ئیبراهیم گوتی: «خودا خۆی بەرخێک بۆ قوربانی سووتاندن دابین دەکات، کوڕم.» جا هەردووکیان پێکەوە ڕۆیشتن.پەیدابوون ٢٢:٨
بابەتی بەرخ یەکێکە لە جوانترین بابەتەکان لە فەرمایشتی خودا. بە درێژایی کتێبی پیرۆز، لە پەیدابوونەوە تا بینین، تێیدا چنراوە. لە پەیدابوون ٤، بەرخەکە بە شێوەی نموونەیی دەبینین کاتێک هابیل نۆبەرەیەکی مێگەلەکەی پێشکەش بە خودا کرد. ئەو تێگەیشت کە خودا خوێنی قوربانییەکی بێتاوانی ڕشتووە بۆ پۆشینی دایک و باوکی و قوربانییەکی بێتاوانی پێشکەش بە خودا کرد، کە نموونەی بەرخێک بوو کە دەهات. لە پەیدابوون ٢٢، بەرخەکە بە پێشبینی دەبینین. خودا خۆی بەرخەکە دابین دەکات، و ئەو بەرخە دەبوو مرۆڤێک بێت بۆ مرۆڤایەتی. لە دەرچوون ١٢، وێنەیەکی جوان لە بەرخی سەربڕدراو و خوێنەکەی کە بەکارهێنراوە دەبینین. لە ئیشایا ٥٣، بەرخەکە بە کەسایەتی کراوە دەبینین؛ لە یۆحەننا ١:٢٩، بەرخەکە دەستنیشان کراوە دەبینین؛ لە بینین ٥، بەرخەکە گەورە کراوە؛ لە ٢٢:١، بەرخەکە شکۆدار کراوە.
کاتێک بەرخەکە بە درێژایی کتێبی پیرۆز بەدوادا دەچین، فێر دەبین کە لە پەیدابوون ٤، بەرخەکە بۆ تاکێکە، لە دەرچوون ١٢ بۆ خێزانێکە، لە لێڤییەکان ١٦، بەرخەکە بۆ نەتەوەیەکە، و لە یۆحەننا ١:٢٩ بۆ هەموو جیهانە. وەک بەرخی خودا، گەورە عیسا نەرمونیان، بێ گوناه، و قوربانییەکی تەواو بوو. لە ١ پەترۆس ١:١٨-٢٠ دەخوێنین: «دەزانن کە ئێوە بە شتە فەوتێنەرەکان، وەک زیو یان زێڕ، لە ڕەفتاری بێ ئامانجی خۆتان کە بە نەریت لە باوکانتانەوە وەرگیراوە، کڕینەوە نەکراون، بەڵکو بە خوێنی گرانبەهای مەسیح، وەک بەرخێکی بێ عەیب و بێ پەڵە. ئەو بەڕاستی پێش دامەزراندنی جیهان دیاری کرابوو، بەڵام لەم کاتە کۆتاییانەدا بۆ ئێوە دەرکەوت.»
کاتێک سەرنج دەخەینە سەر پەیدابوون ٢٢، چەندین ڕێگا هەیە بۆ بینینی ئەم بەشە مێژووییە. دەتوانین چەندین وانەی پراکتیکی لە باوەڕێکی تاقیکراوە یان نموونەی نایابی پەیوەندی باوک و کوڕ تاوتوێ بکەین. لایەنێکی پێشبینیکەر هەیە کە دەمەوێت سەرنجمان بۆی ڕابکێشم.
پاشخان
ئەم چیرۆکە چەند بەشێک پێشتر دەست پێدەکات کاتێک خودا یەکەم جار ئەبرامی بانگ کرد، بەڵێنی دا کە نەوەکانی بە ژمارە وەک ئەستێرەکانی ئاسمان زۆر دەبن. ئەبرام باوەڕی بە خودا هێنا، و ئەوە بۆی بە ڕاستودروستی هەژمار کرا. کاتێک ئەبرام نەوەد و نۆ ساڵ بوو، گەورە نیشانەی پەیمانەکەی پێدا و ناوی لە ئەبرام (باوکی بەرز) گۆڕی بۆ ئیبراهیم (باوکی زۆرێک). کێشەکە ئەوە بوو کە ئیبراهیم تا ئەم خاڵە هیچ منداڵێکی نەبوو! سارای، ژنەکەی، بابەتەکەی خستبووە دەستی خۆی، خزمەتکارەکەی، هاجەر،ی دابووە ئەو بۆ ئەوەی منداڵێکی لەگەڵدا بێت، بەڵام ئەمە ڕێگەی باوەڕ نەبوو، و ڕێگەی خودا نەبوو! لە بەشی ٢١، فێر دەبین کە هاجەر و کوڕەکەی ئیسماعیل دەردەکرێن دوای لەدایکبوونی ئیسحاق، کوڕی بەڵێن. لەدایکبوونی ئیسحاق وێنەی لەدایکبوونی گەورە عیسایە، لە کاتێکدا هاجەر و ئیسماعیل وێنەی یاسان.
سێ وێنەی پێشبینیکەر لەم بەشەدا ئاماژەمان پێدەدەن بۆ بەرخی خودا. هەموو جۆر و وێناکردنەکان سنووریان هەیە، بەڵام زۆر شت لەم بەشەدا هەیە کە جێگەی ستایشن.
ئیبراهیم باوکەکە
بەشەکەمان بە تاقیکردنەوەی ئیبراهیم لەلایەن خوداوە دەست پێدەکات (ئایەتی ١-٢)، «پاش ئەم شتانە خودا ئیبراهیمی تاقی کردەوە و پێی فەرموو: «ئیبراهیم!» ئەویش گوتی: «لێرەم.» ئینجا فەرمووی: «ئێستا کوڕەکەت، تاکە کوڕەکەت ئیسحاق، کە خۆشت دەوێت، ببە و بڕۆ بۆ خاکی مۆریا، و لەوێ وەک قوربانی سووتاندن لەسەر یەکێک لەو چیاگەلانە پێشکەشی بکە کە پێت دەڵێم.» بە زمانی مرۆڤ، ئەم تاقیکردنەوەیە کەسی، مەبەستدار، ئازاربەخش، و سەرسووڕهێنەر بوو. بە درێژایی تاقیکردنەوەکە، فێری گوێڕایەڵی نەگۆڕی ئیبراهیم و متمانەی تەواوی خودا-تەوەر دەبین. کاتێک عیبرانییەکان ١١:١٩ دەخوێنین، فێر دەبین کە ئیبراهیم باوەڕی وابوو «خودا دەتوانێت ئەو (ئیسحاق) زیندوو بکاتەوە، تەنانەت لە مردووەکانیش، کە لەوێشەوە بە واتایەکی وێناکراو وەریگرتەوە.» تاقیکردنەوە و ئازارەکان بە درێژایی ژیانمان دێنە سەر ڕێگامان. وانەیەک کە لە ئیبراهیمەوە فێری دەبین ئەوەیە کە چۆن وەڵام بدەینەوە کاتێک شتەکان لەوانەیە بۆمان مانایان نەبێت. ئیبراهیم وێنەیەکی زیندووی پەندەکان ٣:٥-٦ە کە جێبەجێ کراوە، «بە هەموو دڵت متمانە بە گەورە بکە، و پشت بە تێگەیشتنی خۆت مەبەستە؛ لە هەموو ڕێگاکانتدا دان بەو بنێ، و ئەو ڕێگاکانت ڕاست دەکاتەوە.»
ئیبراهیم وێنەی خودای باوکیشە کە کوڕە خۆشەویستەکەی دەبەخشێت. لە کوێی تر دەتوانین نموونەیەکی وا جوان بدۆزینەوە لەوەی کە بەخشینی گەورە عیسا لە گۆلگۆتا بۆ باوک چ مانایەکی هەبوو؟ لە ئایەتی ٤، دەخوێنین: «لە ڕۆژی سێیەمدا، ئیبراهیم چاوەکانی بەرز کردەوە و شوێنەکەی لە دوورەوە بینی.» شوێنەکە چوار جار باس کراوە (٢٢:٣، ٤، ٩، ١٤). مۆریا واتای «پێشتر بینراوی خودا» یان «هەڵبژێردراوی خودا» دەدات. خودای باوک هەموو ئەوەی کە لە پێش کوڕە خۆشەویستەکەیدا بوو لە شوێنێک بە ناوی گۆلگۆتا دەیزانی. ڕۆژی سێیەم لەوانەیە زیندووبوونەوەمان بیر بخاتەوە. سێ جار لەم بەشەدا دەخوێنینەوە کە باوک و کوڕ پێکەوە دەڕۆن (٢٢:٦، ٨، ١٩)، کە بیرمان دەخاتەوە لە پەیوەندی بەردەوامی نێوان خودای باوک و کوڕە خۆشەویستەکەی. هەروەها، ئیبراهیم ئاگر و چەقۆکەی لە دەستەکانی گرت (٢٢:٦). ئاگرەکە باس لە تاقیکردنەوە و دادگاییکردنی پیرۆز دەکات، لە کاتێکدا چەقۆکە باس لە مردن دەکات.
لەوانەیە باش بێت باس لەوە بکەین کە خودا داوای لە ئیبراهیم کردبوو ئیسحاق وەک قوربانی سووتاندن پێشکەش بکات. لە کتێبی پەیدابوون، هەموو قوربانییەکان قوربانی سووتاندنن. قوربانی سووتاندن هەمووی بۆ خودایە. دەبوو بۆنێکی خۆش بێت (لێڤییەکان ١، ٧). گرنگییەکە ئەوەیە کە بیرۆکەی جێگرەوەمان بۆ نایەت تا کاتێک کە بەرخەکەمان پێ دەناسێنرێت. ئیسحاق وێنەی ئەوەیە کە کوڕ بۆ دڵی باوک چ بوو؛ ئەو بۆنێکی خۆشە! پێنج جار باس لە دارەکە دەخوێنینەوە، کە لەسەر ئیسحاق دانرابوو و پارچە پارچە کرابوو. دار، لە کتێبی پیرۆزدا، زۆرجار باس لە پیاوەتی دەکات. ئەم دارە پارچە پارچە کراوە واتای ئەوە بوو کە دەتوانیت ناوی ببینیت. باوک کامڵییە ڕەوشتییەکانی کوڕە خۆشەویستەکەی وەک پیاوێک لێرە لەم جیهانەدا بینی و بەهای پێدا.
ئیسحاق کوڕەکە
ئیسحاق وێنەی کوڕایەتی گەورە عیسایە. سەرنجی وەسفی جیاوازی ئیسحاق بدە: کوڕەکەت، تاکە کوڕی لەدایکبووت، ئیسحاق (کە واتای پێکەنین یان خۆشی دەدات)، کە خۆشت دەوێت. ئەمە یەکەم جارە وشەی خۆشەویستی لە کتێبی پیرۆزدا بخوێنینەوە. بە شێوەیەکی بەرچاو پەیوەستە بە کوڕی خۆشەویستی باوکەوە! دەبینین کە ئیسحاق کوڕی ناوازەی ئیبراهیم بوو. ئیسماعیل کوڕی ئیبراهیمیش بوو، بەڵام ئیسحاق گرانبەها بوو، چونکە کوڕی بەڵێن بوو، کوڕی خۆشەویستی ئیبراهیم بوو. ئەمە بیرمان دەخاتەوە کە لە ئینجیلی یۆحەننا، حەوت جار باس لە خۆشەویستی باوک بۆ کوڕ دەخوێنینەوە (یۆحەننا ٣:٣٥، ٥:٢٠، ١٠:١٧، ١٥:٩، ١٧:٢٣، ٢٤، ٢٦).
ئیسحاق وێنەی ڕزگارکەریشە لە قوربانییەکەیدا. ئیبراهیم ئیسحاقی لەسەر قوربانگاکە دانا لەو شوێنەی کە خودا پێی گوتبوو. ئەم شوێنە بیرمان دەخاتەوە لەوەی کە لە لۆقا ٢٣:٣٣ دەخوێنین: «کاتێک گەیشتنە ئەو شوێنەی کە پێی دەگوترا گۆلگۆتا، لەوێ لە خاچیان دا.» کێوی مۆریا لەسەر هەمان زنجیرە کێو بوو کە گۆلگۆتا تێیدا دەبوو. وەک چۆن ئیسحاق چوو بۆ ئەو شوێنە، گەورە چوو بۆ ئەو شوێنەی کە پێی دەگوترا گۆلگۆتا بۆ ئەوەی ژیانی خۆی وەک بۆنێکی خۆش پێشکەش بە خودا بکات!
ئیسحاق بیرمان دەخاتەوە لە خزمەتکاریی گەورە عیساش. ئیسحاق کوڕێکی بچووک نەبوو؛ لەوانەیە گەنجێک بووبێت لە بیستەکانی تەمەنیدا. دەیتوانی بە ئاسانی بەسەر ئیبراهیمدا زاڵ بێت. بەڵام، دەبینین کە ئەو ملکەچبوو، تەنانەت وەک خزمەتکارێک ڕەفتاری کرد بە هەڵگرتنی دارەکە، پاشان ڕێگەی بە خۆی دا کە ببەسترێتەوە و لەسەر قوربانگاکە دابنرێت. ئەمە بیرمان دەخاتەوە لە گەورە عیسامان، خزمەتکارە تەواوەکە کە ملکەچی ویستی باوک بوو، گوێڕایەڵ بوو تا خاڵی مردن، تەنانەت مردنی خاچ. «بە توندی ڕووی خۆی خستە سەر ئەوەی بڕوات بۆ ئۆرشەلیم» و دەیگوت: «ویستی من نا، ویستی تۆ بێت!» لە ئایەتی ٩، دەخوێنین: «ئینجا گەیشتنە ئەو شوێنەی کە خودا پێی گوتبوو. و ئیبراهیم لەوێ قوربانگایەکی دروست کرد و دارەکانی بە ڕێک و پێک دانا؛ و کوڕەکەی ئیسحاقی بەستەوە و لەسەر قوربانگاکە، لەسەر دارەکان دای نا.» تا ئەم خاڵە لە پەیدابوون، قوربانییەکان پێش ئەوەی لەسەر قوربانگاکە دابنرێن دەکوژران، بەڵام ئیسحاق بە زیندوویی لەسەر قوربانگاکە دانرا. ئەمە بیرمان دەخاتەوە کە هیچ کەسێک ژیانی گەورە عیسای نەستاند. ئەو دەسەڵاتی ئەوەی هەبوو کە ژیانی خۆی دابنێت و دەسەڵاتی ئەوەی هەبوو کە دووبارە هەڵیبگرێتەوە! ئەو ژیانی خۆی بۆ ئێمە بەخشی!
هەندێک جار دەڵێین: «خۆشەویستی تۆی بە قوربانگاکە بەستەوە، خۆشەویستی باوک و هی تۆ، بۆ ئێمە، ئەی قوربانی بێهاوتا، بۆ ئەوەی ئێمە لەگەڵ تۆدا بگەشێینەوە. سامانەکەت ڕادەست کرد، خۆت بە ئازادی بەخشی، ژیانت بە فەزڵی بێسنوور، بۆ ئەوەی ئێمە لەگەڵ تۆدا بژین.»
لە زەبوورەکان ١١٨:٢٧، دەخوێنین: «قوربانییەکە بە پەت ببەستن بە قۆچەکانی قوربانگاکەوە.» گەورەمان بە پەتە زێڕینەکانی خۆشەویستی بۆ باوک و پەتە زیوینەکانی خۆشەویستی بەرامبەر مرۆڤ بەسترابووەوە!
بەرخەکە – جێگرەوەکە
لە ئایەتی ٧، ئیسحاق دەپرسێت: «بەرخەکە بۆ قوربانی سووتاندن لە کوێیە؟» ئەمە یەکەم جارە لە کتێبی پیرۆزدا وشەی بەرخ بخوێنینەوە! تەنها دەتوانین وێنا بکەین کە ئەم پرسیارە چۆن دڵی ئیبراهیمی بڕی، کاتێک وەڵامی دایەوە: «کوڕم، خودا خۆی بەرخەکە بۆ قوربانی سووتاندن دابین دەکات.» ئیسحاق پرسیارەکە دەکات، و یۆحەننای لەئاوباپتێزەر ساڵانێک دواتر وەڵامی دەداتەوە، ڕایدەگەیەنێت: «سەیرکەن! بەرخی خودا کە گوناهی جیهان لادەبات!»
کاتێک ئیبراهیم ئیسحاقی لەسەر قوربانگاکە دانا، چەقۆکەی بەرز کردەوە، خەریک بوو بیخاتە ناو کوڕی خۆشەویستییەوە، کاتێک فریشتەی گەورە لە ئاسمانەوە بانگی کرد و گوتی: «ئیبراهیم، ئیبراهیم!» ئەویش گوتی: «لێرەم.» و ئەو گوتی: «دەست مەخەرە سەر کوڕەکە، یان هیچ شتێکی پێ مەکە؛ چونکە ئێستا دەزانم کە تۆ لە خودا دەترسیت، چونکە کوڕەکەت، تاکە کوڕەکەت، لە من نەشاردووەتەوە.» ئیبراهیم چاوەکانی بەرز کردەوە، «لە پشتەوەی بەرخێک هەبوو کە بە قۆچەکانی لەناو دارستانێکدا گیرابوو. جا ئیبراهیم بەرخەکەی گرت و وەک قوربانی سووتاندن لە جیاتی کوڕەکەی پێشکەشی کرد. و ئیبراهیم ناوی شوێنەکەی نا، گەورە دابین دەکات؛ وەک ئەمڕۆش دەگوترێت: «لە کێوی گەورەدا دابین دەکرێت.» بۆ ئیسحاق، جێگرەوەیەک هەبوو، کە بە هێزی خۆی لەناو دڕکەکاندا گیرابوو. ئەمە بیرمان دەخاتەوە کە بە هێزی خۆشەویستی و گوێڕایەڵی تەواوی خۆی، گەورە عیسا بەسەر گوناه، مردن، و گۆڕدا زاڵ بوو! ئەو جێگرەوەی ئێمە بوو! قوربانی سووتاندن بۆ شکۆی باوکە، و بەرخی جێگرەوە باس لە کڕینەوەی ئێمە دەکات (١ پەترۆس ١:١٨-١٩، ٣:١٨).
سەرنجڕاکێشە کە دەبینین ئایەتی ٥ ئەم قوربانییە سووتاندنەی بە پەرستنەوە بەستووەتەوە، یەکەم جارە لە کتێبی پیرۆزدا وشەی پەرستن بخوێنینەوە. هیچ وشەیەک نەگوترا کاتێک ئیبراهیم بەرخەکەی وەک قوربانی سووتاندن پێشکەش کرد! پەرستنەکە دەربارەی قوربانی سووتاندن بوو، نەک ئیبراهیم یان ئیسحاق. پەرستنی ئێمە دەربارەی ئێمە نییە. دەبێت دەربارەی کوڕ بێت. کاتێک لە تایبەتیدا کوڕ دەپەرستین، ئامادە دەبین بۆ ستایشکردنی لە گشتیدا!
دواتر دەخوێنین: «بە خۆم سوێندم خواردووە، گەورە دەفەرموێت، چونکە تۆ ئەم کارەت کردووە، و کوڕەکەت، تاکە کوڕەکەت، نەشاردووەتەوە، بە دڵنیاییەوە بەرەکەتدارت دەکەم، و نەوەکانت وەک ئەستێرەکانی ئاسمان و وەک لمەکانی کەنار دەریا زۆر دەکەم؛ و نەوەکانت دەروازەی دوژمنەکانیان بەدەست دەهێنن. لە نەوەی تۆدا هەموو نەتەوەکانی زەوی بەرەکەتدار دەبن، چونکە تۆ گوێڕایەڵی دەنگی من بوویت.» لێرەدا بۆ یەکەم جار دەبینین کە وشەی «گوێڕایەڵی» لە کتێبی پیرۆزدا باس کراوە. لەم بەشە جوانەدا، کە باس لە بەرخی دابینکراو لەلایەن خوداوە دەکات، خۆشەویستی، پەرستن، بەرخ، و گوێڕایەڵی هەموویان بۆ یەکەم جار باس کراون. هەموو چوارەکە بە بەرخی خوداوە بەستراونەتەوە.
لە کۆتاییدا، دەمانەوێت پەیوەندییەکە بە بەرخەوە ببینین، کە بووکەکەیە. کاتێک ئیسحاق دەدرێتەوە بە ئیبراهیم (وێنەی زیندووبوونەوە)، ڕێبێکا، ژنی ئیسحاق، بۆ یەکەم جار لە ئایەتی ٢٣ باس دەکرێت. پاشان لە بەشی ٢٤، فێر دەبین کە چۆن دەهێنرێت بۆی. ئەمە بیرمان دەخاتەوە کە کڵێسا ژنی بەرخەکەیە. کاریگەرە کە بیرمان بێتەوە لە پەیوەندییە نزیکەکە کە تێیدا هاتووین چونکە خودا خۆی بەرخەکەی بۆ قوربانی سووتاندن دابین کردووە.
