کتێبی پیرۆز وه‌حی و بێهه‌ڵه
«له سه‌ره‌تادا خودا ئاسمان و زه‌وی دروستکرد» (په‌یدابوون 1:1 KJV). یه‌که‌م ئایه‌تی کتێبی پیرۆز ڕاستی وه‌حی داده‌مه‌زرێنێت. چونکه هیچ که‌سێک جگه له خودا ئاماده نه‌بوو بۆ شایه‌تیدانی دروستکردنی سه‌ره‌تایی، ئه‌وا ته‌نها خودا خۆی ده‌یتوانی ڕاستی ئه‌وه بۆ مرۆڤه‌کان ئاشکرا بکات. هه‌روه‌ها، له‌کاتێکدا به‌ڵگه‌ی دروستکه‌رێک بۆ هه‌ر چاودێرێکی ڕاستگۆ ئاشکرایه، ته‌نها خودا ده‌یتوانی زنجیره‌ی دروستکردن ئاشکرا بکات پێش ده‌رکه‌وتنی ئاده‌م له ڕۆژی شه‌شه‌مدا. بۆیه سه‌یر نییه، له ده‌رچوون تا دواوتار، ووشه‌ی وه‌ک «یه‌زدان قسه‌ی له‌گه‌ڵ موسا کرد» به ڕێکوپێکییه‌کی باش ده‌رده‌که‌ون.
دووباره ده‌ڵێین که خوێنه‌ری کتێبی پیرۆز له یه‌که‌م لاپه‌ڕه‌دا به ڕاستی وه‌حی ڕووبه‌ڕووی ده‌بێته‌وه. ئه‌مه‌ش ئه‌وه ده‌گه‌یه‌نێت که نووسراوه‌کان به‌ڕاستی ووشه‌ی خودان، چونکه هه‌موو ووشه‌یه‌ک به ده‌می خودادا تێپه‌ڕیوه. به‌هه‌مان شێوه، وه‌ک چۆن خودا ناتوانێت درۆ بکات، ده‌بێت دان به‌وه‌دا بنێین که ووشه‌ی خودا به شێوه‌یه‌کی بێهه‌ڵه ڕاستگۆیه و به شێوه‌یه‌کی به‌رده‌وام بێهه‌ڵه‌یه تا دوا پیت و خاڵ. به‌ڵام، بۆ دڵنیابوون له‌مه، ده‌بێت ئه‌وه‌ش بناسینه‌وه که خودا وردبینی بێهه‌ڵه‌ی پاراستووه به کۆنترۆڵکردنی مێشک و ده‌ستی نووسه‌ره مرۆییه‌کانی.
وه‌حی زاره‌کی
ئه‌م بنه‌مایه به شێوه‌یه‌کی باو به «وه‌حی زاره‌کی» ناوده‌برێت، واته خودا ته‌نها بیرۆکه‌کانی نه‌گه‌یاندووه به‌ڵکو به ووشه‌ی خۆی پێشکه‌شی کردوون. ئه‌م پرۆسه‌یه پیسبوونی مرۆیی دوورده‌خاته‌وه، چونکه «هه‌موو ووشه‌یه‌کی خودا پاکه» (په‌نده‌کان 30:5)، و «ووشه‌کانی یه‌زدان ووشه‌ی پاکن: وه‌ک زیوێک که له کووره‌ی زه‌ویدا تاقیکرابێته‌وه، حه‌وت جار پاککراوه‌ته‌وه» (زه‌بور 12:6). ئه‌مه‌ش ئه‌وه ده‌گه‌یه‌نێت که هه‌موو ووشه‌یه‌ک به پرۆسه‌ی بێسنووری وردبینی خودایی «حه‌وت جار» تێپه‌ڕیوه پێش ئه‌وه‌ی قه‌ڵه‌م ده‌ست له لاپه‌ڕه بدات.
به‌ڵام، ده‌بێت وریابین له جیاکردنه‌وه‌ی نووسه‌ره مرۆییه‌کان و نووسه‌ره‌کان که دواتر وه‌حییه‌کانیان کۆپی کرد. له‌کاتێکدا ئه‌وانه‌ی دوایی وه‌حییان پێنه‌دراوه، هه‌ڵه مرۆییه‌کانیان قه‌ره‌بوو کراوه‌ته‌وه به‌هۆی ئه‌وه‌ی که هه‌موو «ووشه‌کانی» خودا پارێزراون. ئه‌مه‌ش ئه‌وه ده‌گه‌یه‌نێت که ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر هه‌ر ده‌ستنووسێک هه‌موو ڕه‌سه‌نه ته‌واوه‌که‌ی تێدا نه‌بێت، هه‌موو ده‌سه‌ڵاته به‌رده‌سته‌کان پێکه‌وه هه‌موو ووشه‌یه‌کی ده‌قی ڕه‌سه‌نیان تێدایه. و به پڕۆڤیدێنسی خودایی، گۆڕانکارییه‌کان په‌یوه‌ندییان به جیاوازییه نادۆکتۆرینه‌کانه‌وه هه‌یه له واتادا. به واتایه‌کی تر، ئه‌م ڕوونکردنه‌وانه‌ی ده‌ستنووس هیچ ڕاستییه‌کی پێویست بۆ ڕزگارییان تێک نه‌داوه. زیاتر له‌وه‌ش، گه‌نده‌ڵییه‌کانی نووسراوه پیرۆزه‌کان له وه‌رگێڕانه هه‌ڵه‌کانی به‌ئه‌نقه‌سته‌وه سه‌ریان هه‌ڵداوه که واتای ڕه‌سه‌ن شێوێندراوه بۆ ئه‌وه‌ی بیرۆکه‌یه‌کی خۆشه‌ویست یان بیدعه‌یه‌کی سه‌خت له‌خۆ بگرێت.
ته‌واوێتی کتێبی پیرۆز
وه‌حی زاره‌کی له ده‌قه‌کانه‌وه دامه‌زراوه وه‌ک، «هه‌موو نووسراوێک به وه‌حی خودا دراوه» (2 تیمۆساوس 3:16)، و «پێغه‌مبه‌رایه‌تی له سه‌رده‌می کۆندا به ویستی مرۆڤ نه‌هاتووه: به‌ڵکو پیاوانی پیرۆزی خودا قسه‌یان کردووه وه‌ک چۆن ڕۆحی پیرۆز جوڵاندوونی» (2 په‌ترۆس 1:21). با ته‌واوێتی کتێبی پیرۆز له‌بیر نه‌که‌ین، چونکه پۆڵس زیاد ده‌کات «بۆ ئه‌وه‌ی پیاوی خودا ته‌واو بێت، به ته‌واوی بۆ هه‌موو کاره چاکه‌کان ئاماده بێت» (2 تیمۆساوس 3:17). کاتێک پۆڵس مزگێنی ڕزگاری ده‌دا به جوله‌که‌کان، نێردراوه‌که بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ی ده‌کرد که «هیچ شتێکی تر ناڵێت جگه له‌وانه‌ی که پێغه‌مبه‌ران و موسا وتیان دێت» (کرداره‌کان 26:22). نزیکه‌ی سێ هه‌زار پیاو له ڕۆژی په‌نتاکۆستدا ڕزگار کران له ڕێگه‌ی باوه‌ڕهێنان به به‌ڵێنی پێغه‌مبه‌ر یۆئیل، وه‌ک چۆن دواتر ئیتیۆپییه‌که ڕزگار کرا له ڕێگه‌ی باوه‌ڕهێنان به‌وه‌ی ئیشایا 53 ده‌رباره‌ی به‌رخه‌که‌ی خودا وتی.
خودا-هه‌ناسه‌دراو
به پێناسه، 2 تیمۆساوس 3:16 واتای ئه‌وه‌یه که ده‌یڵێت: «هه‌موو نووسراوێک» خودا-هه‌ناسه‌دراوه. بیرمان دێته‌وه له ده‌رکه‌وتنی یه‌زدان بۆ قوتابییه‌کان کاتێک «هه‌ناسه‌ی لێدان» (یۆحه‌ننا 20:22). و به‌م شێوه‌یه عیسا، له کاتی تاقیکردنه‌وه‌یدا، ده‌یتوانی قسه بکات «له هه‌موو ووشه‌یه‌ک که له ده‌می خوداوه ده‌رده‌چێت» (مه‌تتا 4:4). ئه‌مه‌ش، بێگومان، ئه‌وه ده‌گه‌یه‌نێت که ووشه‌ی خودا هه‌ناسه‌دراوه‌ته ده‌ره‌وه (به‌سه‌رچووه) نه‌ک هه‌ناسه‌دراوه‌ته ژووره‌وه (وه‌حی)، به‌ڵام ئه‌م وردبینییه ته‌کنیکییه بێهه‌ڵه‌یی زیندووی قسه‌کانی خودا پووچه‌ڵ ناکاته‌وه. هه‌روه‌ها ئه‌و ڕاستییه‌ش هه‌یه که ووشه‌ی خودا ده‌ژی و ژیان ده‌به‌خشێت، له‌کاتێکدا هه‌ناسه‌ی مرۆڤ مردنه. ووشه‌ی یه‌زدان ئۆکسجینه بۆ ڕۆح و ژیانی هه‌تاهه‌تایی ده‌به‌خشێت به‌وانه‌ی که وه‌ک له خودای زیندووه‌وه وه‌ریده‌گرن.
وه‌رگێڕانه سێکولاره‌کان
ئه‌وه‌ی له ده‌می خوداوه دێت، ووشه‌ی خودایه. به‌هه‌مان شێوه، ته‌نها ئه‌وه‌ی له ده‌می خوداوه دێت، مۆری ڕاستی له‌سه‌ره. ئه‌مه‌ش ئه‌وه ده‌گه‌یه‌نێت که پێش ئه‌وه‌ی پۆڵس له شاعیرێکی بێباوه‌ڕ له‌سه‌ر گردی مارس وه‌رگێڕێت و بڵێت، «چونکه ئێمه‌ش نه‌وه‌ی ئه‌وین» (کرداره‌کان 17:28)، ئه‌م وته‌یه ته‌نها سه‌رنجێکی سه‌رنجڕاکێش بوو. به‌ڵام دوای وه‌رگرتنی پشتگیری وه‌حی، ئێستا واقیعێکی ڕۆحییه. ئه‌مه‌ش ئه‌وه ده‌گه‌یه‌نێت که کتێبی پیرۆز نابێت ڕه‌ت بکرێته‌وه کاتێک به وریاییه‌وه ئاماژه به ئه‌ده‌بیاتی سێکولار ده‌کات. خودا ئاماده‌یه ڕێز بنێت کاتێک پێویست بێت ته‌نانه‌ت بۆ بێباوه‌ڕانیش، وه‌ک ئه‌و په‌نده پشتگیریکراوه‌ی که ده‌ڵێت «ئه‌و شتانه‌ی که ده‌بینرێن کاتین؛ به‌ڵام ئه‌و شتانه‌ی که نابینرێن هه‌تاهه‌تایین» (2 کۆرنسۆس 4:18). و، بێگومان، ووشه‌ی خودا به شێوه‌یه‌کی بێهه‌ڵه وردبینه ته‌نانه‌ت کاتێک درۆ تۆمار ده‌کات وه‌ک کاتێک گێحازی چاوچنۆک به پێغه‌مبه‌ر ئه‌لیشای وت، «خزمه‌تکارەکەت بۆ هیچ شوێنێک نه‌چوو» (2 پاشایان 5:25).
قه‌ڵه‌می مرۆڤ له ده‌ستی خوداییدا
بۆ پاراستنی بێهه‌ڵه‌یی، پیاوان بوون به قه‌ڵه‌م له ده‌ستی خودادا. به‌ڵام، خودا که‌سایه‌تی نووسه‌ره‌کانی تێک نه‌دا، به‌ڵکو به شێوازی ئه‌وان نووسی و هه‌روه‌ها چه‌ندین به‌هره‌ی ئه‌وانی به‌کارهێنا. نموونه‌یه‌کی سادە: نووسه‌رێکی مرۆڤ که قه‌ڵه‌مێکی نووک باریک به‌کار ده‌هێنێت، پیتێکی جوان به‌رهه‌م ده‌هێنێت. خه‌تی نووسینی نووسه‌ره‌که نووسه‌ره‌که ده‌ناسێنێت، به‌ڵام به‌هه‌مان شێوه که‌سایه‌تی قه‌ڵه‌مه‌که‌ش به هه‌مان شێوه بێهه‌ڵه‌یه. بۆیه وردبینی یۆحه‌ننا بۆ وورده‌کارییه‌کان له ڕێگه‌ی ئینجیلەکەیه‌وه ده‌رده‌که‌وێت. ئه‌و له کات، دووری، ناو و ژماره‌کاندا وردبینه. گێڕانه‌وه ووشه به ووشه‌کانی له‌سه‌ر خزمه‌تی یه‌زدان پێش خاچکردن، بنه‌مای «هیچ پیاوێک وه‌ک ئه‌م پیاوه قسه‌ی نه‌کردووه» پشتڕاست ده‌کاته‌وه (یۆحه‌ننا 7:46). به‌هه‌مان شێوه، لۆژیکی باڵای پۆڵس خوێنه‌رانی سه‌رسام ده‌کات کاتێک دۆسیه‌که ده‌هێنێته‌وه به ڕاگه‌یاندنی ئه‌وه‌ی که نووسراوه‌که ده‌یڵێت، و پاشان هۆکاری ئه‌وه‌ی بۆچی وای وتووه ئاشکرا ده‌کات. به‌ڵام جا یۆحه‌ننا بێت یان پۆڵس، نووسه‌ری نادیار به خه‌تی ڕۆحی هه‌تاهه‌تایی ده‌ناسرێته‌وه.
کانیۆنی نووسراوه‌کان و هێزی ڕزگارکردن
باڵایی ووشه‌ی خودا وای لێکردووه که له ڕکابه‌ره ئاپۆکریفاڵییه‌کانی جیا بکرێته‌وه. پیاوان ڕه‌نگه خۆیان به «چیرۆکی به فێڵ داڕێژراو» (2 په‌ترۆس 1:16) سه‌رقاڵ بکه‌ن، به‌ڵام ئه‌و کتێبه‌ی که له هه‌موو کتێبه‌کانی تر گه‌شاوه‌تره، کتێبی پیرۆزه. به‌ڕاستی کتێبی پیرۆز ئه‌و کتێبه‌یه که جیهان دادوه‌ری ده‌کات. به‌ڵام ئه‌وه‌ی که تاوانبار ده‌کات، هه‌روه‌ها ئه‌وه‌یه که گوناهبارانی تۆبه‌کار ڕه‌وا ده‌کات. چونکه کتێبی پیرۆز ووشه‌ی خودایه، یه‌زدان ده‌توانێت له ڕێگه‌یه‌وه قسه بکات بۆ تاوانبارکردن و گۆڕینی ڕۆحه ونبووه‌کان.
ئۆگه‌ستین، له سه‌ده‌ی چوارده‌مدا، و لۆته‌ر، له سه‌ده‌ی شانزه‌هه‌مدا، نموونه‌ی سه‌ره‌کین. ئه‌م پیاوه ناڕه‌حه‌تانه باوه‌ڕیان به خودا هێنا له‌سه‌ر بنه‌مای ته‌نها وته‌یه‌کی خودایی. به پڕۆڤیدێنسی، له هه‌ردوو حاڵه‌تدا، ده‌قێک بوو له ڕۆماوه که کاریگه‌ری نیعمه‌تی بڕیارده‌ری هه‌بوو. کاتێک ئۆگه‌ستین خوێندییه‌وه، «یه‌زدان عیسای مه‌سیح له‌به‌ر بکه‌ن، و بۆ جه‌سته ئاماده‌کاری مه‌که‌ن، بۆ جێبه‌جێکردنی ئاره‌زووه‌کانی» (ڕۆما 13:14)، زانی که ده‌بێت تۆبه له گوناهه‌کانی بکات و ده‌ستبه‌رداری خۆشه‌ویسته‌که‌ی بێت. کاتێک لۆته‌ر خوێندییه‌وه، «ڕاستودروست به باوه‌ڕ ده‌ژی» (ڕۆما 1:17)، تێگه‌یشت که هیچ ڕزگارییه‌ک له ڕێگه‌ی ڕێوڕه‌سم، ئایین یان کاره چاکه‌کانه‌وه نییه. له هه‌ردوو حاڵه‌تدا باوه‌ڕێکی سادە به‌وه‌ی خودا ده‌یوت هه‌بوو. باوه‌ڕی تازه دۆزراوه‌ی ئه‌م دوو پیاوه له‌سه‌ر نیشانه‌کانی ئاسمان یان مشتومڕی دره‌وشاوه نه‌بوو؛ له ڕێگه‌ی ووشه‌ی خوداوه ده‌نگی خودایان له ڕۆحی خۆیاندا بیست و به باوه‌ڕ وه‌ڵامیان دایه‌وه.
ووشه‌ی نه‌مر و ژیانبه‌خش
چونکه ڕۆحی پیرۆز کتێبی پیرۆزی نووسیوه، ده‌توانێت له ڕێگه‌ی ووشه‌که‌یه‌وه قسه بکات که هه‌تاهه‌تایه ده‌ژی و ده‌مێنێته‌وه. بۆیه ده‌توانین ئه‌وه ده‌ربخه‌ین که ووشه‌ی خودا-هه‌ناسه‌دراو به‌رده‌وامه له هه‌ناسه‌دان و ژیانبه‌خشین وه‌ک له سه‌ره‌تادا «یه‌زدان خودا مرۆڤی له تۆزی زه‌وی دروستکرد، و هه‌ناسه‌ی ژیانی کرده لووتییه‌وه؛ و مرۆڤ بوو به ڕۆحێکی زیندوو» (په‌یدابوون 2:7). ئه‌مه‌ش ئه‌وه ده‌گه‌یه‌نێت که مرۆڤی سروشتی ده‌توانێت ببێته دروستکراوێکی نوێ له مه‌سیحدا (2 کۆرنسۆس 5:17؛ گالاتییه‌کان 6:15). سه‌ره‌ڕای ئه‌وه، نووسراوه‌کان هه‌ردوو زیندووبوونه‌وه و له‌دایکبوونی نوێ فێر ده‌که‌ن له ڕێگه‌ی هێزی ووشه‌ی زیندووه‌وه. بۆیه پۆڵس ده‌نووسێت: «ئێوه، که له گوناهه‌کانتان و خه‌ته‌نه‌نه‌کردنی جه‌سته‌تاندا مردبوون، ئه‌و له‌گه‌ڵ خۆیدا زیندووی کردنه‌وه، هه‌موو سه‌رپێچییه‌کانی لێ خۆش بوون» (کۆلۆسییه‌کان 2:13). به‌هه‌مان شێوه، په‌ترۆس ده‌رباره‌ی مه‌سیحییه‌کان ده‌نووسێت که «له‌دایکبوونه‌وه، نه‌ک له تۆوی فانی، به‌ڵکو له تۆوی نه‌فانی، به ووشه‌ی خودا، که هه‌تاهه‌تایه ده‌ژی و ده‌مێنێته‌وه» (1 په‌ترۆس 1:23). بۆیه کتێبی پیرۆز موعجیزه‌یه‌کی زیندووه، که هه‌تاهه‌تایه ده‌مێنێته‌وه. و با ئه‌وه بزانرێت که ئێمه هه‌رگیز ناتوانین ڕزگار بین به‌بێ باوه‌ڕهێنان به موعجیزه‌کان. گومانکاران که ووشه‌ی خودا لۆژیکی ده‌که‌ن، له سێبه‌ری مردندا ده‌ژین.
یه‌کسانی هه‌ردوو په‌یمان
کتێبی پیرۆز یه‌کێکه وه‌ک چۆن خودا یه‌کێکه، و ناتوانرێت به‌ش به‌ش قبوڵ بکرێت. ئه‌مه‌ش ئه‌وه ده‌گه‌یه‌نێت که هه‌ردوو په‌یمانه‌که یه‌ک کتێبی پیرۆز پێک ده‌هێنن که به یه‌کسانی وه‌حییان پێدراوه تا دوا پیت و خاڵ و له هه‌مان خوداوه که ناتوانێت درۆ بکات. هیچ گومانێک نییه که «عیسا دڵنیاییه‌کی له باشتر په‌یمانێک» (عیبرانییه‌کان 7:22) یان ئه‌وه‌ی که «ئه‌و نێوه‌ندگیرێکی باشتر په‌یمانێکه، که له‌سه‌ر به‌ڵێنه باشتره‌کان دامه‌زراوه» (عیبرانییه‌کان 8:6). له ئاکامدا، په‌یمانی نوێ «باشتر» نییه له پیتدا به‌ڵکو له «به‌ڵێنه زۆر گه‌وره و به‌نرخه‌کانیدا» که تێیدایه (2 په‌ترۆس 1:4). یه‌کسانی ده‌ق له په‌یدابوون تا وه‌حی ناگۆڕێت، به‌ڵام «یاساکه هیچ شتێکی ته‌واو نه‌کرد، به‌ڵکو هێنانی هیوا باشتره‌که کردی؛ که له ڕێگه‌یه‌وه نزیک ده‌بینه‌وه له خودا» (عیبرانییه‌کان 7:19).
هاتنی مه‌سیح و کاری قوربانییه‌که‌ی له‌سه‌ر خاچ، قوربانی ئاژه‌ڵی بێسوود کرد. به‌ڵام له به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌دا ناتوانین خۆمان له‌و ڕاستییه بپارێزین که په‌یمانی کۆن ئاگاداری سنوورداربوونی یاساکه بوو و بۆیه باسی قوربانییه‌کی باشتر ده‌کات. «بۆیه، کاتێک دێت بۆ جیهان، ده‌ڵێت، 'قوربانی و پێشکه‌شکردن تۆ نه‌تویست، به‌ڵکو جه‌سته‌یه‌کت بۆ من ئاماده کردووه'» (عیبرانییه‌کان 10:5؛ زه‌بور 40:6). ئه‌مه په‌یوه‌ندی به خاسیه‌تی هاوبه‌شی هه‌ردوو په‌یمانه‌وه هه‌یه بۆ پێشبینیکردنی ڕووداوه‌کان به وردبینییه‌کی زۆر هه‌زاران ساڵ پێش ڕوودانیان.
ڕه‌وایی وه‌رگێڕان
ئه‌م وه‌رگێڕانه‌ی په‌یمانی نوێ له په‌یمانی کۆنه‌وه یادخه‌ره‌وه‌یه‌کی گونجاوه که خودا ووشه‌که‌ی له وه‌رگێڕاندا قبوڵ ده‌کات. سێ زمانی ڕه‌سه‌نی کتێبی پیرۆز بریتین له عیبری، ئارامی و یۆنانی. پێش په‌یمانی نوێ، 70 زانای جوله‌که په‌یمانی کۆنیان وه‌رگێڕا بۆ یۆنانی. ئه‌م وه‌شانه، که به LXX ناسراوه، به شێوه‌یه‌کی به‌رفراوان له نێو جوله‌که بڵاوبووه‌کانی دوای دییاسپۆرای بابلی به‌کارهاتووه. کاتێک ڕۆحی پیرۆز په‌یمانی نوێی به یۆنانی پێداین، ده‌قی LXXی به‌کارهێنا کاتێک له په‌یمانی کۆنه‌وه وه‌رگێڕا. به‌م شێوه‌یه، خودا وه‌رگێڕانی وردی کتێبی پیرۆزی بۆ زۆر زمانی جیهان پشتڕاست کرده‌وه.
گوێڕایه‌ڵی ووشه‌که
هیچ سوودێک نییه له دانپێدانانی کتێبی پیرۆز وه‌ک بێهه‌ڵه و بێگه‌رد ئه‌گه‌ر گوێڕایه‌ڵی نه‌که‌ین. بۆیه، با وه‌ک «ئه‌وانه‌ی که له ووشه‌که‌دا ده‌که‌ون، گوێڕایه‌ڵ نین» (1 په‌ترۆس 2:8) نه‌بین. وه‌ک چۆن خودی مامۆستا ده‌ڵێت، «ئه‌وه‌ی گوێی هه‌یه، با گوێ بگرێت له‌وه‌ی ڕۆح به کڵێسا ده‌ڵێت» (وه‌حی 2:7)
