بابەتی بەرخ یەکێکە لە جوانترین بابەتەکانی ناو وشەی خودا. بە درێژایی کتێبی پیرۆز، لە سەرەتاوە تا بینین، تێیدا چنراوە. لە سەرەتا ٤، بەرخەکە بە شێوەی نموونەیی دەبینین کاتێک هابیل نۆبەرەیەکی مێگەلەکەی پێشکەش بە خودا کرد. ئەو تێگەیشت کە خودا خوێنی قوربانییەکی بێتاوانی ڕشتووە بۆ پۆشینی دایک و باوکی و قوربانییەکی بێتاوانی پێشکەش بە خودا کرد، کە نموونەی بەرخێک بوو کە دەهات. لە سەرەتا ٢٢، بەرخەکە بە پێشبینی دەبینین. خودا خۆی بەرخەکە دابین دەکات، و ئەو بەرخە دەبوو مرۆڤ بێت بۆ مرۆڤایەتی. لە دەرچوون ١٢، وێنەیەکی جوان دەبینین لە بەرخی سەربڕاو، و خوێنەکەی بەکارهاتوو. لە ئیشایا ٥٣، بەرخەکە بە کەسایەتی کراو دەبینین؛ لە یۆحەننا ١:٢٩، بەرخەکە دەستنیشان کراو دەبینین؛ لە بینین ٥، بەرخەکە گەورە کراوە؛ لە ٢٢:١، بەرخەکە شکۆدار کراوە.
کاتێک بەرخەکە بەناو کتێبی پیرۆزدا شوێن دەکەین، فێر دەبین کە لە سەرەتا ٤، بەرخەکە بۆ تاکێکە، لە دەرچوون ١٢ بۆ خێزانێکە، لە لێڤییەکان ١٦، بەرخەکە بۆ نەتەوەیەکە، و لە یۆحەننا ١:٢٩ بۆ هەموو جیهانە. وەک بەرخی خودا، گەورە عیسا نەرم و نیان، بێ گوناه، و قوربانییەکی تەواو بوو. لە ١ پەترۆس ١:١٨-٢٠ دەخوێنین:
«دەزانن کە ئێوە بە شتی فانی، وەک زیو یان زێڕ، لە ڕەفتاری بێ ئامانجی خۆتان کە بە نەریت لە باوکانتانەوە وەرگیراوە، ڕزگار نەکراون، بەڵکو بە خوێنی گرانبەهای مەسیح، وەک بەرخێکی بێ عەیب و بێ خاڵ. ئەو بەڕاستی پێش دامەزراندنی جیهان دیاری کرابوو، بەڵام لەم کاتە کۆتاییانەدا بۆ ئێوە دەرکەوت.»
کاتێک سەرنج دەخەینە سەر سەرەتا ٢٢، چەندین ڕێگا هەیە بۆ بینینی ئەم بەشە مێژووییە. دەتوانین چەندین وانەی پراکتیکی لە باوەڕێکی تاقیکراوە یان نموونەی نایابی پەیوەندی باوک و کوڕ تاوتوێ بکەین. لایەنێکی پێشبینی هەیە کە دەمەوێت سەرنجمان بۆی ڕابکێشم.
پاشخان
ئەم چیرۆکە چەند بەشێک پێشتر دەست پێدەکات کاتێک خودا یەکەم جار ئەبرامی بانگ کرد، بەڵێنی دا کە نەوەکانی بە ژمارە زۆر دەبن وەک ئەستێرەکانی ئاسمان. ئەبرام باوەڕی بە خودا هێنا، و ئەمەش بۆی بە ڕاستودروستی هەژمار کرا. کاتێک ئەبرام نەوەد و نۆ ساڵ بوو، خودا نیشانەیەکی پەیمانی پێدا و ناوی لە ئەبرام (باوکی بەرز) گۆڕی بۆ ئیبراهیم (باوکی زۆرێک). کێشەکە ئەوە بوو کە ئیبراهیم تا ئەو کاتە هیچ منداڵێکی نەبوو! سارای، ژنەکەی، بابەتەکەی خستبووە دەستی خۆی، خزمەتکارەکەی، هاجەر، دابووە ئەو بۆ ئەوەی منداڵێکی لەگەڵدا بێت، بەڵام ئەمە ڕێگەی باوەڕ نەبوو، و ڕێگەی خودا نەبوو! لە بەشی ٢١، فێر دەبین کە هاجەر و کوڕەکەی ئیسماعیل دەردەکرێن دوای لەدایکبوونی ئیسحاق، کوڕی بەڵێن. لەدایکبوونی ئیسحاق وێنەی لەدایکبوونی گەورە عیسایە، لە کاتێکدا هاجەر و ئیسماعیل وێنەی یاسان.
سێ وێنەی پێشبینی ئاماژەمان پێدەدەن بۆ بەرخی خودا لەم بەشەدا. هەموو جۆر و وێناکردنەکان سنووریان هەیە، بەڵام زۆر شت لەم بەشەدا هەیە بۆ بەهای پێدان.
ئیبراهیم باوکەکە
بەشەکەمان بە تاقیکردنەوەی ئیبراهیم لەلایەن خوداوە دەست پێدەکات (ئایەتی ١-٢):
«دوای ئەم شتانە ڕوویدا کە خودا ئیبراهیمی تاقی کردەوە و پێی گوت: «ئیبراهیم!» و ئەویش گوتی: «لێرەم.» پاشان فەرمووی: «ئێستا کوڕەکەت، تاکە کوڕەکەت ئیسحاق، کە خۆشت دەوێت، ببە و بڕۆ بۆ خاکی مۆریا، و لەوێ وەک قوربانی سووتاندن لەسەر یەکێک لەو چیا و گردانە پێشکەشی بکە کە پێت دەڵێم.»»
بە زمانی مرۆڤ، ئەم تاقیکردنەوەیە کەسی، مەبەستدار، ئازاربەخش، و سەرلێشێوێنەر بوو. بە درێژایی تاقیکردنەوەکە، فێر دەبین لەسەر گوێڕایەڵی نەگۆڕی ئیبراهیم و متمانەی تەواوی خودا-تەوەر. کاتێک عیبرانییەکان ١١:١٩ دەخوێنین، فێر دەبین کە ئیبراهیم باوەڕی وابوو «خودا دەتوانێت ئەو (ئیسحاق) زیندوو بکاتەوە، تەنانەت لە مردووەکانیش، کە لەوێشەوە بە واتایەکی فیگوراتیڤی وەرگرتەوە.» تاقیکردنەوە و ئازارەکان بە درێژایی ژیانمان دێنە ڕێمان. وانەیەک کە لە ئیبراهیمەوە فێری دەبین ئەوەیە کە چۆن وەڵام بدەینەوە کاتێک شتەکان لەوانەیە بۆ ئێمە مانایان نەبێت. ئیبراهیم وێنەیەکی زیندووی پەندەکانی سلێمان ٣:٥-٦ە کە جێبەجێ کراوە، «بە هەموو دڵت متمانە بە خودا بکە، و پشت بە تێگەیشتنی خۆت مەبەستە؛ لە هەموو ڕێگاکانتدا دانی پێدا بنێ، و ئەو ڕێگاکانت ڕاست دەکاتەوە.»
ئیبراهیم وێنەی خودای باوکیشە کە کوڕە خۆشەویستەکەی دەبەخشێت. لە کوێی تر دەتوانین نموونەیەکی وا جوان بدۆزینەوە لەوەی کە بەخشینی گەورە عیسا لە گۆلگۆتا بۆ باوک چ مانایەکی هەبوو؟ لە ئایەتی ٤، دەخوێنین، «لە ڕۆژی سێیەمدا، ئیبراهیم چاوەکانی بەرز کردەوە و شوێنەکەی لە دوورەوە بینی.» شوێنەکە چوار جار باس کراوە (٢٢:٣، ٤، ٩، ١٤). مۆریا واتای «پێشتر بینراوی خودا» یان «هەڵبژێردراوی خودا» دەدات. خودای باوک هەموو ئەوەی دەیزانی کە لە پێش کوڕە خۆشەویستەکەی بوو لەو شوێنەی پێی دەگوترا گۆلگۆتا. ڕۆژی سێیەم لەوانەیە زیندووبوونەوەمان بیر بخاتەوە. سێ جار لەم بەشەدا دەخوێنینەوە لەسەر باوک و کوڕ کە پێکەوە دەڕۆن (٢٢:٦، ٨، ١٩)، کە بیرمان دەخاتەوە لە پەیوەندی بەردەوامی نێوان خودای باوک و کوڕە خۆشەویستەکەی. هەروەها، ئیبراهیم ئاگر و چەقۆکەی لە دەستەکانی گرت (٢٢:٦). ئاگرەکە باس لە تاقیکردنەوە، و دادگاییکردنی پیرۆز دەکات، لە کاتێکدا چەقۆکە باس لە مردن دەکات.
لەوانەیە باش بێت ئاماژە بەوە بکەین کە خودا داوای لە ئیبراهیم کردبوو ئیسحاق وەک قوربانی سووتاندن پێشکەش بکات. لە کتێبی سەرەتا، هەموو قوربانییەکان قوربانی سووتاندنن. قوربانی سووتاندن هەمووی بۆ خودایە. دەبوو بۆنێکی خۆش بێت (لێڤییەکان ١، ٧). گرنگییەکە ئەوەیە کە بیرۆکەی جێگرەوەمان نییە تا کاتێک کەڵەشێرەکەمان پێ دەناسێنرێت. ئیسحاق وێنەی ئەوەیە کە کوڕ بۆ دڵی باوک بوو؛ ئەو بۆنێکی خۆشە! پێنج جار لەسەر دارەکە دەخوێنینەوە، کە لەسەر ئیسحاق دانرابوو، شکێنرابوو. دار، لە کتێبی پیرۆزدا، زۆرجار باس لە پیاوەتی دەکات. ئەم دارە شکێنراوە واتای ئەوە بوو کە دەتوانیت ناوەوەی ببینیت. باوک تەواوی ڕەوشتی کوڕە خۆشەویستەکەی وەک پیاوێک لێرە لەم جیهانەدا بینی و بەهای پێدا.
ئیسحاق کوڕەکە
ئیسحاق وێنەی کوڕایەتی گەورە عیسایە. سەرنجی وەسفی جیاوازی ئیسحاق بدە: کوڕەکەت، تاکە کوڕی لەدایکبووت، ئیسحاق (کە واتای پێکەنین یان خۆشی دەدات)، کە خۆشت دەوێت. ئەمە یەکەم جارە وشەی خۆشەویستی لە کتێبی پیرۆزدا باس بکرێت. بە شێوەیەکی بەرچاو پەیوەستە بە کوڕی خۆشەویستی باوک! دەبینین کە ئیسحاق کوڕی ناوازەی ئیبراهیم بوو. ئیسماعیل کوڕی ئیبراهیمیش بوو، بەڵام ئیسحاق گرانبەها بوو، چونکە کوڕی بەڵێن بوو، کوڕی خۆشەویستی ئیبراهیم بوو. ئەمە بیرمان دەخاتەوە کە لە ئینجیلی یۆحەننا، حەوت جار لەسەر خۆشەویستی باوک بۆ کوڕ دەخوێنینەوە (یۆحەننا ٣:٣٥، ٥:٢٠، ١٠:١٧، ١٥:٩، ١٧:٢٣، ٢٤، ٢٦).
ئیسحاق وێنەی ڕزگارکەریشە لە قوربانییەکەیدا. ئیبراهیم ئیسحاقی لەسەر قوربانگاکە دانا لەو شوێنەی خودا پێی گوتبوو. ئەم شوێنە بیرمان دەخاتەوە لەوەی کە لە لۆقا ٢٣:٣٣ دەخوێنین، «کاتێک گەیشتنە ئەو شوێنەی پێی دەگوترا گۆلگۆتا، لەوێ خاچیان لێدا.» چیای مۆریا لەسەر هەمان زنجیرە چیا بوو کە گۆلگۆتا تێیدا دەبوو. وەک چۆن ئیسحاق چوو بۆ ئەو شوێنە، گەورە چوو بۆ ئەو شوێنەی پێی دەگوترا گۆلگۆتا بۆ ئەوەی ژیانی خۆی وەک بۆنێکی خۆش پێشکەش بە خودا بکات!
ئیسحاق بیرمان دەخاتەوە لە خزمەتکارییەکەی گەورە عیساش. ئیسحاق کوڕێکی بچووک نەبوو؛ لەوانەیە پیاوێکی گەنج بووبێت لە بیستەکانی تەمەنیدا. دەیتوانی بە ئاسانی بەسەر ئیبراهیمدا زاڵ بێت. بەڵام، دەبینین کە ئەو ملکەچبوو، تەنانەت وەک خزمەتکارێک ڕەفتاری کرد بە هەڵگرتنی دارەکە، پاشان ڕێگەی بە خۆی دا ببەسترێتەوە و لەسەر قوربانگاکە دابنرێت. ئەمە بیرمان دەخاتەوە لە گەورە عیسامان، خزمەتکارە تەواوەکە کە ملکەچی ویستی باوک بوو، گوێڕایەڵ بوو تا مردن، تەنانەت مردنی خاچ. «بە توندی ڕووی خۆی خستە سەر ڕۆیشتن بۆ ئۆرشەلیم» و دەیگوت، «ویستی من نا، ویستی تۆ بێت!» لە ئایەتی ٩، دەخوێنین:
«پاشان گەیشتنە ئەو شوێنەی خودا پێی گوتبوو. و ئیبراهیم قوربانگایەکی لەوێ دروست کرد و دارەکانی بە ڕێک و پێک دانا؛ و ئیسحاق کوڕەکەی بەستەوە و لەسەر قوربانگاکە، لەسەر دارەکان دای نا.»
تا ئەم خاڵە لە سەرەتا، قوربانییەکان پێش ئەوەی لەسەر قوربانگاکە دابنرێن دەکوژران، بەڵام ئیسحاق بە زیندوویی لەسەر قوربانگاکە دانرا. ئەمە بیرمان دەخاتەوە کە کەس ژیانی گەورە عیسای نەستاند. ئەو هێزی هەبوو بۆ ئەوەی دایبنێت و هێزی هەبوو بۆ ئەوەی دووبارە هەڵیبگرێتەوە! ئەو ژیانی خۆی بۆ ئێمە بەخشی!
هەندێک جار دەڵێین:
خۆشەویستی تۆی بە قوربانگاکە بەستەوە، خۆشەویستی باوک و هی تۆ، بۆ ئێمە، ئەی قوربانی بێ هاوتا، بۆ ئەوەی ئێمە لەگەڵ تۆدا بگەشێینەوە. سامانەکەت ڕادەست کرد، خۆت بە ئازادی بەخشی، ژیانت لە نیعمەتی بێ سنووردا، بۆ ئەوەی ئێمە لەگەڵ تۆدا بژین.
لە زەبوورەکان ١١٨:٢٧، دەخوێنین، «قوربانییەکە بە پەت ببەستن بە قۆچەکانی قوربانگاکەوە.» گەورەمان بە پەتە زێڕینەکانی خۆشەویستی بۆ باوک و پەتە زیوینەکانی خۆشەویستی بەرامبەر مرۆڤ بەسترابووەوە!
کەڵەشێرەکە – جێگرەوەکە
لە ئایەتی ٧، ئیسحاق دەپرسێت، «بەرخەکە بۆ قوربانی سووتاندن لە کوێیە؟» ئەمە یەکەم جارە لە کتێبی پیرۆزدا وشەی بەرخ بخوێنینەوە! تەنها دەتوانین خەیاڵ بکەین کە چۆن ئەم پرسیارە دڵی ئیبراهیمی بڕی، کاتێک وەڵامی دایەوە، «کوڕم، خودا خۆی بەرخەکە بۆ قوربانی سووتاندن دابین دەکات.» ئیسحاق پرسیارەکە دەکات، و یۆحەننای لەئاوباپتایزکەر ساڵانێک دواتر وەڵامی دەداتەوە، ڕایدەگەیەنێت، «سەیرکەن! بەرخی خودا کە گوناهی جیهان لادەبات!»
کاتێک ئیبراهیم ئیسحاقی لەسەر قوربانگاکە دانا، چەقۆکەی بەرز کردەوە، خەریک بوو بیکاتە ناو کوڕی خۆشەویستییەوە، کاتێک فریشتەی خودا لە ئاسمانەوە بانگی کرد و گوتی، «ئیبراهیم، ئیبراهیم!» ئەویش گوتی، «لێرەم.» و ئەویش گوتی، «دەست مەخەرە سەر کوڕەکە، یان هیچ شتێکی پێ مەکە؛ چونکە ئێستا دەزانم کە تۆ لە خودا دەترسیت، چونکە کوڕەکەت، تاکە کوڕەکەت، لە من نەشاردووەتەوە.» ئیبراهیم چاوەکانی بەرز کردەوە، «لە پشتەوەی کەڵەشێرێک هەبوو کە بە قۆچەکانی لەناو دارستانێکدا گیرابوو. ئیبراهیم کەڵەشێرەکەی گرت و وەک قوربانی سووتاندن لە جیاتی کوڕەکەی پێشکەشی کرد. و ئیبراهیم ناوی شوێنەکەی نا، خودا-دابین-دەکات؛ وەک ئەمڕۆش دەگوترێت، «لە چیای خودا دابین دەکرێت.» بۆ ئیسحاق، جێگرەوەیەک هەبوو، کە بە هێزی خۆی لەناو دڕکەکاندا گیرابوو. ئەمە بیرمان دەخاتەوە کە بە هێزی خۆشەویستی و گوێڕایەڵی تەواوی خۆی، گەورە عیسا بەسەر گوناه، مردن، و گۆڕدا سەرکەوت! ئەو جێگرەوەی ئێمە بوو! قوربانی سووتاندن بۆ شکۆی باوکە، و کەڵەشێرە جێگرەوەکە باس لە ڕزگاربوونمان دەکات (١ پەترۆس ١:١٨-١٩، ٣:١٨).
سەرنجڕاکێشە کە دەبینین ئایەتی ٥ ئەم قوربانییە سووتاندنەی بە پەرستنەوە بەستەوە، یەکەم جارە لە کتێبی پیرۆزدا وشەی پەرستن بخوێنینەوە. هیچ وشەیەک نەگوترا کاتێک ئیبراهیم کەڵەشێرەکەی وەک قوربانی سووتاندن پێشکەش کرد! پەرستنەکە لەسەر قوربانی سووتاندن بوو، نەک ئیبراهیم یان ئیسحاق. پەرستنی ئێمە لەسەر ئێمە نییە. دەبێت لەسەر کوڕ بێت. کاتێک لە تایبەتیدا کوڕ دەپەرستین، ئامادە دەبین بۆ ستایشکردنی لە گشتیدا!
دواتر دەخوێنین:
«بە خۆم سوێندم خواردووە، خودا دەفەرموێت، چونکە تۆ ئەم کارەت کردووە، و کوڕەکەت، تاکە کوڕەکەت، نەشاردووەتەوە، بە دڵنیاییەوە بەرەکەتدارت دەکەم، و نەوەکانت زۆر دەکەم وەک ئەستێرەکانی ئاسمان و وەک لمەکانی کەنار دەریا؛ و نەوەکانت دەروازەی دوژمنەکانیان بەدەست دەهێنن. لە نەوەی تۆدا هەموو نەتەوەکانی زەوی بەرەکەتدار دەبن، چونکە تۆ گوێڕایەڵی دەنگی من بوویت.»
لێرەدا بۆ یەکەم جار دەبینین کە وشەی «گوێڕایەڵی» لە کتێبی پیرۆزدا باس کراوە. لەم بەشە جوانەدا، کە باس لە بەرخی دابینکراو لەلایەن خوداوە دەکات، خۆشەویستی، پەرستن، بەرخ، و گوێڕایەڵی هەموویان بۆ یەکەم جار باس کراون. هەموو چوارەکە بە بەرخی خوداوە بەستراونەتەوە.
لە کۆتاییدا، دەمانەوێت پەیوەندییەکە بە بەرخەوە ببینین، کە بووکە. کاتێک ئیسحاق دەگەڕێنرێتەوە بۆ ئیبراهیم (وێنەی زیندووبوونەوە)، ڕێبێکا، ژنی ئیسحاق، بۆ یەکەم جار لە ئایەتی ٢٣ باس دەکرێت. پاشان لە بەشی ٢٤، فێر دەبین کە چۆن دەهێنرێتە لای. ئەمە بیرمان دەخاتەوە کە کەنیسە ژنی بەرخەکەیە. کاریگەرە کە بیرمان بێتەوە لە پەیوەندییە نزیکەکە کە تێیدا هاتووینەتە ناوەوە چونکە خودا خۆی بەرخەکەی بۆ قوربانی سووتاندن دابین کردووە!
پەرستن
هیوای پیرۆز
لنگەرەکانی ژیان ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥
پەرستن
نیعمەت دەرکەوتووە
لنگەرەکانی ژیان ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥
پەرستن
دیاری ڕاست لە کاتی ڕاستدا
لنگەرەکانی ژیان ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥
پەرستن
گەورەترین دیاری
لنگەرەکانی ژیان ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥
پەرستن
ژیان دەرکەوت
لنگەرەکانی ژیان ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥
پەرستن
ناوبژیوانییەک
لنگەرەکانی ژیان ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥
