کتێبی پیرۆز فێرمان دەکات، و مەسیحییە ڕاستەقینەکان لە هەموو شوێنێک لەسەر ئەوە کۆکن، کە هەموو کتێبی پیرۆز بە ئیلهامی خودا دراوە. ئەوانیش لەسەر ئەوە کۆکن کە خودا مەبەستدارە، نەک تەنها لەو بیرۆکانەی کە لە وشەکەیدا دەربڕدراون، بەڵکو لەو زمانەشدا کە ئەم بیرۆکانەی پێ دەردەبڕێت. ئەو مامۆستایەکی پەیوەندیکردنە و بنەماکانی گشتگیر و پەیوەندیدارن. دەتوانرێت بە چەندین شێواز لە هەموو زمانێکدا دەرببڕدرێن. بەڵام خودا هەڵی نەبژارد کە بە زمانی تەکنەلۆژیای سەدەی ٢١ – کە زۆربەی ٦.٥ ملیار کەسی جیهان بە زەحمەت لێی تێدەگەن – بەڵکو بە زمانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نزیکەی ٢٠٠٠-٤٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر پێمان بدات.
بۆ ئەم خەڵکە، وێنەییەکە کە خودا خۆی تێیدا دەربڕی، بە ڕوونی تێگەیشتنی بۆیان هەبوو. هەرچەندە ژینگەی کلتووری ئێمە لە زۆر ڕووەوە گۆڕاوە، بەڵام ئەم وێنەییە بە گشتی هێشتا بۆ ئێمە زۆر ڕوونە. خودا زۆر شێوەی قسەکردن لە وشەکەیدا بەکاردەهێنێت، بەڵام لەم وتارەدا خۆمان بە وێنەیی شوانکارەیی کتێبی پیرۆزەوە دەبەستینەوە – دەربڕینەکانی وەک مەڕ، بەرخ، شوان، لەوەڕگە، مێگەل، گۆڕەپان، گورگ و گومڕابوون.
شوان و مەڕ
زاراوەی “شوان” – کە ئاماژەیە بۆ پیشەی کەسێک کە ئاژەڵداری دەکات – تا پەیدابوون ٤٦:٣٢ ناچێتە ناو فەرهەنگی کتێبی پیرۆزەوە، کاتێک یوسف براکانی بەم شێوەیە بۆ فیرعەون وەسف کرد: “ئەو پیاوانە شوانن، چونکە پیشەیان خواردندانی ئاژەڵ بووە.” بەڵام کتێبی پیرۆز تۆماری کردووە کە هابیل، کوڕی دووەمی ئادەم و حەوا، “شوانێکی مەڕ” بووە، زاراوەیەکی زۆر سادە (پەیدابوون ٤:٢ NKJV). ئەو مەڕی بەخێو دەکرد و قوربانییەکی “لە نۆبەرەی مێگەلەکەی و لە چەورییەکەی” پێشکەش کرد (پەیدابوون ٤:٤). بەم شێوەیە زۆر زوو لە کتێبی پیرۆزدا دەبینین کە مەڕ پێویستی بە بەخێوکردن بوو، و مەبەستی کۆتاییان ئەوە بوو کە بۆ خودا قوربانی بکرێن.
کتێبی پیرۆز زۆرجار مەڕ بە ڕاستەوخۆ بە خەڵک بەراورد دەکات، هەم بە شێوەیەکی ئەرێنی و هەم بە شێوەیەکی نەرێنی. لێرەدا نموونەیەک لە هەریەکەیان: “ئێمە گەلی ئەوین و مەڕی لەوەڕگەی ئەوین،” و “هەموومان وەک مەڕ گومڕا بووین؛ هەریەکەمان گەڕاینەوە سەر ڕێگەی خۆی” (زەبوور ١٠٠:٣؛ ئیشایا ٥٣:٦). یەحزقێل ٣٤ بە شێوەیەکی گرافیکی هەندێک لە کێشەکانی مەڕی خودا پێشکەش دەکات. ئەوان لەوانەیە لاواز، نەخۆش، شکاو، دوورخراوە، ونبوو، پەرشوبڵاو، گومڕا و تەنانەت خواردن بن بۆ دڕندە کێوییەکان. مەڕە بەهێزەکان لەوانەیە لەوەڕگەکان پێشێل بکەن، ئاوەکان لێڵ بکەن، پاڵ بنێن، سەریان لێ بدەن و مەڕە لاوازەکان پەرشوبڵاو بکەن. هەندێک شوان لەوانەیە مەڕ وەک ئەوەی تەنها بۆ خواردن و پۆشاک بن مامەڵەیان لەگەڵ بکەن، بەڵام خودا نیشان دەدات کە چەند بە نەرمی گرنگی بە مەڕەکانی دەدات و بەدوای چاکەیاندا دەگەڕێت.
زۆرێک لە گەلی زەمینی خودا، ئیسرائیلییەکان، شوان بوون. لەنێو ئەمانەدا براکانی یوسف بوون. لەبەر ئەوەی شوانەکان بۆ میسرییەکان قێزەون بوون (پەیدابوون ٤٦:٣٤)، ئیسرائیلییەکان بە ئاسانی بوونە شوان بۆ ئەو مێگەلە گەورانەی کە فیرعەون لە میسرییەکانی وەرگرتبوو لە بەرامبەر خواردن بۆیان کاتێک پارەکانیان تەواو بوو. شوانێک بە زەحمەت دەتوانێت لەگەڵ مەڕ کار بکات بەبێ ئەوەی بۆنیان لێ بگرێت. جگە لەم هۆکارە سروشتییە، میسر، وێنەیەکی کتێبی پیرۆز لە جیهان لە سەربەخۆیی شانازیی خۆیدا لە خودا، ڕێزی لە شوانەکان نەدەگرت کە خۆیان تەرخان کردبوو بۆ گرنگیدان بە ئاژەڵانێک کە بە زەحمەت دەتوانن بە سەربەخۆیی بژین.
خودا بە بەردەوامی سەرکردەکانی داهاتووی گەلەکەی وەک شوان ڕاهێنا، موسا و داود نموونەی سەرەکی بوون (دەرچوون ٣:١-١٢؛ زەبوور ٧٨:٧٠-٧٢). لە هەمووی گرنگتر، گەورە عیسا خۆی وەک شوانی چاک دەناسێنێت، ئەو کەسەی کە ژیانی خۆی بۆ مەڕەکان دەبەخشێت (یۆحەننا ١٠:١١). زەبوور ٢٣ شوانەکە لە ڕێگەی چاوی مەڕە پەرستراوەکانییەوە دەبینێت و وێنەیەکی جوانمان پێدەدات لە چەندین شێواز کە شوانی چاک گرنگی بە مەڕەکانی دەدات. زۆر وێنەی تر لە کتێبی پیرۆزدا، لەنێویاندا یەحزقێل ٣٤ و ئیشایا ٤٠:١١، ئەم وەسفە تەواو دەکەن. کلیل بۆ ئەم وەسفانە ئەوەیە کە شوانی ڕاستەقینە، بە خۆشەویستییەکی پڕ لە ئارامگرتن، خۆی بۆ مەڕەکانی دەبەخشێت، لە کاتێکدا شوانی بێ بەها تەنها بەدوای ئەوەدایە کە چی لە مەڕەکان وەربگرێت.
بەرخەکان مەڕی گەنجن. ئەوان وەک پێویستیان بە گرنگیپێدانی تایبەت، خواردنی تایبەت، وەک زۆر خۆشەویست، و وێنەیەکی بێتاوانی و لاوازی (ئیشایا ٤٠:١١؛ یۆحەننا ٢١:١٥؛ ٢ ساموێل ١٢:٣؛ ١ ساموێل ٧:٩) سەیر دەکرێن. بەرخ ئاژەڵی سەرەکی بوو کە بۆ قوربانی بەکاردەهات. خودا بەرخێک بۆ قوربانی سووتاندن بۆ خۆی دابین دەکات، ئیبراهیم بە کوڕەکەی ئیسحاقی وت؛ هەموو ماڵێکی ئیسرائیلییەکان دەبوو بەرخێکی بێ عەیب لە جەژنی پەسخە لە میسر پێشکەش بکەن؛ و ئەم وێنانە لە کۆتاییدا جێبەجێبوونیان لە “بەرخی خودا کە گوناهی جیهان لادەبات” دۆزییەوە (پەیدابوون ٢٢:٨؛ دەرچوون ١٢:٣-٥؛ یۆحەننا ١:٢٩).
گرنگیدان بە مێگەل
بێگومان، شوانە باشەکان مێگەلەکانیان دەبردە ناو لەوەڕگەی سەوز و ئاودار، هەرچەندە کتێبی پیرۆز زۆرجار ئەم لەوەڕگانە وەک لە چۆڵەوانیدا وێنا دەکات. پێویستی مەڕەکان، نەک ئاسانکاری شوان، هەمیشە پێوەر بوو. کتێبی پیرۆز خواردندانی مێگەل بە کا یان خواردنی وشک ناخاتە بەرچاو. زەبوور ٢٣:٢ وێنەیەکی دابینکردنی نایابی شوانی چاکمان پێدەدات: “ئەو من لە لەوەڕگەی سەوزدا ڕادەکێشێت.” ڕاکشان لە لەوەڕگەی سەوزدا ئاماژەیە بۆ زۆریی بەردەست بۆ مەڕەکان. دوای ئەوەی مەڕەکان بە دڵی خۆیان لەوەڕیان کرد، ڕادەکشێن بۆ جووینی کاژۆ.
هەمان ئایەت دەڵێت، “ئەو من بەلای ئاوە هێمنەکاندا دەبات.” بردن بەلای ئاوە هێمنەکاندا ئارامی گرنگیپێدانی شوانەکە نیشان دەدات، چونکە مەڕەکان دەترسن لە ڕووبارێکی خێرا ئاو بخۆنەوە. لەم جیهانەدا ئێمە لە چۆڵەوانیداین، بەڵام شوانی چاکمان بە باشی ئاگاداری هەموو پێویستییەکانمانە لێرە و دابینکردنی بەخشندەیی ئەو بێ کۆتاییە. با هەموو ئەوانەی وەک شوان خزمەتی دەکەن، لێیەوە فێر بن چۆن گرنگی بەوانە بدەن کە ئەو بە بەردەوامی ئاماژەیان پێدەدات وەک “مەڕەکانی من” و “مێگەلی من” (یەحزقێل ٣٤:٦-٣١).
نەک تەنها شوان مەڕەکانی دەدات و ئاویان دەدات، بەڵکو نیگەرانی پاراستنیانە. دڕندە کێوییەکان لە چۆڵەوانیدا خۆیان حەشار دەدەن، وەک لە پەیدابووندا دەبینین (٣١:٣٩؛ ٣٧:٣٣). داود شێرێک و ورچێکی کوشت کاتێک مەڕەکانی باوکی لە چۆڵەوانیدا دەشواند (١ ساموێل ١٧:٣٤-٣٥). گەورە باس لە گورگ دەکات کە مەڕەکان دەگرێت و پەرشوبڵاویان دەکات (یۆحەننا ١٠:١٢)، و پۆڵس ئاگاداری پیرانی ئەفەسۆسی کردەوە و گوتی، “دوای ڕۆیشتنی من گورگی دڕندە دێنە نێوتان، مێگەلەکە ناپارێزن” (کردارەکان ٢٠:٢٩).
هێشتا، سەرەڕای ئەم مەترسییانە، دەتوانین لەگەڵ مەڕە ڕازییەکەدا دڵخۆش بین کە دەڵێت، “بەڵێ، هەرچەندە بە دۆڵی سێبەری مردندا بڕۆم، لە هیچ خراپەیەک ناترسم؛ چونکە تۆ لەگەڵمیت؛ گۆچان و گاجۆکەت، ئەوان دڵنەواییم دەکەن. تۆ خوانێک لەبەردەم دوژمنەکانمدا بۆم ئامادە دەکەیت” (زەبوور ٢٣:٤-٥).
گۆڕەپانی مەڕ
بۆ پاراستنیان، بە تایبەتی لە شەودا، شوان زۆرجار مێگەلەکەی دەبردە ناو گۆڕەپانی مەڕ. دوو و نیو هۆزی ئیسرائیل کە لە لای ڕۆژهەڵاتی ڕووباری ئوردون مانەوە، دەیانویست گۆڕەپانی مەڕ بۆ ئاژەڵەکانیان دروست بکەن (ژمارەکان ٣٢:١٦،٢٤). ئەم گۆڕەپانانە بە ڕوونی بینای هەمیشەییتر بوون، نەک تەنها شوێنی کاتیی دار و درەخت بۆ شەو. “تۆ لەگەڵمیت،” لێرەشدا ڕاست بوو، چونکە شوان بە شێوەیەکی باو لەسەر تاکە دەروازەی گۆڕەپانەکە دەخەوت. “من دەرگای مەڕم،” عیسا گوتی، بێگومان ئاماژەی بەم نەریتە دەکرد. ئەو ئاماژەی بەوەش کرد کە لە کاتێکدا دز و جەردەکان لەوانەیە هەوڵ بدەن بە ڕێگەیەکی ترەوە بچنە ژوورەوە، شوانی مەڕەکان لە ڕێگەی دەرگاوە دەچووە ژوورەوە (یۆحەننا ١٠:٧،١-٢).
بەڵام مەڕەکان تەنها بۆ ماوەیەکی کورت لە گۆڕەپانەکاندا بوون. هەرگیز بە هەمیشەیی قەتیس نەکرابوون. بە ڕۆژ شوان “مەڕەکانی خۆی بە ناو بانگ دەکات و دەیانباتە دەرەوە.” ئەوان شوێنی دەکەون، و ئەو دەیانباتە لەوەڕگە (یۆحەننا ١٠:٣-٩). خۆشی گەورە ئەوەیە کە دابینکردنی زۆر بۆ مەڕەکانی بکات.
بە شێوەیەک ئیسرائیل گۆڕەپانێک بوو. خودا دەیویست مێگەلەکەی لە مەترسییەکانی بەردەم لە جیهاندا بپارێزێت. دانیشتن ٤-١١ نیشان دەدات کە ئەو یاسای پێدان، بۆ سوود و پاراستنی خۆیان. بەڵام گەورە عیسا لەوە زیاتر ڕۆیشت، زۆر لە ئیسرائیل تێپەڕی. ئەو گوتی کە مەڕی تری هەیە کە لەو گۆڕەپانە جوولەکەیە نین. “ئەوانیش دەبێت بیانهێنم،” ئەو گوتی، “و ئەوان گوێ لە دەنگی من دەگرن؛ و یەک مێگەل و یەک شوان دەبێت” (یۆحەننا ١٠:١٦).
شوانی چاکمان
ئێمە مەسیحییەکان ئەمڕۆ لەوانەیە یان لە بنەچەی ناجوولەکە یان جوولەکە بین، بەڵام ئێمە لە لایەکەوە بە گۆڕەپانێکەوە بەند نین یان لە لایەکی ترەوە لێی دوور ناخرێینەوە. ئێمە بە دەنگی نامۆکان ڕاناکێشرێین بەڵکو بە دەنگی شوانی چاکمان ڕادەکێشرێین و شوێنی دەکەوین. ئەو ئێمە دەناسێت و نەک تەنها هەموو ئەوەی کە لەم ژیانەدا پێویستمانە دابین دەکات، بەڵکو ژیانی هەتاهەتاییشمان پێدەدات، و هەرگیز لەناو ناچین و کەسیش ناتوانێت لە دەستی ئەو دەرمان بکات (یۆحەننا ١٠:٢٧-٢٨). چ بەشێکی شکۆمەندە هی ئێمەیە! با هەمیشە نزیک بین لە شوانی چاکمان!
بێگومان شوانێکی وا نایاب دەبێت بەس بێت بۆ ئەوەی هەرگیز گومڕا نەبین. هێشتا هەندێک جار چاومان لەسەر ئەو نەبێت. لەوانەیە بە نامۆیەک فریو بدرێین یان لەوانەیە، وەک ئیشایا ٥٣:٦ پێمان دەڵێت، “هەموومان گەڕاینەوە سەر ڕێگەی خۆی.” سوپاس بۆ خودا، شوانی چاکمان بەدوای مەڕە گومڕاکانی دەگەڕێت تا دۆزینەوەمان. کاتێک دەماندۆزێتەوە، لەسەر شانی خۆی دادەنێت، دڵخۆش دەبێت، و هەموو ڕێگاکەمان دەباتەوە ماڵەوە. بەڕاستی، ئەو ئێمە “بێ عەیب لەبەردەم شکۆمەندییەکەیدا بە خۆشییەکی زۆرەوە” پێشکەش دەکات (لۆقا ١٥:٣-٧؛ یەهودا ٢٤).
