ڕەنگە ڕاست بێت کە بڵێین هەموو مرۆڤەکان بوونەوەری عادەتن. زۆرێک لە عادەتەکان، لە خۆیاندا، بە تەواوی بێ زیانن. لە کاتی هەستان لە خەو لە بەیانیاندا، کەسێک ڕەنگە ڕێچکەیەکی دیاریکراو پەیڕەو بکات چونکە هەندێک چالاکی دەبێت تەواو بکرێن. ئەنجامدانی ئەو کردارانە دەبێتە بابەتێکی عادەت.
ئالوودەبوون زۆر زیاترە لە عادەتێک. کاتێک وشەی «ئالوودەبوون» بەکاردێت، یەکەم بیرکردنەوەمان ڕەنگە ئالوودەبووانی ماددە هۆشبەرەکان بێت. ئەوان ڕەنگە بە تاقیکردنەوەی ماددە هۆشبەرەکان دەستیان پێکردبێت، و کاتێک حەزیان بۆ ماددەکە پەیدا کرد، گەڕانەوە بۆ زیاتر یان بۆ شتێک کە کاریگەری گەورەتری هەبێت. ئارەزووی ناوەوە دەستی بەسەردا گرتن، و عادەتێکی زیانبەخش گەشەی کرد، کە ئێمە پێی دەڵێین «ئالوودەبوون.» بەڵام، نابێت بیرکردنەوەکانمان تەنها بە ماددە هۆشبەرەکانەوە سنووردار بکەین، چونکە چەندین شێوەی تری ئالوودەبوون هەن.
ڕەنگە یارمەتیدەر بێت کە زاراوەی «ئالوودەبوون» پێناسە بکەین. فەرهەنگی ئۆنلاینی مێریام-وێبستەر دەڵێت کە «پێویستییەکی زۆر، درێژخایەن، فیزیکی یان دەروونییە بۆ ماددەیەک، ڕەفتارێک، یان چالاکییەک کە عادەت دروست دەکات، و کاریگەری زیانبەخشی فیزیکی، دەروونی یان کۆمەڵایەتی هەیە و بە شێوەیەکی گشتی نیشانەی دیاریکراو دروست دەکات ... لە کاتی وازهێنان یان خۆگرتن.» ئەم پێناسەیە خاڵێکی دەستپێکی بەسوودە لە نزیکبوونەوە لە بابەتەکە، بەڵام ڕەنگە پێویستی بە ڕوونکردنەوە بێت.
بە بەکارهێنانی وشەی «زۆر» دەست پێدەکات، کە ئاماژەیە بۆ هێزێکی ناچارکەر. ڕەنگە ئارەزوویەکی بەرگری نەکراو بێت بۆ ماددەیەک، وەک ماددە هۆشبەرەکان، یان بۆ چالاکییەک، ڕەنگە سروشتێکی سێکسی بێت. بەپێی پێناسەکە، ئەزموونەکە بە شێوەیەکی زیانبەخش «عادەت دروستکەر» دەبێت.
«نیشانە دیاریکراوەکان» بە دڵنیاییەوە، پشت بە سروشتی ئالوودەبوونەکە دەبەستن. ئەوان خۆیان دەردەخەن کاتێک کەسی ئالوودەبوو واز دەهێنێت یان خۆی دەگرێت لە ئەزموونەکە. هەرچەندە ئالوودەبوونەکە زیانبەخشە، بەڵام بەردەوام دەبێت چونکە کەسەکە بۆی دەردەکەوێت کە بووەتە سەرچاوەیەکی سەرەکی چێژ، کە ناتوانێت بەرگری لێ بکات.
جگەرەکێشان
جگەرەکێشان یەکێکە لە شێوەکانی ئالوودەبوون. زۆرێک لە وڵاتان لە ئێستادا دان بەوەدا دەنێن کە نیکۆتین ماددەیەکی زیانبەخشە، و جگەرەکێشان ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە شێرپەنجەی سییەکانەوە هەیە. لەبەر ئەم هۆکارە، کۆمپانیاکانی جگەرە زۆرجار بە یاسایی ناچارن هۆشداری تەندروستی دیاریکراو لەسەر پاکەتەکانیان چاپ بکەن. لە هەندێک وڵاتدا پاکەتەکانی جگەرە چیتر ناتوانرێت لە دوکانەکاندا نمایش بکرێن بەڵکو لە کابینەی قوفڵکراودا دەهێڵرێنەوە. کەسێک کە دەیەوێت پاکەتێک جگەرە بکڕێت ناتوانێت بەرهەمەکە پێشوەختە ببینێت بەڵکو دەبێت داوا لە کارمەندێکی دوکان بکات بۆ ئەوەی کە دەیەوێت. ئەگەر کڕیارەکە گەنجتر بێت، ڕەنگە ناچار بێت تەمەنی خۆی بسەلمێنێت.
شێرپەنجەی سییەکان نەخۆشییەکی ناخۆشە کە دەتوانێت ئازارێکی زۆر دروست بکات، چونکە قوربانییەکە بە ئازارەوە کۆکە دەکات و هەناسەدانی قورس دەبێت. نەخۆشییەکانی جگەرەکێشان دەکرێت ڕێگری لێ بکرێت. لەبەر ئەم هۆکارە حکومەتەکان ئەو ڕێوشوێنانە دەگرنەبەر کە پێشتر باسمان کرد بۆ کەمکردنەوەی کڕینی جگەرە. لەبەر ئەوەی چارەسەرکردنی نەخۆشەکان بۆ نەخۆشییەکانی پەیوەست بە جگەرەکێشان بڕێکی زۆر پارەی تێدەچێت، زۆرێک لە حکومەتەکان بەردەوامن لە سەپاندنی باجی زیادە لەسەر نرخی جگەرە. هیوای ئەوەیە کە ئەمە خەڵک لە کڕینیان دوور بخاتەوە.
پێدەچوو کە وشە گەورەکانی «هۆشداری تەندروستی» کە لەسەر پاکەتەکانی جگەرە نمایش دەکرێن، خەڵک لە جگەرەکێشان بترسێنن. هۆشدارییەکە دەبێت وەک ڕێگرێک خزمەت بکات. کێ دەیەوێت بەردەوام بێت لە جگەرەکێشان کاتێک وشەکانی سەر پاکەتێک دەڵێن، «جگەرەکێشان دەتوانێت زیان بە تەندروستیت بگەیەنێت» یان، «جگەرەکێشان دەکوژێت»؟ هۆکاری بەردەوامبوونی خەڵک لە جگەرەکێشان ئەوەیە کە عادەتێک دروست بووە کە ناتوانن لێی واز بهێنن. هێزی ژیری بە تەنها بەهێز نییە بۆ ئەوەی وازی لێ بهێنن.
بۆ مەسیحییەکان خاڵێکی تر هەیە بۆ بیرکردنەوە لێی. جەستەی باوەڕدار پەرستگای ڕۆحی پیرۆزە (1 کۆرنسۆس 6:19). لەبەر ئەوەی جەستەم هی ئەوە، دەبێت هەوڵ بدەم بە تەندروستییەکی باشی جەستەیی بیهێڵمەوە. جگەرەکێشان بە دڵنیاییەوە هیچ سوودێکی تەندروستی بە کەسێک نابەخشێت!
خواردنەوە و ماددە هۆشبەرەکان
هەرچەندە جگەرەکێشان لە ووشەی خودادا باس نەکراوە، بەڵام چەندین هۆشداری هەیە سەبارەت بە کحول – بە تایبەتی لە کتێبی پەندەکاندا.
سەیری شەراب مەکە کاتێک سوورە ... لە کۆتاییدا وەک مار دەگەزێت، و وەک ئەژدیها دەکوڵێنێت (پەندەکان 23:31-32 KJV). ئەم بەشە تایبەتەی پەندەکان بە شێوەیەکی گرافیکی کاریگەرییەکانی سەرخۆشی وەسف دەکات و زۆر خواردنەوە بە ناخۆشی و خەمەوە دەبەستێتەوە (ئایەتی 29). ئایەتێکی تر دەڵێت، «بۆ پاشاکان نییە شەراب بخۆنەوە» (31:4). هەندێک کەسایەتی کتێبی پیرۆز زۆر خواردنەوەیان کرد و شەرمەزارییان بۆ خۆیان هێنا.
هەندێک بە خێرایی ئاماژە بەوە دەکەن کە کتێبی پیرۆز خواردنەوەی کحول قەدەغە ناکات و پێتان دەڵێن کە عیسا شەرابی خواردووە. لە وەڵامدا دەڵێین کە لە سەردەمی کتێبی پیرۆزدا ئاو تەکنیکەکانی پاککردنەوەی ئەمڕۆی نەبوو و زۆرجار گونجاو نەبوو بۆ خواردنەوە. هەرچەندە دەخوێنینەوە کە زۆرێک لە خەڵک لە کتێبی پیرۆزدا شەراب دەخۆنەوە، بەڵام دەخوێنینەوە سەبارەت بە ڕێکابیتەکان کە ڕەتیان کردەوە و ستایش کران بۆ خۆگرتنیان، لە پەیوەندیدا بە گوێڕایەڵیکردنی باوکیان (یەرمیا 35).
زۆرێک لە باوەڕداران کحولیان بە یەکێک لەو شتانە زانیوە کە ڕەنگە ببێتە هۆی ئەوەی کەسێکی تر تووشی هەڵە بێت. ڕەنگە بتوانیت کۆنترۆڵی ئەوە بکەیت کە چەند دەخۆیتەوە، بەڵام کەسێکی لاوازتر کە تۆ دەبینێت دەخۆیتەوە ڕەنگە بیر بکاتەوە کە خواردنەوەی کحول قبوڵکراوە، «حەزێک» بۆی دروست بکات، و بەم شێوەیە ئالوودە بێت. باوەڕدارانی خۆگر زۆرجار ئەو بنەمایەیان پەیڕەو کردووە کە لە ڕۆما 14:21 دا هەیە، بەو پێیەی کە ئەگەر شتێک ڕەنگە زیانبەخش بێت بۆ هاو-باوەڕێک یان بۆ منداڵێک، ئەوان نایکەن.
هەر وەک چۆن سەرخۆشی خەم و پەژارەی بۆ زۆر خێزان هێناوە، بە هەمان شێوە بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکانیش. ڕەنگە ئەم جۆرە ئالوودەبوونە بە شێوەیەکی بچووک دەستی پێکردبێت کاتێک گەنجێک هان درا بۆ تاقیکردنەوەی ماددەیەکی هۆشبەر. بۆ ئەوەی لەبەردەم هاوڕێکانیاندا «فێنک» دەربکەون، ڕازی بوون. لە سەرەتادا ئەزموونەکە ئەرێنی دەردەکەوت و هەستە دروستبووەکان هانی تاقیکەرەوەکەیان دەدا بۆ گەڕانەوە بۆ زیاتر. زۆری نەخایاند ئەوەی کە چێژبەخش بوو بوو بە پێویست چونکە تاکەکەسیەکە لەلایەن ئارەزووە ناوەکییەکانەوە زاڵ کرا کە زۆر بەهێز بوون بۆ بەرگری لێکردن. هەست بە نزمبوونەوە و پێویستی بە بەرزبوونەوە، بەکارهێنەرێکی ماددە هۆشبەرەکان ئارەزووەکانی خۆی بە وەرگرتنی زیاتر تێر دەکات. پاشان، پارە بە خێراییەکی سەرسوڕهێنەر ون دەبێت بۆ دابینکردنی ئالوودەبوونەکە، و کێشەی زیادە دەهێنێتە ژیانییەوە.
ئالوودەبوونە مەترسیدارەکانی تر
دوای ئەوەی ماددەکانمان تاوتوێ کرد، دەبێت کەمێک سەرنج بدەینە سەر بیرکردنەوە و کردارە ئالوودەبووەکان. بۆ نموونە، قومارکردن ئالوودەبوونە. بۆ ئەوەی بە خێرایی و بە ئاسانی دەوڵەمەند بێت، ڕەنگە بلیتێکی ڕافڵ یان لۆتەری بکڕێت بەو هیوایەی کە ئەم بلیتە ببێتە «بلیتە بەختەوەرەکە.» یان، ڕەنگە پارە دابنرێت بۆ گرەوکردن لەسەر ئەوەی کە ئەسپێکی دیاریکراو پێشبڕکێیەک دەباتەوە، یان تیمێکی دیاریکراو یارییەک دەباتەوە. بردنەوەی کەمێک پارە هانی تاکەکەسیەکە دەدات بۆ دووبارەکردنەوەی ئەزموونەکە. تەنانەت ئەگەر سەرکەوتوو نەبێت، هەمیشە هیوای ئەوە هەیە کە جاری داهاتوو «بەخت»ی داواکراو بەرهەم بهێنێت. زۆر زوو عادەتێکی بەکاربەر دروست دەبێت، پارە ون دەبێت و قەرزەکان کۆدەبنەوە. باوەڕدارێک نابێت بەشداری لە هیچ جۆرە قومارکردنێکدا بکات بەڵکو دەبێت هەمیشە متمانە بە خودا بکات. قومارکردن عادەتێکی بێ بەرپرسیارێتییە کە دەتوانێت دەرئەنجامی کارەساتباری هەبێت.
ئەو ئالوودەبوونانەی کە پێشتر تاوتوێ کراون ڕەنگە تا ڕادەیەک ئاشکرا بن، بەڵام هەندێکیان لەبەرچاو ونن چونکە لە مێشکدا بوونیان هەیە. گرنگە هۆشداری بدەین سەبارەت بە ئالوودەبوونە سێکسییەکان. یەکەم سەیری وێنەیەکی ڕووت یان نیمچە ڕووت دەتوانێت ئارەزووی زیاتر لە هەمان شێوە دروست بکات، و زۆر زوو عادەتێکی کۆنترۆڵنەکراو دەتوانێت دروست بێت. لەگەڵ هاتنی ئینتەرنێت و مۆبایلی زیرەک، زۆر ئاسانە دەستڕاگەیشتن بە پۆرنۆگرافی و بەشداریکردن لە چالاکییە ئۆنلاینەکان کە بە ڕوونی هەڵەن بەپێی کتێبی پیرۆز. پۆڵس تیمۆسی هۆشدار دایەوە، «خۆت پاک ڕابگرە» (1 تیمۆسی 5:22). ئێمە ئەم هاندانەمان زیاتر لە هەر کاتێکی تر پێویستە لە ئەمڕۆدا.
شەڕێکی بەردەوام هەیە لە نێوان «جەستە» و «ڕۆح،» کە «دژ بەیەکترن» (غەلاتییەکان 5:17). ئەگەر بمانەوێت پارێزراو بین، دەبێت «لە لایەن ڕۆحەوە ڕێنمایی بکرێین» (ئایەتی 18). مەبەستی خودا ئەوەیە کە گەلەکەی پیرۆز بن. وەک هاجەر، دەبێت هەمیشە ئاگادار بین کە «تۆ خودا دەمبینیت» (پیدایشی 16:13). بەڵام، دەبێت لەبیرمان بێت کە خودا نەک تەنها هەموو کردارەکانمان دەبینێت بەڵکو هەموو بیرکردنەوەکانمانیش دەزانێت. ئایا ئەو کردار و بیرکردنەوانە دڵی ئەویان خۆش دەکەن؟
گرنگە لەبەردەم خودا ڕاستگۆ بین. با وشەکانی داود وەربگرین و بیکەینە بەشێک لە نوێژەکانمان:
بمگەڕێ، ئەی خودا، و دڵم بزانە: تاقیم بکەرەوە، و بیرکردنەوەکانم بزانە (زەبوور 139:23).
گرتنەبەری ڕێوشوێن
لەناو هەر باوەڕدارێکدا سروشتێکی گوناهبار هەیە کە دەبێت بکوژرێت، یان بمرێنرێت (ڕۆما 8:13). ئەگەر ئەو سروشتە کۆنە بە خواردن و خواردنەوەی عادەت و کردارە گوناهبارەکان بژێنین، وێرانکاری و کێشە دەهێنینە ژیانمانەوە. ئێمە زیاتر لە هەر شتێک پێویستمان بە یارمەتی ڕۆحی پیرۆزە.
هەندێک جار ئالوودەبوون ئەوەندە جددی دەبێت کە پێویستی بە یارمەتی شارەزا دەبێت. بە خۆشحاڵییەوە، ئەگەر لە گوناه پەشیمان بینەوە دەتوانین پاک بینەوە، چونکە «لەلای تۆ لێخۆشبوون هەیە» (زەبوور 130:4). بێگومان، باشترە لە سەرەتادا خۆمان لە ئالوودەبوون بپارێزین، بە گوێگرتن لەو هۆشدارییە زۆرانەی کە لە ووشەی خودادا هەن.
بیرمان لە ئالوودەبوونەکان دەکردەوە کە ئەوەندە بەهێزن کە ژیانی کەسێک دەگرنە دەست. خولی و کات بەسەربردن شوێنی خۆیان هەیە، بەڵام پێویستە خۆمان بپارێزین لەوەی کە زۆر گرنگییان پێ بدرێت و زیاتر لە پێویست سەرقاڵمان بکەن. بۆ ئەوەی خۆمان لەو مەترسییانە بپارێزین کە باسمان کرد، پێویستە «سەیری عیسا بکەین» (عیبرانییەکان 12:2). سەرکەوتن تەنها لە ئەودا دەدۆزرێتەوە!
