کردنەوەی کتێبی پیرۆز: خزمەتی پۆڵس لە تسالۆنیکی

لۆقا – پزیشکێکی پزیشکی، مێژوونووسێکی متمانەپێکراو و هاوکارەکەی پۆڵس – نووسیویەتی ئینجیلی لۆقا و کردارەکانی نێردراوان. ئەو وشەی زیاتری بە پەیمانی نوێ بەخشی وەک لە هەر نووسەرێکی تر و زاراوە و دەربڕینی تایبەتی بەکارهێنا بۆ وەسفکردنی خزمەتی پۆڵس. ئەم دوو خزمەتکارە پەیوەندییەکی نایابیان هەبوو، چونکە هەردووکیان پابەند بوون بە ڕێزگرتن لە پەروەردگاری ئاسمانییان.

دەبێت سەرنجێکی تایبەت بدەینە وشە بە وریایی هەڵبژێردراوەکانی لۆقا، چونکە مەسیح وتاربێژە گەورەکەیە. ئەو پەترۆس و پۆڵس و زۆر کەسی تری نارد بۆ قسەکردن، شایەتیدان، فێرکردن، هاندان و ئامۆژگاریکردنی خەڵک. لۆقا ئەم شتانەی بۆ سوودی هەموو باوەڕداران تۆمار کرد. مەسیح ئەمڕۆ کارەکانی بەردەوامە لە ڕێگەی وشەی نووسراو و ڕۆحی خوداوە.

با بە کورتی هەندێک وردەکاری لەسەر چۆنیەتی گەیاندن و وەرگرتنی وشەی خودا تاوتوێ بکەین، وانەی پراکتیکی لە دەربڕینە سەرەکییەکانی کردارەکانی نێردراوان 17:1-12 وەربگرین. چوارچێوەکە، کردارەکانی نێردراوان 16-18، گەشتی دووەمی میسیۆنەری پۆڵس وەسف دەکات. لە کاتی گەشتەکەدا، شکۆمەندییەکانی مەسیح لە پێشکەشکردنی وشەی خودا و لە کاریگەرییەکەیدا دەرکەوتن. دوو کاردانەوە هەبوو بەرامبەر بە پەیامەکە دەربارەی مەسیح: قبوڵکردنی بە باوەڕ (ڕۆما 10:8-10) یان ڕەتکردنەوەی مەسیح و کتێبی پیرۆز (کردارەکانی نێردراوان 13:46). لە هەموو کاتێکدا، کاتێک پۆڵس وشەکەی خزمەت دەکرد، مەسیحی شکۆمەند لە ناوی و لە نێو گوێگرانیشیدا کار دەکرد، و ئەو هەمان شت لە خەڵکدا ئەمڕۆ دەکات.

هەندێک دەربڕینی سەرەکی

وشە سەرەکییەکانی خوارەوە گرنگی وشەی نووسراو و کاریگەرییەکانی نیشان دەدەن:

• گفتوگۆکردن – لێکۆڵینەوەی کارلێکەر، پرسیارکردن و وەڵامدانەوەیان (کردارەکانی نێردراوان 17:2)؛
• کردنەوە – کتێبی پیرۆز گەنجینەیەکە کە پێویستە بکرێتەوە و دەرگای لێبدرێت (ئایەتی 3)؛
• پێشکەشکردن – پێدانی بەڵگەی سەرەکی کە عیسا بەڕاستی مەسیحە بەپێی وشەی خودا (ئایەتی 3)؛
• ڕاگەیاندن – بە ئاشکرا ڕاگەیاندنی ئەوەی کە عیسای ناسری مەسیحە (ئایەتی 3)؛
• قایل بوون – باوەڕ لەسەر بنەمای وشەی خودا دەبێتە هۆی قایل بوون، قایل بوون بە کارێکی ڕۆحی پیرۆز، کە دەبێتە هۆی ناسینەوەی گشتی لەگەڵ مەسیح (ئایەتی 4)؛
• وەرگرتن – جەختکردنەوە لەسەر وەرگرتنی کتێبی پیرۆز بە باوەڕ و بە دڵێکی ئامادە (ئایەتی 11)؛
• لێکۆڵینەوە – ڕۆژانە خوێندنەوەی وشەی خودا تێگەیشتن دەدات بۆ هەڵسەنگاندنی ئەوەی کە بانگەشەی بۆ دەکرێت (ئایەتی 11)؛
• باوەڕهێنان – متمانەکردن بە وشەکە (ئایەتی 12)، وەک چۆن باوەڕ خۆی لە گوێڕایەڵیدا دەردەبڕێت (عیبرانییەکان 11:8).

1. گفتوگۆکردن لەگەڵیان لە کتێبی پیرۆزەوە

«پاشان پۆڵس، وەک نەریتەکەی، چوو بۆ لایان، و بۆ سێ شەممە لەگەڵیان لە کتێبی پیرۆزەوە گفتوگۆی کرد» (کردارەکانی نێردراوان 17:2 NKJV). نێردراوەکە بەزۆری سەرەتا دەچوو بۆ لای جولەکەکان (ڕۆما 1:16) و کتێبی پیرۆزی پێشکەش دەکردن. لەم چوارچێوەیەدا، لۆقا زۆرجار «گفتوگۆکردن» (یۆنانی: dialégomai) بەکارهێناوە، هەندێک جار وەک «وانەوتنەوە» وەرگێڕدراوە. 1 ئەمە بیرۆکەی گفتوگۆ یان مشتومڕ دەگەیەنێت. لە کارلێکەکانی لەگەڵ خەڵک لە کەنیسەدا، پۆڵس بەزۆری لە وەرگێڕانی یۆنانی پەیمانی کۆنەوە گوتەی دەهێنایەوە. ئەو بەڵگەکانی لەسەر نەریتە مرۆییەکان، لێکدانەوە ڕابینییەکان یان سەرچاوەکانی تر بنیات نەنا، هەرچەندە هەندێک جار لەوانەوە گوتەی دەهێنایەوە. لە کۆتاییدا، جولەکەکان خەڵکی کتێب بوون، بۆیە بەکارهێنانی کتێبی پیرۆز لەگەڵیاندا مانای هەبوو.

کاتێک قسەی لەگەڵ گەلی بێباوەڕ دەکرد، ڕێبازی سەرەتایی پۆڵس جیاواز بوو. لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوەی جەماوەرێکی بتپەرست لە یەکەم گەشتیدا (کردارەکانی نێردراوان 14:15-17)، پۆڵس کتێبی پیرۆزی دەربارەی مەسیح بەکارنەهێنا، هەروەها کاتێک قسەی لەگەڵ فەیلەسوفەکانی ئەسینا دەکرد (17:16-31). ئەوان هیچ زانیارییەکیان لەسەر وشەی خودا نەبوو. لەو دۆخانەدا نێردراوەکە بەڵگەی کتێبی پیرۆزی پەیوەندیدار بە دروستکەرەوە بەکارهێنا، چونکە هەموو مرۆڤێک توانای ئەوەی هەیە کە ڕاپۆرتێک بدات بە خودای دروستکەری خۆی (ڕۆما 1:18-32).

لە کارلێکەکانی لەگەڵ جولەکەکان و گۆڕاوەکان2 لە کەنیسەکاندا، پۆڵس شوێن شێوازی مەسیح کەوت، چونکە ئەو زۆرجار ئاماژەی بە کتێبی پیرۆز دەکرد (یۆحەننا 5:43-47). دوای هەستانەوەی، پەروەردگار لەگەڵ دوو قوتابییەکەی عیماوس و لەگەڵ یازدە کەسەکە لە ئۆرشەلیم گفتوگۆی کرد (لۆقا 24:25-27، 44-46)، نیشانیدا کە چۆن کتێبی پیرۆز دەربارەی ئەوە. نموونەی پەروەردگار ڕێبازی دروست نیشان دەدات.

«کتێبی پیرۆز» (یۆنانی: graphē) حەوت جار لە کردارەکانی نێردراواندا دەرکەوتووە، بە شێوەی تاک یان کۆ (1:16، 8:32، 35، 17:2، 11، 18:24، 28). گرنگی کتێبی پیرۆز زۆرجار جەختی لەسەر دەکرێتەوە تەنانەت لە پێشکەشکردنی مزگێنیشدا (بڕوانە 2 تیمۆساوس 3:16؛ بینین 1:3).3

2. کتێبی پیرۆزی کردەوە

کرداری «کردنەوە» – چاو، گوێ یان دڵ – جگە لە واتای ڕاستەقینەی، واتای هێمایی کردنەوەی مێشکی هەیە. واتە، بۆ ئەوەی کەسێک بتوانێت تێبگات. لە پەیوەندیدا بە کردنەوەی کتێبی پیرۆز، واتای ئاشکراکردنی ئەوە دەگەیەنێت کە شاراوە یان ناڕوون بووە. بەپێی چوارچێوەکەی، کردارەکە dianoígō 4 واتای کردنەوەی تەواو، ڕوونکردنەوە یان لێکدانەوە دەگەیەنێت. لە کردارەکانی نێردراوان 17:3 لۆقا کاتێکی تایبەتی ئەم کردارە تێکەڵاوەی بەکارهێنا بۆ نیشاندانی پرۆسەیەکی بەردەوام، وەک چۆن پۆڵس دەیوت کاتێک وشەی خودای «دەکردەوە» لە ماوەی سێ ڕۆژی شەممەی یەک لە دوای یەکدا. ئەمە ئاماژەیە بۆ پرۆسەیەکی بەردەوامی کردنەوەی5 کتێبی پیرۆز بە هێزی ڕۆحی پیرۆز.

3. مردن و هەستانەوەی مەسیح لە کتێبی پیرۆزەوە سەلمێنرا

سێیەم وشەی سەرەکی لە خزمەتی پۆڵس لە تسالۆنیکی «سەلماندن» بوو. لۆقا نووسیویەتی کە پۆڵس «دەیسەلماند کە پێویست بوو مەسیح ئازار بچێژێت و لە مردووان هەستێتەوە، و دەیوت، 'ئەم عیسایە، کە من بانگەشەی بۆ دەکەم، مەسیحە'» (کردارەکانی نێردراوان 17:3 ESV). کرداری «سەلماندن» لە نزیک سەرەتای ئایەتی 3 دەتوانرێت وەک «پێشکەشکردن»، «خستنە بەردەم»، «سپاردن»، «متمانەپێکردن»، «ڕێکخستن» یان «پێشنیارکردن» وەرگێڕدرێت.6 لۆقا هەمان شێوەی ڕەگی (یۆنانی: títhēmi) بەکارهێنا، بەڵام بە پاشگرێکی جیاوازی ex، بە واتای «لە»، بۆ ڕوونکردنەوەی ڕێگای پەروەردگار لەلایەن پرسیلا و ئەکویلا بۆ ئەپۆلۆس لە کتێبی پیرۆزەوە (18:26). هەروەها ئەمەی بۆ ڕوونکردنەوەکانی پۆڵس بۆ سەرکردە جولەکەکان لە ڕۆما (28:23) و گفتوگۆکانی پەترۆس لەگەڵ سەرکردە جولەکەکان لە ئۆرشەلیم (11:4) کرد.

لە کردارەکانی نێردراوان 17:3 لۆقا ئەم شێوە ڕەگە تایبەتەی (títhēmi) بەکارهێنا، لەگەڵ پاشگری para، بۆ جەختکردنەوە لەسەر ئەوەی کە پۆڵس کۆمەڵێک بەڵگەی لە کتێبی پیرۆزەوە دادەنا. لە وتارەکەیدا نێردراوەکە بنەمایەکی پتەوی کارکردنی دامەزراند کە لێیەوە دەیوت بەڵگەی سەرەکی و دەرئەنجامی بێ گومان دەربارەی مەسیح وەربگرێت. هەمان کردار دەتوانرێت وەک «نیشاندان»یش وەرگێڕدرێت، و لۆقا بەکاریهێنا بۆ کورتکردنەوەی ئەوەی ڕوویدا. گفتوگۆکانی پۆڵس لەگەڵ جولەکەکان لە تسالۆنیکی (ئایەتی 2) دەیتوانی بۆ ماوەیەکی زۆر بەردەوام بێت. نێردراوەکە توانی نیشان بدات کە بەڵگەکانی لەسەر کتێبی پیرۆز بوون و نەک لەسەر تیۆرییە جۆراوجۆرەکانی ڕابینی.

ڕابینییەکان هەوڵیاندا پێشبینییەکان دەربارەی ئازارەکانی مەسیح و پێشبینییەکانی تر دەربارەی شکۆمەندییەکانی ڕوون بکەنەوە بە بانگەشەی ئەوەی کە دەبێت دوو مەسیح هەبن: «مەسیح کوڕی یوسف» – مەسیحی ئازارچێژ، و «مەسیح کوڕی داود» – مەسیحی شکۆمەند و فەرمانڕەوا. پێغەمبەران لەگەڵ ئەم پارادۆکسە ئاشکرایەدا خەباتیان دەکرد، بەڵام بۆیان ئاشکرا کرا کە کتێبی پیرۆز ئاماژە بە دوو هاتنی جیاوازی هەمان مەسیح دەکات (1 پەترۆس 1:10-11). پەترۆس هەروەها نووسیویەتی کە فریشتەکان، وەک چاودێرانی سەرسام، زۆر حەزیان لەم شتانەیە، هەرچەندە هیچ بەشێکی ڕاستەوخۆیان تێدا نییە (ئایەتی 12؛ بڕوانە 1 کۆرنسۆس 11:10).

بەهۆی هەڵەی مرۆڤ و ڕەقبوونی دڵەکان، تەنانەت دڵی قوتابییەکانیش، پەروەردگار عیسا پێش و دوای هەستانەوەی بۆیانی ڕوون کردەوە (لۆقا 9:22، 13:33، 17:25، 22:37، 24:26-27، 46)، کە ئەو ئازار دەچێژێت، دەمرێت و هەڵدەستێتەوە، و تەنها بەم شێوەیە لە کۆتاییدا دەچێتە ناو شکۆمەندییەکەی. لە ڕۆژی هەستانەوەیدا، فریشتەکان هەمان خاڵیان پشتڕاست کردەوە (24:4-7).

پۆڵس شوێنی مامۆستاکەی کەوت و توانی بیسەلمێنێت کە مەسیح دەبێت بەپێی پلانی خودا ئازار بچێژێت، بمرێت و لەنێو مردووان هەستێتەوە. پۆڵس پاشان ڕوونی کردەوە کە عیسای مەسیح، مەسیحەکەیە. مەسیح، لە کاتێکدا لەسەر زەوی بوو، بە چەندین شێوە نیشانی دابوو کە ئەو مەسیحەکەیە. بەڵگەی زۆری پێشکەش کرد بۆ پشتڕاستکردنەوەی ئەمە، تیۆرییە جۆراوجۆرەکانی ڕابینەکانی بە گومان خستە ژێر پرسیار و هەڵەکانیانی ئاشکرا کرد. سەرەڕای ئەوەش، هەموو بەڵگەکان ڕەت کرابوونەوە، و بەهۆی ئەم ڕەقبوونەوە (بڕوانە مەتتا 12)، مەسیح بە خەڵکی سەردەمی خۆی گوت کە جارێکی تر نایبیننەوە تاوەکو پێشوازی لێ ناکەن کاتێک دەگەڕێتەوە (مەتتا 23:39؛ بڕوانە ئیشایا 53:10؛ زەکەریا 12:10).

سەرەڕای ڕەتکردنەوەیان، بەرنامەی خودا جێبەجێ کرا (کردارەکان 2:23-24) و دوای هەستانەوە و بەرزکردنەوەی مەسیحی گەورەمان عیسا، ڕۆحی پیرۆزی لە ئاسمانەوە نارد (ئایەتی 33). ڕۆحی خودا، لەبری مەسیحی شکۆدار، لە ڕێگەی قوتابییەکانەوە، دووەم پێشنیاری نیعمەتی خودای بۆ نەتەوەکە پێشکەش کرد، هەرچەندە ئەوان مەسیحی خۆیان دەرکردبوو. بەداخەوە، ئەم پێشنیارەش ڕەت کرایەوە، کە بە بەردبارانکردنی ستێفان گەیشتە لووتکە (کردارەکان 7). بەڵام ڕۆحی پیرۆز بەردەوام بوو لە شایەتیدان بۆ گەلی هەڵبژێردراو لە زۆرێک لە کەنیسەکان، تەنانەت دوور لە ئۆرشەلیم. ئەو ئەمەی لە ڕێگەی پۆڵسەوە کرد، کە پێشتر چەوسێنەر بوو، و مەسیح دوای دووەم ڕەتکردنەوەی نەتەوەیی بانگی کردبوو. ئەم نەیارەی پێشوو بووبووە نێردراوی مەسیح و ئێستا بە ڕوونی پشتڕاستی کردەوە کە عیسا کوڕی خودا و مەسیحەکەیە (کردارەکان 9:20،22). پۆڵس بە شێوەیەکی بنەڕەتی هەمان پەیامی پێشکەش کرد کە مەسیح لەسەر زەوی ڕایگەیاندبوو، وەک لە ئینجیلی یۆحەنادا کورت کراوەتەوە، «ئەمانە نووسراون بۆ ئەوەی باوەڕ بهێنن کە عیسا مەسیح، کوڕی خودایە، و بە باوەڕهێنان ژیانتان هەبێت بە ناوی ئەودا» (20:31). لوقا پەیامی پۆڵسی لە سێ خاڵدا کورت کردەوە: ئازارەکانی عیسا، هەستانەوەی، و ناسنامەی وەک مەسیح. پۆڵس دوای دامەزراندنی وەسفی کتێبی پیرۆزی مەسیح، پشتڕاستی کردەوە کە ئەم شتانە لە کەسایەتی و کاری عیسادا جێبەجێ کراون.

4. ڕاگەیاندن بەپێی کتێبی پیرۆز

کرداری «ڕاگەیاندن» واتای شایەتیدانێکی گشتی دەگەیەنێت، وەک یۆحەننای لەئاوباپتێزکەر، بانگەشەکاری پاشای داهاتوو، لە کاتی خزمەتەکەیدا دابووی. هەندێک ئەم کردارە وەک «وتاردان» وەردەگێڕن، کە وادەمانکات بیر لە وتارێک بکەینەوە، بەڵام «ڕاگەیاندن» شتێکی زیاتر دەگەیەنێت.

مەسیح ئێستا، وەک ئەنجامی هەستانەوەی لەنێو مردووان، هەموو مافەکانی لە ئاسمان و لەسەر زەوی هەیە، چونکە هەموو دەسەڵاتێک یان دەسەڵاتێکی پێدراوە (مەتتا 28:18؛ 1 پەترۆس 3:22). بۆیە، پۆڵس ڕایگەیاند کە عیسا مەسیح، دەستنیشانکراوی خودایە. «ڕاگەیاندن» ئاماژەیە بۆ ڕاگەیاندنی گشتی دەسەڵاتی مەسیح و واتای ئەوە دەگەیەنێت کە پێویستە بناسرێتەوە یان دانپێدانانی پێبکرێت. مافەکانی عیسای ناسرەیی کە جارێک ڕەت کرایەوە، کە ئێستا هەموو دەسەڵاتێکی هەیە، دەبێت قبوڵ بکرێن. هیچ مرۆڤێک لەم ئەرکە بەدەر نییە، و تەنانەت فریشتە کەوتووەکانیش دەبێت دان بەوەدا بنێن و بە ئاشکرا دان بەوەدا بنێن کە عیسا مەسیحە (فیلیپی 2:10-11). هەموو باوەڕداران دەتوانن ڕێز لە مەسیح بگرن لە کاتی ڕەتکردنەوەیدا بە ملکەچبوون بۆ مافەکانی و ڕاگەیاندنیان، هەرچەندە ئەو هێشتا بە ئاشکرا لەلایەن ئەم جیهانە یان گەلی زەمینییەوە ڕێزی لێ ناگیرێت.

5. قەناعەتپێهێنان بە کتێبی پیرۆز

وەک ئەنجامی خزمەتەکەی پۆڵس لە تسالۆنیکی، ژمارەیەک لە جولەکەکان لە کەنیسەکەدا قەناعەتیان پێهات یان ڕازی کران، هەروەها کۆمەڵێک لە خوداپەرستان کە بەشداری کەنیسەکەیان دەکرد، هەندێکیان گۆڕاو بوون (کردارەکان 17:4). گرووپێکی سێیەمیش پەیوەندییان پێوە کرد: ناجولەکەکان، کە زۆرێکیان ژنانی دیار بوون کە لە بتەکانیانەوە ڕوویان لە خودا کرد (1 تسالۆنیکی 1:9). هەمان وەڵام لە کاتی یەکەم گەشتی میسیۆنەری پۆڵسدا ڕوویدا کاتێک زۆرێک «قەناعەتیان پێهات» (کردارەکان 13:43 NKJV). لوقا کرداری «قەناعەتپێهێنان» (یۆنانی. peíthō) بەکارهێنا کاتێک ئاماژەی بەو ئەنجامە پێچەوانانە کرد: نەیارانی جولەکە سەرکەوتوو بوون لە قەناعەتپێهێنانی خەڵک دژی پۆڵس و بارنابا (14:19) لە کاتێکدا کاریگەرییە ئەرێنییەکانی خزمەتەکەی پۆڵس زاڵ بوون. دۆخەکە هەمان شێوە بوو لە کاتی سەردانەکەی دواتری پۆڵس لە کۆرنسۆس (18:1،4) و سێیەم گەشتی میسیۆنەری (19:8). لە پشێوییە گەورەکەی ئەفەسۆس، کارەکە تووشی دوژمنایەتییەکی زۆر بوو کاتێک تۆمەتەکان دەربڕدران کە زۆرێک لە خەڵک لەلایەن پۆڵس و مەسیحییەکانەوە قەناعەتیان پێهاتبوو (ئایەتی 26).

تۆ چی، خوێنەری بەڕێز؟ پێویستە قەناعەتت پێبێت. بیر لە کاتێکی زۆر دواتر بکەرەوە، دوای گەیشتنی پۆڵس وەک زیندانییەک لە ڕۆما، ئەو هەمان ڕێبازی بەردەوام بوو کە پێشتر گرتبوویە بەر، هەوڵی دەدا سەرکردە جولەکەکان قەناعەت پێبکات یان ڕازی بکات باوەڕ بە مەسیح بهێنن. ئەو پەیمانی کۆنی وەک بنەمای خۆی بەکارهێنا و جارێکی تر جیاوازییەکی بەرچاو لە ئەنجامەکاندا هەبوو، بەپێی ئەوەی ئایا باوەڕ لە گوێگرەکاندا هەبوو بۆ وەرگرتنی پەیامەکە (28:23-24). چەند ساڵێک پێشتر، پاشا ئەگریپا، کە نیوە جولەکە بوو، قەناعەتی پێ نەهات، چونکە بەڕواڵەت نەیویست ببێتە مەسیحی (26:28، بڕوانە 11:26؛ 1 پەترۆس 4:16). جۆری ڕاستی قەناعەت، قەناعەتپێهێنان،7 پەیوەندی بە باوەڕەوە هەیە (ڕۆما 10:9-21). بەڵام، ئەگریپا باوەڕی نەهێنا، چونکە لەبری ئەوە متمانەی بە لۆژیکی خۆی کرد. باوەڕ واتای ئەوەیە کە متمانەی تەواو بە خودا بکەیت. عیبرانییەکان 2:13 قەناعەت و باوەڕ بە متمانە بە خودا دەبەستێتەوە، متمانە و پشت بەستنێک کە لە مەسیحی گەورەمان عیسادا نیشان درا لە کاتێکدا لەسەر زەوی بوو. باوەڕی ڕاست و گوێڕایەڵی پێکەوە دەڕۆن (11:8، 13:17).

وەک ئەنجامی خزمەتەکەی پۆڵس لە تسالۆنیکی، هەندێک لە جولەکەکان باوەڕیان هێنا، هەروەها «کۆمەڵێکی زۆر لە یۆنانییە خوداپەرستەکان، و ژمارەیەکی زۆر لە ژنە دیارەکان» (کردارەکان 17:4). هەمان ئایەت دەڵێت ئەوان «پەیوەندییان بە پۆڵس و سیلاسەوە کرد»، کە واتای ئەوەیە کە خەڵک لەم سێ گرووپە کە باوەڕیان هێنابوو لەئاوباپتێز کران و بوونە قوتابیانی مەسیحی گەورەمان عیسا (مەتتا 28:19-20). بەڵام، ئەمە بووە هۆی نەیارەتییەکی توند لەلایەن جولەکە بێباوەڕەکانەوە، کە بەهۆی حەسادەت یان ئیرەییەوە وروژێنرابوون (کردارەکان 17:5، بڕوانە 5:17، 7:9، 13:45؛ مەتتا 27:18؛ فیلیپی 3:6؛ 1 تسالۆنیکی 2:15-16). هەوڵیان دەدا پۆڵس و سیلاس بدۆزنەوە، هێرشیان کردە سەر ماڵی جەیسن چونکە ئەو پێشوازی لەم 8 نامۆیانە کردبوو. کاتێک نەیاندۆزینەوە، جولەکە تووڕەکان جەیسن و هەندێک لە باوەڕدارانیان گرت و ڕایانکێشانە بەردەم دەسەڵاتدارانی ناوخۆیی یان بەرپرسانی شار (یۆنانی. polytárchas). ئەم زاراوەیە بە تایبەتی لە مەقدۆنیا بەکارهاتووە، کە وردبینی لوقا لە تۆمارکردندا نیشان دەدات. جەیسن، کە میوانداری پۆڵسی کردبوو (کردارەکان 17:5-7)، جولەکەیەکی یۆنانی بوو کە ناوی پەیوەندی بە ناوی عیبری یەشوعەوە هەیە و ڕەنگە خزمایەتی پۆڵس بووبێت (ڕۆما 16:21). وەک جەیسن بە ئەگەری زۆر میوانداری کۆمەڵگەی تازەپێگەیشتووی کردبوو، لەبەردەم دادوەرەکاندا تۆمەتبار کرا، لەگەڵ چەند برایەک – هەموویان باوەڕداری نوێ بوون (کردارەکان 17:4؛ بڕوانە 1 تسالۆنیکی 1–2).

هێنرانە بەردەم خەڵک (یۆنانی. dēmos)9 باوەڕداران لەلایەن نەیارەکانیانەوە تۆمەتبار کران بەوەی کە بەشێکن لە شۆڕشێک دژی ڕۆما، لەژێر سەرکردایەتی «ئەم پیاوانەی کە جیهانیان10 سەرەوژێر کردووە» (کردارەکان 17:6 ESV). لە ڕووی دادوەرییەوە، ئەمانە تۆمەتی درۆ بوون، بەڵام هەندێک ڕاستییان تێدابوو لە ڕوانگەیەکی ئەخلاقییەوە. مزگێنی واتای لابردنی ئەوە دەگەیەنێت کە مرۆڤی یەکەم چییە و نوێنەرایەتی چی دەکات، پێش ئەوەی ئەوەی باش و نوێیە و پەیوەندی بە مرۆڤی دووەمەوە هەیە بناسێنێت (بڕوانە ڕۆما 5). لە شوێنی ئادەم و نەوەی کەوتووی، ئینجیل «پیاوێکی تر» و ئەوەی پەیوەندی بەوەوە هەیە پێشکەش دەکات، کە واتای سەرەوژێرکردن و ژێرەوژێرکردنی شتەکان دەگەیەنێت.

سەرەڕای ئەوەش، تۆمەتەکەی کردارەکان 17:7 تێکەڵەیەک بوو لە ڕاستی و درۆ، وەک هەمیشە لەگەڵ ئەوەی دوژمن دەیکات. مەسیحییەکان فەرمانەکانی قەیسەریان پێشێل نەدەکرد یان شۆڕشێکیان لەژێر پاشایەکی تردا دەستپێ نەدەکرد. ئەمە دەبووە یاخیبوون، کە مەسیح بە درۆ لەبەردەم پیلاتۆسدا تۆمەتبار کرابوو (لوقا 23:2). تۆمەتەکە ڕاست بوو لەو ڕووەوە کە مەسیحییەکان سەر بە پاشایەکی ترن،11 عیسا – بەڵام نەک لەو ڕووەوە کە شۆڕشێکیان دژی ئیمپراتۆر دەستپێدەکرد (بڕوانە هەروەها ڕۆما 13:1-8؛ 1 پەترۆس 2:13-17). ڕۆژێک، ڕەنگە زۆر زوو، پاشا دوای دڵی خودا هەموو شتێک ڕێک دەخات. لە ڕاستیدا، ئەو شتەکان سەرەوژێر دەکات بۆ ئەوەی هەموو شتێک و هەموو کەسێک بخاتە ژێر ملکەچی خودا.

لەم نێوەندەدا، نەیارەکان لە تسالۆنیکی ئەوەندەیان گوتبوو کە کۆمەڵ و دەسەڵاتدارانی ناوخۆیی بێزار بکەن (کردارەکان 17:8). بە میهرەبانی خۆی، مەسیح چاودێری پۆڵس و مەسیحییەکانی کرد، بۆیە هیچ زیانێکی ڕاستەقینەیان پێنەگەیشت (ئایەتی 9). مەرجەکانی بارمتەی ئاسایش کە جەیسن و ئەوانی تر دەبوو بیدەن، بە ئەگەری زۆر واتای ئەوە بوو کە پۆڵس و سیلاس دەبوو بڕۆن و لە ناوچەکە دوور بکەونەوە. بەهۆی ئەمەوە، باوەڕداران ناردنیان، و ئەوان بە شەو گەشتیان کرد بۆ سەلامەتی خۆیان (ئایەتی 10).

6. بە خۆشحاڵییەوە وەرگرتنی کتێبی پیرۆز

نەیارەتی بۆ پێشکەشکردنی پەیامی خودا لەلایەن پۆڵسەوە بووە هۆی ئەوەی نێردراو و هاوڕێکانی سیلاس و تیمۆساوس گەشت بکەن بۆ بێریا (ئایەتی 10). لەوێ، خودا نیشانی دا کە بڵاوبوونەوەی پەیامەکەی ناتوانرێت ڕابگیرێت (بڕوانە 6:7، 12:24، 19:20؛ 2 تیمۆساوس 2:9). پێشتر، ڕاستەوخۆ دوای مردنی ستێفان، چەوساندنەوەیەکی توند دەستی پێکردبوو، بەڵام بووبووە هۆی زیاتر بڵاوبوونەوەی تۆوی پەیامی ئینجیل. یەکێک لە هۆکارەکانی ڕێگەدان بەم چەوساندنەوەی باوەڕدارانی نوێ لە تسالۆنیکی ئەوە بوو کە پەیامەکە بگاتە شوێنەکانی تریش. مەبەستێکی تر ڕەنگە ئەوە بووبێت کە باوەڕدارانی نوێ خۆیان بخەنە سەر مەسیح و وایان لێبکات گەشە بکەن (ڕۆما 5:3-5؛ یاقوب 1:2-4،12).

لە هەر حاڵەتێکدا، پۆڵس و هاوڕێکانی گەیشتنە بێریا، نزیکەی 50 میل لە باشووری ڕۆژئاوای تسالۆنیکی، لەوێ بەپێی نەریتی خۆی چوو بۆ کەنیسەکە. زۆربەی جولەکەکان لە تسالۆنیکی دژی پەیامی پۆڵس وەستابوون، بەڵام گوێگرانی جولەکە لە بێریا هەڵوێستێکی جیاوازیان نیشان دا و ئامادە بوون پێشوازی لێبکەن و لە خزمەتەکەی. لوقا شێوازی بیرکردنەوەیان وەسف کرد بە ئاماژەدان بەوەی کە ئەوان لەوانەی تسالۆنیکی بەڕێزتر بوون و ئامادە بوون پەیامەکە «بە هەموو پەرۆشییەکەوە» وەربگرن (کردارەکان 17:11). ئەمە لەگەڵ دانیشتوانی جولەکە لە شاری گرنگی تسالۆنیکی ڕووی نەدابوو، بە بێجگە لەوانەی کە بووبوونە مەسیحی ڕاستەقینە (1 تسالۆنیکی 1:5-10).

جولەکەکان لە بێریا ڕۆژانە کتێبی پیرۆزیان دەپشکنی «بۆ ئەوەی بزانن ئایا ئەم شتانە ڕاستن» (کردارەکان 17:11 NKJV). ئەم ئایەتە ئاماژە بە پەیامی خودا دەکات بە دوو زاراوەی جیاواز:

• لۆگۆس – جەخت لەسەر چەمک و ماهیەتی ئەوە دەکاتەوە کە پۆڵس پێشکەشی کرد و بێریاییەکان وەریانگرت، دوای ئەوەی لە پەیامی خوداوە پشکنینیان بۆ کردبوو.
• کتێبی پیرۆز – جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە ئەوان پشت بە پەیامی نووسراوی خودا دەبەستن.

سەرەڕای ئەوەش، بێریاییەکان پەیامەکەیان بە پەرۆشی و گەرموگوڕیی ڕۆحییەوە پشکنی. پێشوازییە میهرەبانانە و مامەڵەکردنیان بە ڕێزەوە لەگەڵ پەیامی زیندووی خودا، بیرمان دەخاتەوە کە چۆن شیمۆن، بە واتای وشەیی «وەرگرت»، منداڵە عیسای لە باوەش گرت (لوقا 2:28). بێریاییەکان بە ڕێز و خۆشەویستییەوە پەیامەکەیان قبوڵ کرد و وەریانگرت و بە ڕاستی لە باوەشیان گرت – شتێک کە مرۆڤی سروشتی ناتوانێت بیکات (1 کۆرنسۆس 2:14). ئەوانەی لە تسالۆنیکی بووبوونە باوەڕداری ڕاستەقینە هەمان شتیان کردبوو کە بێریاییەکان دەیانکرد. ئەوانیش12 پەیامەکەیان وەرگرتبوو کە لەلایەن پۆڵس و هاوڕێکانییەوە پێشکەش کرابوو وەک پەیامی خودا، کە بە ئەنجامێکی گەورەوە کاری دەکرد هەرچەندە زۆرینە ڕەتیان کردبووەوە (1 تسالۆنیکی 1:5-6؛ 2:13).

7. ڕۆژانە پشکنینی کتێبی پیرۆز

بێریاییەکان «ڕۆژانە کتێبی پیرۆزیان دەپشکنی بۆ ئەوەی بزانن ئایا ئەم شتانە ڕاستن» (کردارەکان 17:11 ESV). شێوەی کردارەکە ئاماژە بەوە دەکات کە ئەوان ئەمەیان بە شێوەیەکی سیستەماتیک دەکرد. ئەوان سەرقاڵی پەیامی خودا بوون، نەک تەنها خوێندنەوە، دووبارەکردنەوە یان لەبەرکردنی – هەموویان زۆر گرنگن – بەڵکو بەراوردکردنی کتێبی پیرۆز لەگەڵ کتێبی پیرۆز، کە بە شێوەیەکی ڕۆحی دەکرا. ئەمە واتای ئەوە دەگەیەنێت کە ئەم جۆرە پشکنینە لەلایەن باوەڕدارانی ڕاستەقینەوە بوو، چونکە پەیامەکە دەبێت «بە ڕۆحییەتەوە بناسرێتەوە» (1 کۆرنسۆس 2:14). بە واتایەکی تر، باوەڕدارانی نوێ لە بێریا فێربوون ئەوە بکەن کە پۆڵس دەییکرد کاتێک عیسای وەک مەسیح لە کتێبی پیرۆزی عیبرییەوە پێشکەش دەکرد، بە بەکارهێنانی وەرگێڕانی یۆنانی، وەک زۆرێک لە جولەکەکان لە سەرانسەری ئیمپراتۆریەتی ڕۆمدا زیاتر ئاشنا بوون بە زمانی یۆنانی. بەم شێوەیە، ئەوان دەستیان کرد بە لێکۆڵینەوە، هەڵسەنگاندن، بەراوردکردن و پشکنینی پەیامی خودا، وەک ڕێبازی پۆڵس. ئەم باوەڕدارە نوێیانە لە بەرامبەردا ئێستا دەیانتوانی فێری کەسانی تر بکەن، وەک چۆن تسالۆنیکییەکان فێربوون و وەک چۆن پۆڵس فێری تیمۆساوسی کرد (1 تسالۆنیکی 1:6-9، 2:13؛ 2 تیمۆساوس 2:2). ئەمانە نموونەی جوانن بۆ گەشەی ڕۆحی بەرەو پێگەیشتن، کە ئامانجێکی گرنگی خزمەتەکەی پۆڵسە بۆ هەموو باوەڕداران (کۆلۆسی 1:28).

دەستەواژەی «ڕۆژانە» 17 جار لە پەیمانی نوێدا13 ڕوودەدات و وانەی گرنگمان پێدەبەخشێت. ئەم زاراوەیە لە زۆرێک لە بەشەکانی پەیمانی کۆندا دەدۆزرێتەوە، جەخت لەسەر گرنگی هاوبەشی لەگەڵ خودا لەسەر بنەمای ڕۆژانە دەکاتەوە، وەک لەگەڵ مەننا و گوێگرتن لە دانایی خودا (دەرچوون 16:5؛ پەندەکان 8:34). سەبارەت بە پەیامی خودا، ئەوەی کە وشەی «کتێبی پیرۆز» 50 جار لە دەقی یۆنانیدا بەکارهاتووە، گرنگییەکەی نیشان دەدات، بێجگە لە «لۆگۆس»، کە زۆر زیاتر ڕوودەدات.

لە کردارەکان 17:11 لوقا نموونە جوانەکەی بێریاییەکانی کورت کردەوە کە ئەو خۆشییەیان دۆزیبووەوە کە پەیامی خودا دەیهێنێت، وەک چۆن زەبووربێژ ماوەیەکی زۆر لەمەوبەر دەری بڕیبوو:

من بە پەیامی تۆ دڵخۆشم، وەک ئەوەی گەنجینەیەکی گەورە بدۆزێتەوە (زەبوورەکان 119:162 NKJV).

با ئێمەش شوێنی ئەم نموونانە بکەوین و ئەو تایبەتمەندییە سەرسوڕهێنەرانە نیشان بدەین.

ڕەنگە باش بێت جەخت لەسەر ئەوە بکەینەوە کە جولەکەکان لە بێریا بیرفراوان بوون، زیاتر لەوانەی تسالۆنیکی، کە زۆرێکیان پێشوەختە بڕیاریان دابوو و بێ لێبوردەیی بوون. ئەمە هەڵوێستی ڕێزدارانەیان وەسف دەکات. ئەوان پەیامەکەیان وەرگرت، وەڵامی دڵیان نیشان دا کاتێک دەرگایان بۆ پۆڵس کردەوە. بەم کارە، ئەوان پەیامەکەیان، لۆگۆس، گەورەترین میوان، پەیامی خودایان، بە ڕێزێکی شایستەوە وەرگرت. پۆڵس دواتر نووسی، «کەواتە وەک چۆن مەسیح عیسای مەسیحتان وەرگرتووە، بەو شێوەیەش لەو بڕۆن» (کۆلۆسی 2:6). بێریاییەکان بە هەموو پەرۆشی یان ئامادەییەکەوە ئەمەیان کرد، ئارەزوویەکی توندیان هەبوو چونکە دڵیان دەستی کردبوو بە سووتان، وەک ئەوەی دوو قوتابییەکەی عیماوس لە داواکردنی مەسیحی هەستاوە بۆ ئەوەی بێتە ژوورەوە (لوقا 24:32). سەرقاڵبوونیان بە پەیامی نووسراوەوە ڕاهێنانێکی ڕۆژانە بوو، کە واتای وانەی پراکتیکی زیاتر دەگەیەنێت.

ئەوان کتێبی پیرۆزیان دەپشکنی، سەرقاڵی گەڕانێکی بەردەوام بوون بە ئارەزووی دۆزینەوەی زیاتر (1 پەترۆس 1:10-11)، کە گرنگییەکی قووڵ و بەردەوامیان نیشان دەدا. ئەم جۆرە گەڕانە هەمیشە بەردەوام دەبێت. بێریاییەکان بەدوای نووسینەکانی ڕابینەکان یان ئەو نەریتە زارەکییانەدا نەدەگەڕان، کە مرۆڤ دروستی کردوون، بەڵکو بە توندی سەرقاڵی پەیامی خودا بوون وەک سەرچاوە و بابەتی سەرقاڵبوونیان (بڕوانە 2 تیمۆساوس 3:16؛ 2 پەترۆس 1:19-21).

8. باوەڕهێنان و گوێڕایەڵیکردنی کتێبی پیرۆز

ئەم جۆرە قەناعەتەی باوەڕ، وەک لەگەڵ هەندێک لە تسالۆنیکییەکانیشدا بینیمان، تایبەتمەندی زۆرێک لە جولەکەکان بوو لە بێریا، کە ئامادەییەکی زۆریان نیشان دا بۆ وەرگرتنی کتێبی پیرۆز. ڕۆما 10:17 پەیوەندی نێوان بیستن و وەرگرتنی پەیامەکە و وەڵامدانەوە بە باوەڕ ڕوون دەکاتەوە. هەمان بەش پەیوەندی نێوان ئەوەی کەسێک لە دڵدا باوەڕی پێیەتی و ئەوەی بە دەم دانپێدانانی پێدەکرێت پشتڕاست دەکاتەوە (ئایەتەکانی 9-11). سەرەڕای ئەوەش، پەیوەندییەکی نزیک لە نێوان ئەم جۆرە دانپێدانانە و ناسنامەی گشتی دواتری باوەڕداران لە تسالۆنیکی و بێریا بوونی هەیە، چونکە هەردووکیان پەیوەندییان بە پۆڵس و هاوڕێکانییەوە کرد. ئەمە باوەڕە لە کرداردا، بەپێی ئامۆژگارییەکەی یاقوب، «کرداری پەیامەکە بن، نەک تەنها گوێگر، خۆتان فریو مەدەن» (یاقوب 1:22). بەڵام، لە هەردوو شارەکەدا جولەکە بێباوەڕەکان دژی باوەڕدارانی نوێ وەستانەوە و چەوساندیاننەوە (کردارەکان 17:5-9،13).

باوەڕ واتە متمانەکردن بە خودا وەک چۆن خۆی ئاشکرا کردووە. ئەم مەسیحییە نوێیانە باوەڕیان بە ئاشکراکردنی خودا هەبوو، وەک چۆن زۆرێک لە جولەکەکان ئەمڕۆش باوەڕیان پێیەتی. ئەوان تێگەیشتن کە هەمان خودا کە خۆی بۆ باوکان ئاشکرا کرد، لە ئەرکی کوڕەکەیشیدا خۆی ئاشکرا کرد. بەداخەوە، زۆرێک لە جولەکەکان باوەڕیان بەم پێشکەوتنەی ڕاستی خودا و ئاشکراکردنەکەی نییە، بە پێچەوانەی ئەوەی کە دەڵێت. بەڵام، باوەڕدارانی بێریا بە شێوەیەکی دروست وەڵامی ئەم ئەرکە خوداییەیان دایەوە، چونکە باوەڕهێنان واتە گوێڕایەڵی کردن (یۆحەننا 3:36؛ ڕۆما 1:5، 16:26). سەبارەت بەم بابەتە، لێدوانی پوختەی یۆحەننا زۆر یارمەتیدەرە، «ئەمانە نووسراون بۆ ئەوەی باوەڕ بهێنن کە عیسا مەسیحە، کوڕی خودایە، و بە باوەڕهێنان ژیانتان هەبێت بە ناوی ئەوەوە» (یۆحەننا 20:31).

مەسیح – مەسیح-عیسا، یەشوع – کوڕی خودایە و بابەتی و ناوەندی باوەڕی ئێمەیە، کوڕی مرۆڤ «تاجی شکۆ و ڕێزی لەسەرە» (عیبرانییەکان 2:9). ئەو بابەتی سەرەکی کتێبی کردارەکانە. ئازارەکانی و هەستانەوەی لە جێبەجێکردنی نووسینە پیرۆزەکاندا بابەتێکن کە لە کتێبی کردارەکاندا لەلایەن حەوت کەسی جیاوازەوە – گەورە عیسا، پیتەر، ستیڤن، فیلیپ، بەرناباس، پۆڵ، ئەپۆلۆس – لە زۆر بۆنەی جیاوازدا، لە ئۆرشەلیمەوە تا ڕۆما پێشکەش کراون. بۆیە، باوەڕ وەک متمانەکردن بە فەلسەفەیەکی نوێ، بە بیرۆکەیەک، ئایینێک یان تیۆلۆژیایەک نییە، بەڵکو بە گەورە عیسا خۆی، بە خودای ڕاست و زیندوو. پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە عیسای بێفیز – ناوی واتە «یەهوە ڕزگارییە» – کە خەڵکی ناسرەت بوو بەڵام لە بەیتلەحم لەدایک بوو، خودایە، کوڕی هەتاهەتایی باوکی هەتاهەتایی. جگە لە ئینجیلی یۆحەننا، نامەی عیبرانییەکان یارمەتییەکی تایبەت دەدات بۆ تێگەیشتن لە گەورەیی کەسایەتی ئەو. ئەم چەمکانە ژمارەیەکی زۆر نهێنی لەخۆدەگرن کە عەقڵی مرۆڤ ناتوانێت لێیان تێبگات، بەڵام باوەڕ قبوڵیان دەکات و دەیانپەرستێت!

تێبینییەکان

1. ئەم کردارە دە جار لە کتێبی کردارەکاندا هاتووە (17:2،17، 18:4،19، 19:8-9، 20:7،9، 24:12،25)، هەمیشە پەیوەستە بە خزمەتی پۆڵ. سێ جاری تر هاتووە (مەرقۆس 9:34؛ عیبرانییەکان 12:5؛ یەهودا 1:9).
2. ئەمانە نەجولەکە بوون کە حەزیان بە گەلی زەمینی خودا هەبوو و بە پلەی جیاواز پەیوەندییان بە ئایینەکەیانەوە کرد. ژنان زیاتر لە پیاوان بەهۆی خەتەنەکردنەوە، کە لە ئایینی جولەکەدا، و هێشتاش، تەنها بۆ نێرینەکان بوو.
3. کرداری «مزگێنی دان» (یۆنانی. euaggelízō) واتە گەیاندنی پەیامێکی هەواڵی خۆش لەلایەن خوداوە، بەپێی نووسینە پیرۆزەکان. کتێبی کردارەکان حەوت جار بە پەیوەندی بە پۆڵەوە بەکاری هێناوە (13:32، 14:7،15،21، 15:35، 16:10، 17:18).
4. حەوت جار لە نووسینەکانی لوقادا هاتووە (لوقا 2:23، 24:31-32،45؛ کردارەکان 7:56، 16:14، 17:3) و یەک جاریش لە مەرقۆس 7:34.
5. شێوە سادەکەی ئەم کردارە (بێ پێشگر dia) 77 جار لە پەیمانی نوێدا هاتووە (وەک مەتتا 2:11، 3:16، 5:2) و زۆرجار پەیوەستە بە چەمکی دەرگایەکی کراوە (یان کراوە)، ئاسمان، چاو، دەم یان پەڕتووک.
6. کرداری «پێشکەشکردن»، «دانان» یان «سەلماندن» (یۆنانی. paratíthēmi) لە زۆر دەقدا هاتووە (مەتتا 13:24،31؛ مەرقۆس 6:41، 8:6-7؛ لوقا 9:16، 10:8، 11:6، 12:48، 23:46؛ کردارەکان 14:23، 16:34، 17:3، 20:32؛ 1 کۆرنسۆس 10:27؛ 1 تیمۆساوس 1:18؛ 2 تیمۆساوس 2:2؛ 1 پیتەر 4:19). کردارەکە کە لە کردارەکان 9:22دا وەرگێڕدراوە بە «سەلماندن» جیاوازە (یۆنانی. sumbibázō) و ئەمە حەوت جار لە پەیمانی نوێدا هاتووە.
7. شایانی باسە کە کرداری یۆنانی «گوێڕایەڵی کردن» یان «قایل بوون» (peíthō) 17 جار لە کتێبی کردارەکاندا هاتووە (5:36-37،39، 12:20، 13:43، 14:19، 17:4، 18:4، 19:8،26، 21:14، 23:21، 26:26،28، 27:11، 28:23-24).
8. لێرەدا لوقا هەمان کرداری «وەرگرتن» (یۆنانی. hupodéchomai) بەکارهێناوە وەک چۆن بۆ وەسفکردنی چۆنیەتی وەرگرتنی گەورە لەلایەن مارتا و زەکاوسەوە بەکاری هێناوە (لوقا 10:38، 19:6). واتە پێشوازی کردن یان میوانداری کردن.
9. زاراوەیەک تەنها لە کتێبی کردارەکاندا دۆزراوەتەوە (12:22، 17:5، 19:30،33)، ئاماژە بە کۆبوونەوەی هاوڵاتیان لە شارێکی یۆنانی دەکات، کە بۆ مەبەستی ئەنجامدانی کاروباری فەرمی بانگێشت کراون.
10. ئەم وشەیە ئاماژە بە ئیمپراتۆریەتی ڕۆما دەکات (یۆنانی. oikouménē). 8 جار لە نووسینەکانی لوقادا هاتووە (لوقا 2:1، 4:5، 21:26؛ کردارەکان 11:28، 17:6،31، 19:27، 24:5) و 7 جاری تر لە شوێنەکانی تردا (مەتتا 24:14؛ ڕۆما 10:18؛ عیبرانییەکان 1:6، 2:5؛ وەرگێڕان 3:10، 12:9، 16:14).
11. «پاشایەکی تر» (یۆنانی. héteros)، واتە، لە جۆرێکی تر، هاوشێوەی پرسیارەکەی خەسێنراوە ئەسیوپییەکە، «پێغەمبەر ئەمە دەربارەی کێ دەڵێت، دەربارەی خۆی یان دەربارەی پیاوێکی تر؟» (کردارەکان 8:34 NKJV). گەورە عیسا «پیاوێکی ترە» و هەروەها «پاشایەکی ترە»، چونکە ئەو نوێنەرایەتی ڕیزبەندییەکی تەواو نوێی شتەکان دەکات. لوقا وشەی héteros 49 (7x7) جار لە نووسینەکانی خۆیدا بەکارهێناوە. پاشماوەی پەیمانی نوێ 49 جاری تر بەکاری هێناوە. وشەی «تر»، بە واتای هەمان جۆر (یۆنانی. ἁllos)، زیاتر بەکاردێت.
12. وەرگرتنی وشەکە لەلایەن ئەوانەوە هاوڕێ بوو بە وەرگرتن یان لەخۆگرتنی ئەو کەسانەی کە وشەی خودایان هێنابوو، وەک چۆن نەیارانی پۆڵ پەیوەندییان بە دەسەڵاتدارانەوە کرد (کردارەکان 17:7). ئەپۆلۆس ئەزموونێکی هاوشێوەی هەبوو کاتێک پێویستی بە فێربوونی ڕاستی بە وردتر هەبوو، بۆیە ئاکیلا و پرسیلا بردیانە ماڵەکەیان (18:26). ئەم نموونانە فێرمان دەکەن کە پێشوازی لەوانە بکەین کە خودا پێشوازییان لێدەکات (ڕۆما 14:1،3، 15:7؛ فلیمۆن 1:17؛ سەیری 3 یۆحەننا 1:8).
13. ڕۆژانە (یۆنانی. kath hēméran) لە مەتتا 26:55؛ مەرقۆس 14:49؛ لوقا 9:23، 11:3، 16:19، 19:47، 22:53؛ کردارەکان 2:46-47، 3:2، 16:5، 17:11، 19:9؛ 1 کۆرنسۆس 15:31؛ 2 کۆرنسۆس 11:28؛ عیبرانییەکان 7:27، 10:11 هاتووە.

سوودبەخش دەبێت کە بزانین پۆڵسی نێردراو لە ماوەی مانەوە کورتەکەیدا لە تسالۆنیکی چی فێرکرد. لە کەنیسەدا جەختی لەوە کردەوە کە مەسیح دەبێت ئازار بچێژێت و لەناو مردوواندا هەستێتەوە. جگە لەوەش، شانشینی خودای ڕاگەیاند. لە ماوەی مانەوەیدا لە تسالۆنیکی، فێری قوتابییەکانی کرد دەربارەی هاتنی گەورە و زۆر شتی پەیوەندیدار، کە لە خوێندنەوەی نامەکاندا بە تەواوی ڕوونن. تەنها هاتنی گەورە لە حوکمدانی زیندووان – ئەم جیهانە – بە هەمووان ڕاگەیەندرا. هانیان درا کە لە تووڕەیی داهاتوو ڕابکەن، کە عیسا ڕزگارکەرە لێی. پێویست بوو ڕاستییەکان ڕابگەیەنرێن کە بۆ هەمووان ناسراو بوون؛ بەڵام پۆڵ باسی ڕزگاری، کەسایەتی گەورە و هاتنی ئەوی کرد. ئەمانە فێرکردنی زۆر گەورەترن لەوانەی زۆرێک لە بانگخوازانی ئەمڕۆ. ڕزگارییەکی ئێستا بە ڕوونی ڕاگەیەندرا لە ڕێگەی مەسیحەوە کە لە پێناوی ئێمەدا مرد، بۆ ئەوەی لەگەڵ ئەودا بژین. بە سادەیی و ڕوونییەکی زۆر: مەسیح لە پێناوی گوناهەکانماندا کوژرا، نێژرا، و لە ڕۆژی سێیەمدا هەستایەوە (1 کۆرنسۆس 15:3-4). ئێمە لەسەر بەهای ڕاستییەکان بیر دەکەینەوە، و ئەمە پێویستە؛ بەڵام چەند ڕاستییەکان زیاتر بخرێنە بەڵگەوە، ئەوەندە زیاتر بانگەوازەکە بەهێزتر دەبێت. —جۆن ن. داربی، بیرکردنەوەکان لەسەر کتێبی کردارەکانی نێردراوان (گۆڕدراو).