بیرکردنەوەکان لەسەر زەبوورەکانی جەژنی پەسخە
بۆچی زەبوورەکانی جەژنی پەسخە؟
ئێمە ئاماژە بە زەبوورەکانی 113-118 دەکەین وەک زەبوورەکانی جەژنی پەسخە چونکە زەبوورەکانی 113-114 پێش ژەمی جەژنی پەسخە دەوتران، و زەبوورەکانی 115-118 دوای ژەمەکە دەوتران. ئەم زەبوورانەی دواتر، کە لە مەتتا 26:30 ئاماژەیان پێکراوە، بە ئەگەری زۆرەوە وەک یەک سروود پێکەوە وتراون پێش ئەوەی عیسا لە خاچ بدرێت: «کاتێک سروودێکیان وت، چوونە دەرەوە بۆ کێوی زەیتوون.» ئەو لە جەژنی پەسخە لە خاچ درا!
ستایشی خودا بکەن
زەبوورەکانی جەژنی پەسخە هەموویان ستایشی خودان، بەڵام 113 و 117 بە تایبەتی بانگی هەردوو «خزمەتکار»ی تاکەکەسی و پاشان «هەموو نەتەوەکان» دەکەن بۆ ستایشی خودا. لەم زەبوورانەدا، ئێمە ستایشی ڕاستەقینە بۆ ئەو دەبینین لە شتەکاندا، وەک شکۆدارکردنی ئەو بۆ ئەوەی کە هەیە، بۆ هێزی، بۆ ڕزگارکردنی سەرسوڕهێنەری گەلەکەی، بۆ دابینکردنی خۆشگوزەرانی ڕۆحییان و بۆ چاودێریکردنیان لە ژیان و مردندا. ئێمە دەبێت «قوربانی ستایش پێشکەش بە خودا بکەین» (عیبرانییەکان 13:15 NIV) و ئەم زەبوورانە نموونەی نایابن بۆ ئەوەی شوێنیان بکەوین.
ستایشی ناوی خودا بکەن
زەبوور 113:1-3 باس لە ستایشی «ناوی خودا» دەکات. ئێمە زۆرجار ئەم دەربڕینە بەکار دەهێنین بەبێ ئەوەی بزانین «ناوی» ئەو چی دەگەیەنێت. بەپێی و. ئی. ڤاین فەرهەنگی ڕوونکەرەوە، لە نووسراوی پیرۆزدا، «ناو» ئاماژە دەکات بە «هەموو ئەوەی کە ناوێک دەگەیەنێت، لە دەسەڵات، کەسایەتی، پلە، شکۆمەندی، هێز، نایابی، هتد، لە هەموو شتێک کە ناوێک دەیگرێتەوە.» ئێمە دەبێت خودا ستایش بکەین بە داننان بە ناوی (عیبرانییەکان 13:15)، بەڵام پێویستە بزانین ئەوە چی دەگەیەنێت بۆ ئەوەی بتوانین بیکەین.
ئێمە نموونەی ئەمەمان هەیە لە زەبوور 113، کە ناوی ئەو لەلایەن «خزمەتکاران»ەوە ستایش دەکرێت کە سەیری ئەو دەکەن وەک ئەوەی کە چاودێرییان کردووە. ناوی ئەو ستایش دەکرێت بە گێڕانەوەی چۆن لە دیلێتی ڕزگاری کردن و پاراستنی کردن کاتێک گەشتیان دەکرد. ناوی ئەویش لە زەبوور 118 ستایش دەکرێت بە ئاماژەدان بە یارمەتییەکانی لە کێشە تایبەتییەکاندا.
خودا ڕزگار دەکات، پاشان دەرباز دەکات
جەژنی پەسخە ئاهەنگێک بوو بۆ ڕزگاربوونی ئیسرائیل لە کۆیلایەتی لە میسر. بە هەمان شێوە، شکاندنی نان لە هاوبەشیدا بەشێکە لە ئاهەنگگێڕان بۆ ڕزگاربوونی مەسیحی لە کۆیلایەتی گوناه: «مەسیح، بەرخی پەسخەی ئێمە، قوربانی کراوە» بۆ ئێمە (1 کۆرنسۆس 5:7). دوای ڕزگاربوونی نەوەکانی ئیسرائیل، گەشتەکەیان بۆ خاکی بەڵێندراو هات، لە کاتێکدا بۆ ئێمە، دوای ڕزگاربوونمان گەشتی ژیانی مەسیحی دێت.
کاتێک ئیسرائیلییەکان زەبوور 114 یان دەوت، ستایشی خودایان دەکرد بۆ ئەنجامدانی موعجیزە بۆیان. ئەو دەریاکەی کرد بە دوو بەش (114:3)، لە دوژمن ڕزگاری کردن (114:1؛ دەرچوون 14:16-30)، ئاوی لە بیاباندا لە حۆرێب دابین کرد (114:8؛ دەرچوون 14:16) و لە قادش (114:8؛ ژمارەکان 20:1-4)، و بە سەلامەتی بردیانی بۆ ڕووباری ئوردن و ڕێگەی لە ڕۆیشتنی گرت بۆ ئەوەی بتوانن بپەڕنەوە و بچنە خاکی بەڵێندراو (114:3,5؛ یەشوع 3:14-17). بە هەمان شێوە، دەتوانین ستایشی خودا بکەین بۆ چاودێریکردنی پێداویستییەکانمان لە ڕێگادا تاوەکو خوداوەندمان دێت بۆ ئەوەی بمانباتە ماڵی باوکی – خاکی بەڵێندراومان (یۆحەننا 14:1-4).
موعجیزەکان ئەوکات و ئێستا
زەبوور 114 جەخت لەسەر ئەو موعجیزانە دەکاتەوە کە خودا بۆ گەلەکەی کردوویەتی لە گەشتەکەیاندا، و دابینکردنی ئاو لە بەردەوە زۆر سەرنجڕاکێشە. ئەمڕۆ دەزانین کە لەژێر بیابانی سینادا ئاوەڕۆیەکی گەورەی ئاو هەیە کە هەزاران ساڵە لەوێیە.1 وادیارە سەرچاوەی ئاوەکەیە کە دوو جار لە بەردەوە دابین کراوە، و هەروەها سەرچاوەی ئاوی «تاڵ» لە مارا (دەرچوون 15:23-25). خودا دەیزانی کە گەلەکەی پێویستیان بە ئاو دەبێت لە بیاباندا، بۆیە شتەکانی ڕێکخست بۆ ئەوەی لەوێ بێت بۆیان. بە هەمان شێوە، دەتوانین دڵنیا بین کە خودا «کە پێشتر ئێمەی دەزانی» (ڕۆما 8:28) پێداویستییەکانی ئێمەشی پێش بینیوە و دابینیان دەکات.
کاتێک ئیسرائیل پێویستی بە خواردن بوو، خودا بە شێوەیەکی موعجیزەئامێز مەننا و گۆشتی دابین کرد (دەرچوون 16:13؛ ژمارەکان 11:31-32). ئەوەی کە گۆشتەکە لەلایەن قەلەڕەشەوە دابین کراوە کە ڕەنگە بەهۆی باوبۆرانێکی نائاساییەوە لە ڕێڕەوی کۆچکردنی ئاساییان لایان دابێت، سروشتی موعجیزەئامێزی ناگۆڕێت. خودا، کە کەشوهەوا کۆنتڕۆڵ دەکات، دەیتوانی بە ئاسانی گۆڕانکاری پێویست لە بادا دروست بکات (ژمارەکان 11:31).
هەندێک کەس موعجیزەکە ڕوون دەکەنەوە کە خودا «دەریاکەی ... هەڵات» (114:3,5) کە ڕێگەی لە ئیسرائیلییەکان گرتبوو، و پاشان میسرییەکانی خنکاند کە بەدوایاندا دەهاتن. گاڵتەجاڕان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم دەریایە بەڕاستی یۆم سۆت – بە واتای وشە، «دەریای قامیش» بوو و هەرگیز «دەریای سوور» نەبوو. بەڵام ئەم کێشەی وەرگێڕانە 2 هیچ گرنگییەکی نییە. هەر دەریایەک بووبێت، گونجاو بوو بۆ مەبەستەکانی خودا بە سێ شێوە: بۆ ئەوەی ڕێگە لە ئیسرائیلییەکان بگرێت و وایان لێ بکات کە خۆیان و میسرییە شوێنکەوتووەکان وا بیر بکەنەوە کە گیریان خواردووە؛ بۆ ئەوەی دابەش بێت کاتێک خودا «باوبۆرانێکی بەهێزی ڕۆژهەڵاتی» نارد لە وەڵامی هاوارەکەیاندا، و ببێتە «زەوییەکی وشک» بۆ ئەوەی ئیسرائیلییەکان بپەڕنەوە؛ و بۆ ئەوەی میسرییەکان بخنکێنێت کاتێک «دەریاکە گەڕایەوە شوێنی خۆی» (دەرچوون 14:27). هاوارەکەیان بۆ خودا بە شێوەیەکی بەهێز وەڵام درایەوە!
ئەوەی کە «ئوردن گەڕایەوە دواوە» (114:3,5) – ئاماژە بە موعجیزەکە لە یەشوع 4:23-24 کە ڕێگەی بە ئیسرائیل دا بە سەلامەتی بپەڕنەوە و بچنە خاکی بەڵێندراو – ڕەنگە دیاردەیەکی سروشتی بووبێت، بەڵام مانای ئەوە نییە کە ڕووداوەکە موعجیزە نەبووە.3
بە هەمان شێوە، کاتێک داوا لە خودا دەکەین شتێکمان بۆ بکات و ئەویش بە بەکارهێنانی پرۆسە سروشتییەکان وەڵام دەداتەوە، مانای ئەوە نییە کە موعجیزە نەبووە. دەبێت باوەڕمان بەوە بێت کە خودا زۆر موعجیزەی لەو جۆرە دەکات بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی گەلەکەی لە وەڵامی نوێژەکانیاندا.
خودایان لە کوێیە؟
پرسیارەکە، «خودایان لە کوێیە؟» لەلایەن نەتەوە بێباوەڕەکانەوە پرسیاری لێ کرا (زەبوور 115:2). لەو ڕۆژەدا، خەڵک ئاماژەیان بە پەیکەرە هەڵکۆڵراوەکان دەکرد کە بتەکانیان بوون و دەیانگوت، «ئەمە خودای ئێمەیە! خودای ئێوە لە کوێیە؟» بەبێ ئەوەی بزانن، گومانکارانی ئەمڕۆ زانست دەکەنە خودای خۆیان و هەمان پرسیار دەکەن. ئەوان فریو دراون بۆ ئەوەی وا بیر بکەنەوە کە زانست پێی وایە خودا نییە، کە پرسیاری بوونی خودا لە دەرەوەی چوارچێوەی ئەوە و هەموو ڕوونکردنەوەکانی ماددی دەبن.
مردن و پیرۆزەکان
پیرۆزەکانی پەیمانی کۆن ئەو تێگەیشتنەیان نەبوو کە ئێمە هەیەمانە سەبارەت بە دۆخی بڕوادار لە مردندا. ئەوان هاواریان دەکرد بۆ ڕزگاربوون لێی (زەبوور 116:1-8). بەڵام بە بوونی فێرکاری مەسیح و وشەکە، ئێمە ڕوانگەیەکی جیاوازمان هەیە. ئێمە ئارەزووی ژیان و بەشداریکردن لە «کاری بەرهەمدار» دەکەین، و کاتێک ئەوە بەدی هات، «بڕۆین و لەگەڵ مەسیح بین، کە زۆر باشترە» (فیلیپی 1:20-24). بەڵام، زەبوورنووسەکە تێگەیشتنێکی هەبوو، چونکە لە زەبوور 116:1-5 نووسی، «لەبەرچاوی خودا مردنی پیرۆزەکانی بەنرخە» (116:15).
کاتێک بەشدار دەبین لە بە کۆمەڵ بیرهێنانەوەی خوداوەندمان، جەخت لەسەر ئەوە دەکەینەوە کە تەنها «تاوەکو ئەو دێت» (1 کۆرنسۆس 11:26). دەزانین کە ئەو ڕۆیشتووە بۆ ئەوەی شوێنێکمان بۆ ئامادە بکات و ئەو دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی بمانباتە لای خۆی (یۆحەننا 14:2-3). پاشان لەگەڵ ئەودا زیندوو دەبین، جا مردووبین یان زیندوو لە کاتی هاتنی ئەودا (1 تێسالۆنیکی 4:14-17). بە زانینی ئەمە، دەتوانین بڵێین، «سوپاس بۆ خودا! ئەو سەرکەوتنمان پێ دەبەخشێت لە ڕێگەی خوداوەندمان عیسای مەسیحەوە» (1 کۆرنسۆس 15:57). بە هەمان شێوە، زەبوورنووسەکە لە 116:17، کاتێک بیر لە مردنی پیرۆزەکان دەکاتەوە، دەڵێت، «قوربانی سوپاسگوزاری پێشکەش بە تۆ دەکەم، و ناوی خودا بانگ دەکەم.»
خودا گرنگی بە خۆشگوزەرانیمان دەدات
بە فەرمانی خودا، کاهینییەتی هارونی – ماڵی هارون (زەبوور 118:3) – دامەزرا (دەرچوون 28:1-3) بۆ خۆشگوزەرانی ڕۆحی گەلەکەی. ئەمڕۆ، هەموو بڕواداران «دەکرێنە ماڵێکی ڕۆحی بۆ ئەوەی ببنە کاهینییەتییەکی پیرۆز ... کاهینییەتییەکی شاهانە» (1 پەترۆس 2:5,9). وشەی «ماڵ» بە شێوەیەکی فیگوراتیڤ ئاماژە دەکات بە بڕواداران وەک «بەردی زیندوو» و بە مەسیح وەک «بەردی سەرەکی» (1 پەترۆس 2:7). و زەبوور 118:22 لەلایەن پەترۆسەوە گوتراوە. وەک کاهین، ئێمە «ستایشی ئەوە ڕادەگەیەنین کە ئێوەی لە تاریکییەوە بانگ کرد بۆ ڕووناکییە سەرسوڕهێنەرەکەی» (1 پەترۆس 2:9).
زەبوور 118 پێشبینییە
وەک زۆر زەبووری تر، زەبوور 118 پێشبینی ڕووداوەکانی هاتنی مەسیحی دەکرد. بەم شێوەیە، ئایەتەکانی 25-26 لەلایەن جەماوەرێکەوە گوترا کە لقە خورمایان هەڵگرتبوو کاتێک لە ڕێگادا بۆ ئۆرشەلیم چاویان بە عیسا کەوت. ئەوان ئەویان وەک مەسیح ناسییەوە، و وەک هەموو جولەکەکانی ئەو سەردەمە، چاوەڕێیان دەکرد کە کاتێک مەسیح دێت، لە دەسەڵاتی ڕۆمانی ڕزگاریان بکات. ئەوان هاواریان دەکرد، «هۆسانا!» – کە مانای «ئێستا ڕزگار بکە» (مەتتا 21:9). ئەوان ئایەتی 22 یان پشتگوێ خست کە پێش ئایەتەکانیان دەهات کە گوتراون. ئەو پێشبینی ڕەتکردنەوەی مەسیحی دەکرد، و تەنها دواتر لە ئایەتەکانی 25-26 دا ڕزگاربوونی پێشبینیکراو دێت.
پەترۆس 118:22 ی لە یەکەم نامەکەیدا گوت (1 پەترۆس 2:7). ئەو و قوتابییەکان فێر ببوون کە پێغەمبەران پێشبینییان کردبوو کە «مەسیح (دەبێت) ئەم شتانە بچێژێت و پاشان بچێتە ناو شکۆمەندییەکەی» (لۆقا 24:25-26). ڕەتکردنەوەی پێشبینیکراو ڕووی داوە، بەڵام چوونە ناو شانشینەکەی، ناو شکۆمەندییەکەی، هێشتا ماوە جێبەجێ بکرێت.
جولەکەکان بە لوتبەرزییەوە وایان دەزانی هەموو شتێکیان تێگەیشتووە، بەڵام ئاگادار نەبوون کە نووسراوە پیرۆزەکانیان پشتگوێ خستووە کە لەگەڵ تێگەیشتنیاندا نەدەگونجا. ئەم ڕاستییە دەبێت وای لێ بکات زیاتر بێفیز بین و کەمتر مشتومڕ بکەین سەبارەت بە تێگەیشتنی خۆمان لە پێشبینی، چونکە ڕەنگە ئێمەش هەندێک شتمان هەڵە بێت، و هەندێک شتمان هێشتا ماوە فێری بین!
زەبوورەکانی جەژنی پەسخە کۆتاییان دێت بە ڕاگەیاندنی زەبوورنووسەکە: «تۆ خودای منی ... و من بەرزت دەکەمەوە. سوپاس بۆ خودا چونکە ئەو باشە؛ خۆشەویستییەکەی هەتاهەتایە دەمێنێتەوە» (زەبوور 118:28-29).
ئێمەش دەتوانین هەمان شت بکەین.
تێبینییەکانی کۆتایی
- ئیسار، ئاری. «ئاوی فۆسیل لەژێر نیمچەدوورگەی سینا-نەگێڤدا،» زانستی ئەمریکی، تەمموزی 1985، ل. 104-110. ئەم ئاوە فۆسیلییە بەهۆی تێبینی زۆری سولفاتەوە تاڵ دەبێت؛ و ئیسرائیلییەکان، کە ڕاهاتبوون لەسەر ئاوی ڕووباری نیل، حەزیان لێ نەبوو.
- دەریاکە نەدەبوو ئەوە بێت کە ئێمە پێی دەڵێین دەریای سوور بە چەند هۆکارێک، گرنگترینیان ئەوەیە کە ڕیفی مەرجانی بەرز کە سووری دەکات، ڕێگەی لە تێپەڕبوونیان و تێپەڕبوونی میسرییەکان دەگرت. سەرچاوەی وەرگێڕانی «دەریای سوور» نادیارە.
- فێرکەرە کە لێدوانەکەی ه. ج. بلێر بخوێنیتەوە لە لێکدانەوەی نوێی کتێبی پیرۆز، پێداچوونەوە؛ سەرنووسەران، د. گوتری و ئەوانی تر، کۆمپانیای بڵاوکردنەوەی ولیم ئیردمانز، 1970، ل. 237: «لە ساڵی 1266ی زایینی ... جێگەی ڕووبارەکە بۆ دە کاتژمێر وشک مایەوە ... لە ساڵی 1927 بوومەلەرزەیەک بووە هۆی ڕووخانی کەناری ڕۆژئاوا ... و ئوردن بۆ زیاتر لە بیست و یەک کاتژمێر بەند کرا ... ئەم ڕوونکردنەوەیە بە هیچ شێوەیەک لە دەستێوەردانی سەرووسروشتی کەم ناکاتەوە کە ڕێگەی بۆ ئیسرائیل کردەوە هەر لەو ساتەدا کە پێویستیان بە پەڕینەوە بوو.»
