڕان. هەندێک جار «هێز» واتای «توانا» دەدات، و هەندێک جار واتای «زۆر» دەدات. خاڵی هاوبەش هەستی هەوڵدانێکی زۆرە. شتێک نییە کە بە نیوەناچڵی بکرێت. شتێک نییە کە کاتێک حەزت لێبوو بیکەیت. خۆشویستنی خودا دەبێت بە هەموو دڵتەوە، بە هەموو ژیانتەوە بکرێت.
نەوەی داهاتوو
«دەبێت بە دڵسۆزی فێری منداڵەکانت بکەیت» (دانیشتن 6:7). بەشێک لە بوون بە کۆمەڵگا ئەوەیە کە کۆمەڵگاکە لە نەوەکاندا بەردەوام بێت. منداڵان دەبێت فێر بکرێن، و نەک تەنها لە دامەزراوە فەرمییەکاندا وەک قوتابخانەکان یان قوتابخانەکانی یەکشەممە، بەڵکو لە ماڵەوەش. وشەکانی وەرگێڕدراو «بە دڵسۆزی فێر بکە» بە واتای وشەیی «دەبێت تیژی بکەیت» دێت. فێرکردنی منداڵان تەنها بریتی نییە لەوەی کە ئایەتەکان لەبەر بکەن. وشەی خودا دەبێت تیژ بکرێت، دەبێت خاڵێک، لێوارێکی بڕین هەبێت کە بچێتە ناو دڵیانەوە.
بۆیە دانیشتن 6:5-7 سێ چین نیشان دەدات لەوەی کە واتای چییە بۆ ئیسرائیل کە گەلی خوداوەند بێت. کاریگەری لەسەر کۆمەڵگا بە گشتی، تاکەکانی ناویدا، و پاشان بۆ نەوەی داهاتوو، بۆ ئەوەی نیشان بدات ئەمە واتای چییە. پاشان دیسانەوە بە پێچەوانەوە دەگەڕێتەوە بۆ بەهێزکردنی ئەم خاڵانە بە بەکارهێنانی وێنەی جیاواز.
هێماکانی باوەڕ
«دەبێت بیانبەستیت ... لەسەر دەستت و ... لە نێوان چاوەکانت» (دانیشتن 6:8). جوولەکە ئۆرتۆدۆکسە زۆرەکان کیسەی چەرمی بچووک لەسەر پشتی دەستی ڕاستیان، یان لەسەر نێوچەوانیان بە پشتێنێکەوە دەبەستن. هەندێک مەسیحی دەستبەندەکانی «WWJD» («عیسا چی دەکات؟») لە دەستیان دەکەن، و خاچ لە ملیان یان لەسەر پینەکانیان. هەندێک هاندەر لە بۆنە وەرزشییەکاندا ڕەنگەکانی تیپەکەیان لەبەر دەکەن. ئەمانە بنەمای هاوشێوەن.
کیسەکە لەسەر دەستی ڕاست خاڵی خۆشویستنی خودا بە هەموو دڵتەوە فراوان دەکات، بەو واتایەی کە دەستی ڕاستت بڕیار و پلانەکانی دڵت دەخاتە بواری جێبەجێکردنەوە. ئەوە هانمان دەدات بپرسین، «ئایا دەستی ڕاستم ویستی خودا دەکات یان درۆ دەکات؟» و کاتێک خەڵک دەمانبینن کە ژیانمان بەڕێوە دەبەین، ڕوخسارمان دەبینن. ئایا وشەی خودا بۆ هەر کەسێک کە سەیری ڕوخسارمان دەکات دیارە؟ ڕەنگە ئێمە کیسەی چەرم و پشتێنمان نەبێت؛ ڕەنگە لە جیاتی ئەوە خاچێک لە ملیمان بکەین. بەڵام هەر شتێک لەبەری دەکەین، یان ئەگەر هیچ نیشانەیەک لەبەر نەکەین، ئایا ئەو کەسانەی کە سەیری ژیانمان دەکەن ویستی خودا لەسەر ڕوخسارمان دەبینن؟
لە کۆتاییدا، موسا دیسانەوە دەگەڕێتەوە سەر ئاستی کۆمەڵگا (دانیشتن 6:9). مەزووزا، کپسولێکی مسی بچووک (کە دانیشتن 6:4-9، 11:13-21 لەخۆدەگرێت) کە بە چوارچێوەی دەرگای ماڵێکەوە دەکوترێت، وەڵامی ئاسایی جوولەکەکانە بۆ ئەم ئایەتە. هەر کەسێک بێتە سەر دەرگا دەیبینێت؛ و ئەوانەی لەوێ دەژین دەستی لێدەدەن کاتێک دەڕۆن، بۆ ئەوەی بیریان بخاتەوە. ئێمە مەسیحییەکان ڕەنگە کپسولەکەمان نەبێت، بەڵام زۆربەمان شتێکمان لەسەر دیوارەکەمان دەبێت کە باوەڕمان نیشان دەدات. بەڵام چ بیکەین یان نەک، ئایا میوانەکان هەست دەکەن کە لە ماڵێکی خوداپەرستیدان؟ و ئایا لەبیرمانە کە هەموو جارێک کە ماڵەکەمان بەجێدەهێڵین دەچینە ناو کۆمەڵگا بۆ نیشاندانی سروشتی خودا؟
دەروازەکانی ئەم ئایەتە دەروازەی پێشەوە نین، وەک لە ماڵەکانماندا ئەمڕۆ. ماڵەکان لەو کاتەدا باخچەی پێشەوەیان نەبوو؛ ئەوان ڕاستەوخۆ دەکرانەوە سەر شەقام. ئەم دەروازانە دەروازەی شار بوون. ئەمە ئەو شوێنە بوو کە دۆسییەکانی یاسا یەکلایی دەکرانەوە، کە بازاڕی ڕۆژانە کاری دەکرد، و کە هاوسەرگیری و گرێبەستەکان دەکران و شایەتییان لەسەر دەدرا. دەروازەی شار ناوەندی کۆمەڵگا بوو، کە هەموو پرسیارەکانی دادپەروەری، بازرگانی، و پەیوەندییەکان یەکلایی دەکرانەوە. موسا لێرەدا دەڵێت کە هەموو ئەم بابەتە کەسی، بازرگانی، موڵکایەتی و خێزانییانە – لە ڕاستیدا هەموو بابەتە کۆمەڵایەتییەکان – دەبێت بەپێی وشەی خودا بن. «خوداوەند خودای ئێمەیە، تەنها خوداوەند!» و هەموو شتێک کە وەک کۆمەڵگایەک دەیکەین دەبێت ئەمە وەک بنەمای خۆی بناسێت.
بۆیە ئەم شەش ئایەتە، دانیشتن 6:4-9 لە ئاستی گەلێکەوە دەست پێدەکەن کە خودا بانگی کردوون بۆ ئەوەی هی خۆی بن، و بە تەواوی پابەندی ئەو بن. پاشان بە چینەکانی وەڵامی کۆمەڵگا، وەڵامی تاکەکەسی، و پاشان بۆ نەوەی داهاتوو دادەبەزن، بۆ ئەوەی نیشان بدەن ئەمە واتای چییە. پاشان دیسانەوە بەرز دەبێتەوە بۆ بەهێزکردنی ئەم خاڵانە.
چی لەبارەی ئێمەوە؟
کاتێک فەریسییەکان لە عیسایان پرسی، «کامە گەورەترین فەرمانە لە یاسادا؟» ئەوان بەڕاستی دەیانوت، «کلیلی یاسامان پێ بڵێ، ئەگەر ئەوەندە زیرەکیت!» ئەو وەڵامی دایەوە، «هەر منداڵێک دەزانێت کە کلیلەکە خۆشویستنی خودایە، و بوون بە بەشێک لە کۆمەڵگا و خێزانەکەی – بوون بە منداڵی ئەو. ئەوە لە نووسینەکانی موسادایە، و ئێوە نایزانن؟ ئێوە ئەوەندە تێوەگلاون لە گوێڕایەڵیکردنی یاساکان بۆ کۆمەڵگا و خێزان، کە لەبیرتان کردووە گوێ لەو خودایە بگرن کە کۆمەڵگا و خێزانی دروست کردووە. لەبیرتان کردووە کە یاساکان تەنها بۆ یارمەتیدانمان دانراون بۆ نیشاندانی ئەو خۆشەویستییە.»
بە هەمان شێوە، با بە وشەی خودا تیژ بین، بۆ ئەوەی هەموو چینەکانی بێباکیمان، بیانووەکانمان، تەمبەڵی و خووە خراپەکانمان ببڕێت – و دڵمان ببڕێت. پاشان با بەڕاستی خوداوەند خۆشبوێت بە هەموو دڵمان و هەموو ژیانمان، وەک ئەو خۆشی ویستووین.
