بۆ باوەڕدارێک، گەورە عیسا نەک تەنها گەورە و ڕزگارکەرە، بەڵکو پاشای ئێمەشە. ئێمە، ئەوانەی کە وەک ڕزگارکەر و گەورە دەیناسین، لە پەیوەندیدا لەگەڵ کۆمەڵ و ماڵی خودا دەیناسین، بەڵام پێویستە شتێک لە شانشینی ئەو و شوێنی خۆمان لەناو ئەودا بەرز بنرخێنین. ئێمە باش ئاگاداری پەیوەندی خۆمانین لەگەڵ گەورە عیسا وەک ڕزگارکەرمان، ئەو کەسەی کە لە پێناوماندا مرد و سزای خودای بۆ گوناهەکانمان هەڵگرت. ئێمە وەک گەورە دەیناسین، ئەو کەسەی کە خاوەنی منە، کە من بەرپرسم لە خزمەتکردنم بۆ ئەو و لە ڕێگەی ئەوەوە هەموو بەرەکەتەکانم دێن. وەک سەرمان، ئەو لە ژیانی ڕۆژانەمدا ڕێنماییم دەکات و خۆراکی ڕۆحی و دانایی دابین دەکات. بەڵام ئایا من وەک پاشای خۆم دەیناسم، ئەو کەسەی کە دەسەڵاتی بەسەر کاروباری مندا هەیە لەم جیهانەدا، کە ستانداردەکان دیاری دەکات کە بەپێی ئەوان ڕەفتارم لەبەردەم خەڵکدا ئەنجام دەدرێت، و کە منی وەک باڵیۆزێک دەستنیشان کردووە بۆ نوێنەرایەتی شانشینی خۆی لەم جیهانەدا؟
شانشینێک کە گەورە مافە شاهانەییەکانی بەسەردا هەیە بە چەندین ناو ناسراوە، بەڵام باوترین ناوی شانشینی خودایە. چوونە ژوورەوە بۆ ئەو شانشینە ئەمڕۆ—و لەدوای مردن، هەستانەوە، و بەرزبوونەوەی بۆ ئاسمان—بە دانپێدانانە. جا دانپێدانانەکە ڕاستەقینە بێت یان نا، پێویستە هاوڵاتییەکانی پابەند بن بە یاسا و ڕێساکانی حکومەتی شانشینەکە و بەڵێنی پێداچوونەوەی دادوەری لە کاتی پێشکەشکردنی گشتیدا لە ئاسمان (بۆ باوەڕدار) یان لەسەر زەوی (بۆ تەنها دانپێدانەر) لەگەڵدایە.
بناغەی مێژوویی حوکمڕانی پاشایەتی
دەسەڵاتی سەرەتایی سپێردراو
خودا دەسەڵاتی پاشایەتی لە باخچەی عەدەن دامەزراند کاتێک دەسەڵاتی بە ئادەم سپارد بۆ حوکمڕانی بەسەر ئەو دروستکراوەی کە دروستی کردبوو. ئێمە دەزانین یەکەم مرۆڤ شکستی هێنا و گوناه هاتە ناو جیهانەوە، بەڵام شکستی ئادەم مرۆڤە تەواوەکەی خودا، گەورە عیسای خۆمان، وەک لە زەبوور ٨:٥-٨ و دووبارە لە عیبرانییەکان ٢:٧-٨دا هاتووە، دەردەخات.
شانشینی نەتەوەیی ئیسرائیل
خودا دواتر شانشینێکی نەتەوەیی لەم جیهانەدا دامەزراند کاتێک نەوەکانی ئیسرائیلی لە میسر دەرهێنا، و لەو شانشینەدا ئێمە حوکمڕانی ڕاستەوخۆی خودامان هەیە بەسەر نەتەوەی زەویدا (دەرچوون ١٥:١٦-١٨). وەک پاشا، ئەو یاسا و ڕێساکانی پێدان، ئەفسەرەکانی دەستنیشان کرد، و کاروباریان ڕێکخست و جووڵەکانیانی لە بیابان و بۆ ناو خاکەکە ئاراستە کرد. پاشان کاتێک خەڵک خاک و شارەکانی خۆیان هەبوو، پاشایەکیان دەویست کە خۆیان دەستنیشانی بکەن. ساموێل، دادوەر و پێغەمبەری خودا، دژی ئەمە قسەی کرد، بەڵام خەڵک گوێیان لێی نەگرت؛ خودا ڕوونی کردەوە کە ئەوان ساموێلیان ڕەت نەکردووەتەوە بەڵکو ئەویان ڕەت کردووەتەوە (١ ساموێل ٨:٧). پاشای خەڵک، شاول، کارەساتێک بوو، بەڵام پاشان خودا پاشای نوێنەری خۆی لە داوددا دەستنیشان کرد، و بە پەیمانێک شانشینێکی دامەزراند کە بەپێی ویستی خودا بوو. خودا ڕایگەیاند کە بنەماڵەی داود هێڵی پاشایەتی ئەو دەبێت و ئێمە دەبینین کە خاکەکە گەورە کرا و هەموو دوژمنەکان بە هێزی خودا، کە لەلایەن پاشاوە بەکارهێنرا، لابران. پاشان نیشاندانی شکۆمەندی خودا لەلایەن کوڕی داود، سولەیمان، کاتێک حوکمڕانییەکەی هات، و پەرستگایەکی نایاب بۆ شوێنی نیشتەجێبوونی خودا و نیشاندانی شکۆمەندی شەکینە ئەو دروست کرا.
شانشینە بێگانەکان
هەموو شتێک بۆ نەوەکانی داود گەرەنتی کرابوو، بەڵام ئەوان شکستیان هێنا و پابەند نەبوون بە یاسا و ڕێساکانی خودا، و ئاگادارکردنەوەکانی ئەویان لە ڕێگەی پێغەمبەرەکانییەوە پشتگوێ خست. خودا بە سزاوە دێت، و لەژێر دەستی نەبووخەدنەسەردا خاکەکە دەداتە بێگانەکان و مافی حوکمڕانییان بۆ دادەمەزرێنێت، بەڵام دەستبەرداری مافەکانی خۆی نابێت. (دانیال ٢:٣٧-٣٨). خودا ئەم نەتەوە بێگانەیە وەک شانشینی خۆی دانانێت یان نایناسێت، و قوربانی یان یاسای پێ نادات؛ بەڵکو یەکێک لە یەکەمین کارەکانی شانشینە نوێیەکە دامەزراندنی بتپەرستی بوو. بەڵام لە کۆتایی ئەو پێشبینییەی کە ئەم شانشینە بێگانەیە دادەمەزرێنێت، ئێمە ویستی خودا دەبینین کە لە دانیال ٢:٤٤-٤٥دا ئاشکرا کراوە. ئێمە ئێستا چاوەڕێی جێبەجێکردنی ئەمەین لە شانشینی مەسیح لەسەر زەوی کاتێک "کاتەکانی بێگانەکان" کۆتایی دێت و پاشا لە ئاسمانەوە شانشینی خۆی لە ئۆرشەلیم دادەمەزرێنێت کاتێک هەموو جیهان لە کۆتاییدا لەژێر حوکمڕانی ئەودا دەبێت.
پێشکەشکردنی پاشا لەسەر زەوی
لە ماوەی ئەم حوکمڕانییە بێگانەیەدا، پاشای شانشینی خودا لەسەر زەوی پێشکەش کرا (مەتتا ١-٤). لە مەتتا ٢:٢دا دەبینین:
"پاشای جولەکەکان کە لەدایک بووە لە کوێیە؟ چونکە ئەستێرەکەی ئەومان لە ڕۆژهەڵات بینیوە، و هاتووین بۆ ئەوەی ڕێزی لێ بگرین."
باش تێبینی بکە،
ئەو وەک پاشا لەدایک بوو، نەک یەکێک کە بۆ ئەوەی ببێتە پاشا.
یۆحەننای لەئاوباپتایزەدەر و یاساکانی شانشین
گەورە عیسای ئێمە هاتە سەر ئەم زەوییە بۆ ئەوەی داوای شانشینی خۆی وەک مەسیحی ئیسرائیل بکات و پێشکەشکردنی ئەو دێت. یۆحەننای لەئاوباپتایزەدەر، وەک پێشڕەو، شانشینی ئاسمانەکان ڕادەگەیەنێت کە نزیکە و داوا لە گەلی جولەکە دەکات کە تۆبە بکەن و خۆیان بۆ ئەو ئامادە بکەن، و پاشماوەیەکی خوداپەرست دەبینرێت لەوانەی کە ئەم شایەتییەیان قبوڵ کرد و لەئاوباپتایزەدران. لە مەتتا ٥-٧دا ئەو یاسا یان بنەماکان ڕادەگەیەنێت کە شانشینەکە بەپێی ئەوان حوکمڕانی دەکرێت، و فێری خەڵک دەکات کە لە پەیوەندییەکی ڕاستدا بن لەگەڵ مرۆڤ و خودا، کە ئەو وەک باوکێک لە ئاسماندا ئاشکرای دەکات. لێرەدا ئێمە یەکەم جار دەربڕینی شانشینی خودامان هەیە، و ڕوونە کە ئەم شانشینە بە شێوەیەکی جوگرافی یان فیزیکی دیاری نەکراوە، وەک لە پەیمانی کۆندا، بەڵکو بە شێوەیەکی ڕەوشتی، واتە لە ڕەفتارماندا:
"ڕاستودروستی، ئاشتی، و خۆشی لە ڕۆحی پیرۆزدا"
بوارێکە کە ویستی خودا تێیدا دەبینرێت.
شانشینی ئاسمان لە مەتتا
لە ئینجیلی مەتتادا دوو دەربڕینمان هەیە کە کتێبەکە جیا دەکەنەوە، ئەوانیش "شانشینی ئاسمان یان ئاسمانەکان" و "باوکی ئاسمانی یان باوک لە ئاسماندا." یەکەمین زاراوە تەنها لە مەتتادا دەدۆزرێتەوە و بەپێی پێشکەشکردنی پاشا لەم ئینجیلەدا ئێمە تێدەگەین کە ئەمە ئاماژەیە بۆ حوکمڕانی ئاسمان بەسەر زەویدا و دانیال ٤ پشتڕاست دەکاتەوە. جگە لە چوار ئاماژە بۆ باوکی ئاسمانی یان باوک لە ئاسماندا لە مەرقۆس و لۆقادا، هەموو ١٤ ئاماژەی ماوەکە لە مەتتادا دەدۆزرێنەوە.
ڕەتکردنەوەی پاشا
لە بەشەکانی ٨-٩دا نیشاندانی هێزی پاشا دێت لەگەڵ موعجیزەکانی چاکبوونەوە و ملکەچکردنی سروشت. بەشەکانی ١٠-١١ باس لە بانگەشەکردنی شانشینەکە دەکەن لەلایەن قوتابییەکانەوە و هەروەها خودی پاشا، و لە بەشی ١٢دا دەبینین کە پاشا ڕەت دەکرێتەوە و پاشا پاشان ماڵەکە (ئیسرائیل) جێدەهێڵێت و دەچێتە کەنار دەریا (بێگانەکان).
شانشین لە شێوەی نهێنیدا
مەتتا ١٣ شانشینەکە لە شێوەی نهێنیدا (وەک) پێشکەش دەکات، کە دەبێت لەلایەن ئەوانەوە تێبگەیەنرێت کە دانایی ڕۆحییان پێدراوە (ئایەتی ٣٥)، و مێژووی شانشینی ئاسمانەکان لە کاتی ڕەتکردنەوە و نەبوونی پاشادا دابین دەکات.
بە کورتی، شانشینی ئاسمان ئەو لایەنەی شانشینی خودایە کە لایەنی دابەشکاری شانشینی خودا دیاری دەکات و جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئاسمان حوکمڕانی کاروباری مرۆڤەکان دەکات.
لایەنەکانی داهاتووی شانشین
شانشین چەندین لایەنی هەیە بۆ ڕوونکردنەوەی گەیشتنی گشتگیری ئەم بابەتە؛ لە مەتتا ١٣دا دوو ئاماژەی دیکە بۆ شانشین هەیە: "کوڕی مرۆڤ" (ئایەتی ٤١) و "شانشینی باوکیان" (ئایەتی ٤٣). هەردوو ئەم ناونیشانانە چاوەڕێی ڕۆژێکی داهاتوو دەکەن: یەکەم کاتێک گەورە عیسای ئێمە وەک کوڕی مرۆڤ حوکمڕانی بەسەر هەموو گەردووندا دەکات و حوکمڕانی خۆی دەهێنێت بۆ نیشاندانی ویستی خودا لێرە لەم جیهانەدا. لایەنی دووەم، واتە "باوکیان،" ئەو منداڵانە ئاشکرا دەکات کە لە کاتی ڕەتکردنەوەی ئەودا بە مەسیح دراون و ئەوانەی کە لە ڕۆژی شکۆمەندی داهاتووی ئەودا وەک خۆر دەدرەوشێنەوە.
ناونیشانەکانی تر
نموونەکانی دواتر لە مەتتا ٢٠، ٢٢، و ٢٥دا وردەکاری زیاتر لەبارەی لێکچوونی شانشینی ئاسمان دەدەن. پاشان لە مەتتا ٢٦:٢٩دا ناونیشانێکی دیکە وەک "شانشینی باوکم" ئاشکرا دەکرێت، کاتێک لە شانشینی زەوینی گەورە کە لێرە لەم جیهانەدا دامەزراوە، ئەوانەی کە خودایان وەک باوک ناسیوە—لەوانەش ئەوانەی لە ئیسرائیلی تۆبەکەر—دەهێنرێنە ناو خۆشی و بەرەکەتی ئەو شوێنە.
پاشای ئیسرائیل ڕەتکرایەوە
لە ئینجیلی مەرقۆسدا
وەسفکردنی شانشینەکە وەک "داودی باوکمان،" لە مەرقۆس ١١:١٠دا دەدۆزرێتەوە. ئەمە ناوێکە کە لەلایەن قوتابییەکانەوە دراوە کاتێک گەورەمان چووە ناو ئۆرشەلیم و خەڵکەکە بە قەرەباڵغی هاواریان دەکرد هۆسانا. ئەم دیمەنە لەبەردەم گەلی جولەکەدا وێنا بکە: مەسیحی بەڵێندراو دەچێتە ناو شارەکەی و حوکمڕانی خۆی دادەمەزرێنێت وەک لە زەبوورەکان و پێغەمبەرەکاندا هاتووە، شکۆمەندی پاشا، ئیسرائیل کە نەتەوەی خودایە، و هەموو ئاشتی و خۆشگوزەرانی شانشینی داودی. بەڵام ئەمە نابێت—پاشا ڕەت دەکرێتەوە و جێبەجێکردنی پێشبینییەکان هێشتا چاوەڕێ دەکات، بەڵام لەسەر ئاستێکی گەورەتر.
لە ئینجیلی یۆحەننادا
لە ئینجیلی یۆحەننادا ئێمە لێدوانێکی ڕوونی گەورە عیسا وەک پاشای ئیسرائیل دەبینین لە دانپێدانانی ناتانائیلدا (یۆحەننا ١:٤٩)، کە نوێنەری پاشماوەی خوداپەرستە لە نەتەوەی جولەکەدا، بەڵام پاشا ڕەت دەکرێتەوە؛ بەڵکو لە سەرەتای ئینجیلەکەوە دەخوێنینەوە،
"هاتە لای هی خۆی و هی خۆی وەرینەگرت" (یۆحەننا ١:١١).
کۆتایی ڕەتکردنەوەی ئەو لە دادگاییکردن و خاچدانی ئەودا دەبینین کاتێک پیلاتۆس گەورەمان پێشکەش دەکات،
"سەیری پاشاکەت بکەن!"
و وەڵامی قەرەباڵغییەکە،
"لە خاچی بدەن… هیچ پاشایەکمان نییە جگە لە قەیسەر" (یۆحەننا ١٩:١٤-١٥).
هەموو جیهان لە خاچەکەدا نوێنەرایەتی کرابوو کە ڕزگارکەر ژیانی خۆی دانا:
"پیلاتۆسیش ناونیشانێکی نووسی و خستییە سەر خاچەکە. بەڵام نووسرابوو: عیسای ناسری، پاشای جولەکەکان. بۆیە زۆرێک لە جولەکەکان ئەم ناونیشانەیان خوێندەوە، چونکە شوێنی شارەکە کە عیسا تێیدا لە خاچ درا نزیک بوو؛ و بە عیبری، یۆنانی، لاتینی نووسرابوو" (یۆحەننا ١٩:١٩-٢٠).
شانشین لە نامەکاندا
شانشینی مەسیح
شانشینی مەسیح (ئەفەسۆس ٥:٥) پیرۆزی و ڕاستودروستیمان پێدەبەخشێت کە نیشانەی حوکمڕانی پاشای دەستنیشانکراوی خودا دەبێت، ئەو کەسەی کە تەواوی مرۆڤایەتی لێرە لەم جیهانەدا نیشان دا، کە ویستی خودا بە تەواوی تێیدا دەردەبڕدرێت، و کە تایبەتمەندی شانشینەکە دەبێت.
شانشینی کوڕی خۆشەویستی ئەو
کۆلۆسی ١:١٤ ئێمە بە "شانشینی کوڕی خۆشەویستی ئەو" ئاشنا دەکات، و خۆشەویستییە کە نیشانەی ئەوانەیە کە لەو شانشینەدان. ئێمە دەهێنرێینە ناو ڕژێمێکی خۆشەویستی، خۆشەویستی خودا بڵاوکراوەتەوە، خۆشەویستییەک کە وای لە ڕزگارکەرمان کرد کە خۆی بۆ هی خۆی بدات. بەڵام زیاتر هەیە، وەک هێنانە ناو ئەم پەیوەندییە وەک کوڕ لەگەڵ ئەودا، بۆ ئەوەی لەبەردەم باوکماندا بین لە نیشاندانی گشتی ئەم پەیوەندییە خۆشەویستییە ئێستا وەک لە شانشینی ئەودا.
شانشینی ئاسمانی و هەتاهەتایی
دوو لایەنی دیکەی ئەم شانشینە شکۆمەندە ماونەتەوە: یەکەم "شانشینی ئاسمانی" (٢ تیمۆساوس ٤:١٨) و دووەم "شانشینی هەتاهەتایی" (٢ پەترۆس ١:١١). لە یەکەمدا نێردراوەکە شانشینی ڕۆمانی خراپەکار بەراورد دەکات کە تێیدا بە نادادپەروەرانە دەناڵێنێت لەگەڵ شانشینێک کە بە ڕاستودروستی حوکمڕانی دەکرێت و پاداشتی خزمەتکردنی دڵسۆزانەی خاوەنەکەی مسۆگەرە. نەک مردن لەسەر دەستی ستەمکارێکی تاوانبار بەڵکو بەرەکەتی ئاشتی و ئارامی ئاسمانی. لە دووەمدا، تایبەتمەندی هەتاهەتایی شانشینەکە بیرمان دەهێنێتەوە کە هیچ جێگرەوەیەک بۆ ئەم شانشینە نییە؛ شانشینەکانی پێشووی ئەم جیهانە هاتوون و ڕۆیشتوون: بابل، ماد و فارس، یۆنان، و ڕۆما و هەموو هێزەکانی دواتر کۆتاییان هاتووە یان کۆتاییان پێدەهێنرێت بە هێز و شکۆمەندی و دەسەڵات و فەرمانی گەورە عیسا، کە وەک پاشای پاشاکان و گەورەی گەورەکان حوکمڕانی باڵا دەکات، و هەموو فەرمانڕەوا یان پاشایەک دەخاتە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە. ئەم حوکمڕانییە پێشبینی دانیال ٤:٣٤-٣٥ جێبەجێ دەکات و حکومەتێکی تەواو لەم جیهانەدا لەلایەن مرۆڤێکەوە دادەمەزرێنێت و خودا پشتڕاست دەکاتەوە، وەک لە وەرگێڕان ١١:١٥دا هاتووە.
ئەمە ئارەزووی ئێمەیە کە ئەم بیرکردنەوەیە دڵەکانمان بەرەو گەورە عیسا ببات و وا بکات کە لێرە لەم جیهانەدا بتوانین تایبەتمەندییەکانی پاشا و سەروەرەکەمان نیشان بدەین، وەک باڵیۆز و خزمەتکارەکانی.
ئەم بیرکردنەوەیە لە خوێندنەوەی "شانشینی خودا و شانشینی ئاسمان" لەلایەن جۆرج دەیڤسۆنەوە سەرچاوەی گرتووە (شتە بەنرخەکان، تەمموز/، بەرگی ١٩٥٦). ئەو وتارە وەک وەڵامێک بۆ پرسیارێک سەبارەت بە جیاوازی نێوان شانشینی خودا و شانشینی ئاسمان نووسرابوو.
