تێگەیشتن لە پەیمانەکانی خودا لە ڕێگەی مێژووی کتێبی پیرۆزەوە

«ئەوەی بەڵێنی داوە، دڵسۆزە.» عیبرانییەکان 10:23

ئاو لە هەموو شوێنێک! تەنانەت بەرزترین چیاکانیش لەژێر لافاوەکانی سزای خودادا نەمابوون. نووح دەیزانی کە ژیان لە هیچ شوێنێکدا نەماوە جگە لە ئاو و لە کەشتییەکەیاندا، کە خێزانەکەی و شانشینی ئاژەڵان پارێزرابوون. ئێستا بە سەلامەتی مەلە دەکەن و چاوەڕێ دەکەن.

هەرگیز جارێکی تر بە لافاو نا

زیاتر لە ساڵێک دوای ئەوەی یەکەم دڵۆپە باران باری، نووح و خێزانەکەی لە کۆتاییدا چوونە سەر وشکانی. ئایا دەبێت شوێنی کەشتییەکە لەبیر بکەن، لە حاڵەتێکدا خودا لافاوێکی تر بنێرێت؟ نەخێر! بە متمانەوە کەشتییەکەیان بەجێهێشت، دڵنیا بوون کە هەرگیز پێویستیان پێی نابێتەوە. بۆچی؟ خودا پەیمانێکی بەستبوو.

وشەی «پەیمان» زیاتر لە 275 جار لە کتێبی پیرۆزدا دەردەکەوێت. ژیانی نووح یەکەم بەکارهێنانی ئەم زاراوەیە پیشان دەدات، لایەنە گرنگەکانی پەیمانەکان بە گشتی ئاشکرا دەکات. لێرەدا هەندێک پرسیاری سەرەکی هەیە کە دەبێت هەموو کاتێک بپرسرێت کاتێک پەیمانێکی کتێبی پیرۆز لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکرێت:

1. کێ پەیمانەکەی بەست؟

لەم حاڵەتەدا، خودا پێش لافاوەکە پەیمانێکی لەگەڵ نووح بەستبوو، و دوای ئەوە پشتڕاستی کردەوە: «من لافاو دەهێنمە سەر زەوی... بەڵام من پەیمانەکەم لەگەڵ تۆدا دادەمەزرێنم» (پیدایشی 6:17-18؛ 9:9-17 NKJV). نووح بەشداری لە بەستنی ئەم پەیمانەدا نەکرد؛ ئەو تەنها گوێی لە ڕاگەیاندنی تاکلایەنەی خودا گرت.

2. پەیمانەکە چی بوو؟

بۆ نووح، دڵنیایی خودا بوو: «هەرگیز جارێکی تر لافاوێک نابێت بۆ وێرانکردنی زەوی» (پیدایشی 9:11).

3. پەیمانەکە چەند دەمێنێتەوە؟

خودا خۆی ئەمەی بە «پەیمانێکی هەتاهەتایی» ناوزەد کرد (پیدایشی 9:16). هەڵناوەشێنرێتەوە، و پشت بە وەڵامی نووح نەبەستبوو. کاتێک نووح شکستی گەورەی ڕەوشتی نیشاندا، هیچ ئاماژەیەک بە لەدەستدانی دڵنیایی پەیمانی خودا نەبوو. تەنانەت ئەمڕۆش، هەموو پەلکەزێڕینەیەک نیشانەی ئەوەیە کە بەڵێنی خودا بەردەوامە (پیدایشی 9:13).

هەرچەندە هەندێک جیاوازی لە نێوان لێکۆڵەراندا هەیە سەبارەت بەوەی کام نووسینەکان بە تەکنیکی «پەیمانن،»1 چەندین بۆنە هەیە کە خودا خۆی بە ڕوونی ئەم زاراوەیە بۆ بەڵێنەکانی بەکاردەهێنێت. ئێمە بە کورتی ئەم بۆنانە تاوتوێ دەکەین، و پاشان هەوڵ دەدەین تێبگەین بۆچی ئەم بابەتەی پەیمانەکان بۆ مەسیحییەکان ئەمڕۆ گرنگە.

خاکێک بۆ نەتەوەیەکی گەورە

دوای سەردەمی نووح، پەیمانی داهاتووی خودا لەگەڵ ئیبراهیم بوو. ئەو بەڵێنی دا کە بەرەکەتداری بکات، نەتەوەیەکی گەورە لە خێزانەکەی دروست بکات، و خێزانەکەی بکاتە بەرەکەتێک بۆ جیهان. خاکی کەنعان دەبوو ببێتە موڵکی هەمیشەیی نەوەکانی، کە لە ڕووباری میسرەوە تا ڕووباری فورات درێژ دەبێتەوە. دوای ئەوەی یەکەم جار پلانەکانی لە پیدایشی 12دا ئاشکرا کرد، خودا لە بەشەکانی 15 و 17دا فراوانی کرد و پشتڕاستی کردەوە، کە وشەی «پەیمان» بەکارهاتووە. تەنانەت بەڵێنی کەنعانی بۆ ئیسحاق و یاقوب، نەوەکانی ئیبراهیم، دووبارە کردەوە (دەرچوون 2:24).

پەیمانی ئیبراهیمی، وەک ناوی لێدەنرێت، تەنها پشت بە خودا دەبەست. بۆ نموونە، پیدایشی 15 تۆمار دەکات کە خودا خۆی، بە شێوەی فڕنێکی دووکەڵاوی و مەشخەڵێکی گڕگرتوو، لە نێوان پارچەکانی لاشەی ئاژەڵاندا تێپەڕی کە ئیبراهیم دابەشی کردبوو. لە ڕووی مێژووییەوە، هەردوو لایەنی پەیمانەکە بەزۆری لە نێوان پارچەکاندا دەڕۆیشتن بۆ سەلماندنی پابەندبوونیان،2 بەڵام لەم حاڵەتەدا ئیبراهیم تەنها چاودێری دەکرد. وەک نموونەیەکی تر، نیشانەی خەتەنەکردن لەبەرچاو بگرە، کە ڕێگەیەک بوو بۆ نەوەکانی ئیبراهیم بۆ ئەوەی نیشان بدەن کە پەیمانی خودایان قبوڵ کردووە. هەرچەندە هەر کەسێک کە ئەم نیشانەیەی پشتگوێ خستبێت پەیمانەکەی شکاندبوو، بەڵام ئەم شکستی کەسییە بەو مانایە نەبوو کە پەیمانەکە خۆی کۆتایی هاتووە، چونکە هەتاهەتایی بوو (پیدایشی 17:7,14). هیچ مەرجێک بۆ جێبەجێکردنی نەبوو، تەنانەت ئەگەر تاکەکان خۆیان لە بەرەکەتەکانی بەهرەمەند نەبوون یان بەهایان نەدەزانی.

پاراستنی یاسا

پەیمانی داهاتوو 430 ساڵ دواتر ڕوویدا. خێزانی ئیبراهیم گەشەی کردبوو بۆ نەتەوەی ئیسرائیل. کاتێک خودا نەتەوەکەی بانگهێشت کرد بۆ پاراستنی پەیمانەکەی، ئەوان بەڵێنیان دا، «هەموو ئەوەی خودا فەرموویەتی دەیکەین» (دەرچوون 19:5,8). لە وەڵامدا، خودا یاساکەی لە کێوی سینا لە حۆریب پێشکەش کرد. ئەم پەیمانە بە پلەی یەکەم لە دە فەرمانەکە پێکهاتبوو، کە لەسەر دوو «تەختەی پەیمان»ی بەردین نووسرابوون (دانیشتن 9:11). ئەمە زۆرجار بە پەیمانی موسا ناودەبرێت، چونکە موسا بوو کە تەختەکان، لەگەڵ زۆرێک لە فەرمانە وردەکان سەبارەت بە ڕەفتار و پەرستن، بۆ خەڵک هێنا. لەژێر ئەم ڕێککەوتنە مەرجدارەدا، ئیسرائیل دەبوو ببێتە گەلی تایبەتی خودا ئەگەر گوێڕایەڵی دەنگی ئەو بکەن (دەرچوون 19:5؛ دانیشتن 26:18)، لەگەڵ بەرەکەتە تایبەتەکان بۆ گوێڕایەڵی بەڵام لەگەڵ سزادان بۆ شکستەکان. دانیشتن 28 وەسفێکی سەرسوڕهێنەر و گشتگیر لە وەڵامە بەڵێندراوەکانی خودا بۆ ڕەفتاری ئیسرائیل پێشکەش دەکات، لەوانەش بڵاوبوونەوەی کۆتاییان بۆ زۆرێک لە خاکەکان ئەگەر گوێڕایەڵی نەکەن، کە بەداخەوە، بە تەواوی ئەوە ڕوویدا.

سەرەڕای ئەم شکستە چاوەڕوانکراوە، خودا پشتڕاستی کردەوە کە بەڵێنەکانی بۆ ئیبراهیم سەبارەت بە خاوەندارێتی خاکەکە هەڵنەوەشێنراونەتەوە (دانیشتن 30:1-10). هەندێک لە زانایان ئەمە بە پەیمانی فەلەستینی ناودەبەن. مافی پشتڕاستکراوەی ئیسرائیل بۆ کەنعان لایەنێکی نوێبوونەوەی ڕۆحی لەخۆگرتبوو (دانیشتن 30:6) کە وادیارە پەیوەندی بە پەیمانی نوێوە هەیە، کە لە خوارەوە باس دەکرێت.

کوڕێک لەسەر تەخت

پەیمانی گەورەی داهاتوو کاتێک ڕوویدا کە داود ئارەزووی خۆی بۆ دروستکردنی پەرستگایەک بۆ خودا نیشاندا. خودا بە بەرەکەتێکی بێمەرج بۆ ماڵی داود وەڵامی دایەوە، ڕایگەیاند کە هێڵی پاشایەتی لە خێزانەکەیدا بە پەیمانێکی هەتاهەتایی دادەمەزرێت (2 ساموئیل 7:12-16؛ 23:5). خودا خۆی ئەم پەیمانە داودییەی بە سولەیمان باس کرد کاتێک دەستی بە فەرمانڕەوایی کرد. سولەیمان بەڵێنی ئەنجامێکی هاوشێوەی پێدرا، جگە لەوەی کە پەیمانەکەی مەرجدار بوو، و سولەیمان شکستی هێنا لە پاراستنی (2 ساڵنامە 7:17-18؛ 1 پاشایان 11:11).

پەیمانێکی نوێ

بەهۆی ئاماژەکان لە پەیمانی نوێدا، مەسیحییەکان ڕەنگە هەستێکی ئاشناییان لەگەڵ دەستەواژەی «پەیمانی نوێ» هەبێت. گرنگە تێبگەین کە پەیمانی نوێ یەکەم جار لە ڕێگەی یەرمیاوە پێناسە کرا، بە تایبەتی لە پەیوەندیدا بە نوێبوونەوەی ڕۆحی هەمیشەیی ئیسرائیل و یەهودا: «من یاساکەم لە مێشکیاندا دادەنێم، و لەسەر دڵیان دەینووسم... و گوناهەکانیان هەرگیز لەبیر ناکەم» (یەرمیا 31:33-34). ئەم «پەیمانە هەتاهەتاییە» بڕیاری خودای ڕاگەیاند بۆ «چاندنیان» لە خاکەکەیاندا (یەرمیا 32:40-41).

لە پەیمانی نوێدا، عیسا ئاماژەی بەوەدا کە خوێنی ئەو بناغەی پەیمانی نوێی پێکهێناوە (مەرقۆس 14:24؛ لۆقا 22:20). پەیمانی نوێ بەڵێنی گۆڕینی ئیسرائیل و یەهودای دابوو، بۆیە خوێنی قوربانییەکی گونجاو بۆ ئەو گۆڕینە پێویست بوو. مەسیح ئەو قوربانییە بوو. ئەمە نابێت لەگەڵ ئەو ڕاستییەدا تێکەڵ بکرێت کە مردنی قوربانییەکەی ئەویش ڕێگەیەکە بۆ هێنانی گوناهباران بۆ خودا لە سەردەمی کەنیسەدا. ئەنجامە ڕۆحییە جیاوازەکان لەلایەن هەمان کەس و هەمان قوربانییەوە ئەنجام دەدرێن، و هەندێک لەو ئەنجامانە بۆ گرووپە جیاوازەکان وەک یەکن. بۆ نموونە، لێخۆشبوونی گوناهەکان بەڵێنێکی نایابی داهاتووە بۆ ئیسرائیل، بەڵام مەسیحییەکان ئەم بەرەکەتە ئەمڕۆ ئەزموون دەکەن (عیبرانییەکان 10:11-22).

ئاماژەکانی پەیمانی کۆن بۆ پەیمانی نوێ تەنها بۆ ئیسرائیل و یەهودان، وەک یەرمیا 31:31 ئاماژەی پێدەکات. لەبەر ئەوەی پەیمانی هەتاهەتایی ئەوانە، هەڵەیەکە باوەڕ بەوە بکرێت کە کەنیسە ئێستا ئەو بەرەکەتانەی پەیمانی کۆن وەردەگرێت. بەڵام، ڕاستە کە مەسیحییەکان پێشتر چەند تایبەتمەندی و سوودێکی ڕۆحی پەیمانی نوێیان هەیە، چونکە هەردووکیان و ڕزگارییەکەمان بە خوێنی مەسیح مسۆگەر کراون.

پێداچوونەوە

لەژێر پەیمانی مەرجدار و موساییدا، ئیسرائیل شکستی هێنا. سەرەڕای زۆرێک لە هۆشدارییە پێغەمبەرایەتییەکان و نوێبوونەوە دڵسۆزانەکان، ئیسرائیل بە سادەیی نەیتوانی یاسای خودا بپارێزێت – وەک چۆن هیچ کەسێک ناتوانێت، چونکە ڕاستودروستی ناتوانێت لە ڕێگەی یاساوە بێت (غەلاتییەکان 2:16,21). وەک بەڵێنی پێدرابوو، خودا، لە سزاداندا، ئەوانی بەسەر زۆرێک لە نەتەوەکاندا بڵاوکردەوە.

بەڵام، پەیمانەکانی ئیبراهیمی و فەلەستینی بەڵێنی خاوەندارێتی تەواوی خاکەکەیان دابوو، و پەیمانی داودی بەڵێنی فەرمانڕەوایەکی دابوو کە هەمیشە لەسەر تەختی داود دابنیشێت. ئەم مەرجانە هەرگیز بە تەواوی پەرەیان نەسەند. تەنانەت فەرمانڕەوایی سولەیمان، هەرچەندە گەورەش بوو، ئەوانی جێبەجێ نەکرد. بەڵام ئەمانە پەیمانی هەتاهەتایین، بۆیە دەتوانین چاوەڕێ بکەین خودا هێشتا ئەوانە جێبەجێ دەکات. ئیسرائیل هێشتا خاوەندارێتی تەواوی خاکی بەڵێنی دەبێت (یەحزقیال 47:13-21) هەموو نەتەوەکان لە ڕێگەی ئیسرائیلەوە لە سەردەمی پاشایەتی داهاتوودا بەرەکەتدار دەبن (ئیشایا 2:2)، کاتێک مەسیح خۆی، ڕەگ و نەوەی داود، فەرمانڕەوایی دەکات. سەرەڕای ئەوەش، پەیمانی نوێ دڵنیایی دەدات کە ئیسرائیل هێشتا دڵێکی دەبێت بۆ ناسینی خودا (یەرمیا 31:34).

وانەکان

بۆچی دەبێت مەسیحییەکان نیگەرانی پەیمانەکانی کتێبی پیرۆز بن؟ چەندین وانەی بەنرخ هەیە کە لەم گفتوگۆیانەوە بەدەست دێن.

1. ئیسرائیل کەنیسە نییە.

وەک پۆڵس لە ڕۆما 9:4دا ڕایگەیاند، پەیمانەکانی پەیمانی کۆن (جگە لە هی نووح) بە تایبەتی پەیوەندییان بە ئیسرائیلەوە هەیە. دانانی کەنیسە لە بەرەکەتەکانی پەیمانی ئیسرائیلدا، تێکدانی تەواوی پێکهاتەی پێغەمبەرایەتی کتێبی پیرۆزە. تێگەیشتن لە پلانە ڕوونەکانی خودا بۆ نەوەکانی ئیبراهیم، بەشەکانی تری کتێبی پیرۆز زۆر ڕوونتر دەکاتەوە.

2. خودا هەمیشە بەڵێنەکانی دەپارێزێت.

نووسینەکانی موسا دوو جار بە کتێبی پەیمان ناودەبرێن (دەرچوون 24:7؛ 2 پاشایان 23:2)، و موسا، سولەیمان، نەحمیا، و دانیال هەموویان داوای خودای پارێزەری پەیمانیان کرد (دانیشتن 7:9؛ 1 پاشایان 8:23؛ نەحمیا 1:5، 9:32؛ دانیال 9:5). دەتوانین دڵنیا بین کە خودا باوکمان، و مەسیح ڕزگارکەرمان، هەموو بەڵێنەکانی پەیمانی نوێش دەپارێزن. «ئەوەی دێتە لام هەرگیز دەریناکەم... من پشوویتان پێدەدەم... ئەگەر هەر شتێک بە ناوی من داوا بکەن، دەیکەم... هەرگیز جێتان ناهێڵم و وازتان لێناهێنم... دێمەوە.»3 ئایا پێویستت بە پشوو، دابینکردن، ئاسوودەیی هەیە؟ خودا کە بەڵێنەکانی دەپارێزێت قسەی کردووە؛ وەرە بۆ لای ئەو.

ئەم بەڵێنانە هەموویان زیاتر شکۆدارن چونکە نەک لەژێر یاسادا بەڵکو بە نیعمەت دراون. تەواوی خاڵی گفتوگۆی پۆڵس لە غەلاتییەکان 3-4 ئەوەیە کە یاسای موسا نەیدەتوانی پەیمانی بێمەرجی بەڵێنەکە هەڵبوەشێنێتەوە کە خودا پێشتر لەگەڵ ئیبراهیم بەستبووی. پێشینەی ئیبراهیمی پشتگیری لە مەسیحییەت دەکات، بەڵام جێگەی ناگیرێتەوە، چونکە مەسیحییەکەش پشت بە باوەڕ دەبەستێت لەبری کارەکان و بەڵێن لەبری یاسا، وەک چۆن ئیبراهیم کردی (غەلاتییەکان 3:6-10؛ 4:21-28).

3. نوێبوونەوە هەمیشە بژاردەیەکە.

نەتەوەی ئیسرائیل بەردەوام و بە شێوەیەکی پێشکەوتوو شکستی هێنا لە پاراستنی پەیمانی موسا وەک چۆن بەڵێنیان دابوو. بەڵام خودا بە پشوودرێژییەوە چەندین پێغەمبەری نارد بۆ ئەوەی خەڵک بە مێژووی درێژی دڵسۆزی خودا بۆیان بیربهێنێتەوە. ئەوانەی وەڵامیان دایەوە، بە تۆبەکردن و بڕیاردانی دڵسۆزانە بۆ شوێنکەوتنی خودا، بەرەکەتدار کران. یۆشیا، عەزرا، و نەحمیا نەوەکانی خۆیان بانگهێشت کرد بۆ ئەوەی هەڵوێستێک بۆ پەیمانە نوێکراوەکان بگرن بۆ گوێڕایەڵی خودا و ڕاستودروستی پراکتیکی نیشان بدەن (2 پاشایان 23؛ یەحزقیال 9؛ نەحمیا 9:38-10:39).

ئایا ئێمە شکستی گرتووە لە ڕۆیشتن بە شایستەیی بانگەوازی مەسیحی؟ ناتوانین ئەو بانگەوازە بەرزە بە هێزی خۆمان بپارێزین، بەڵام بە هەمان شێوە ڕاستە کە پێویست ناکات هەر لە کەوتن بمێنینەوە. «تۆبە بکە، و کارە یەکەمەکان بکە،» پەیامی بەخێرهاتنی مەسیحە بۆ مەسیحییە لەرزۆکەکان (بینین 2:5). جا ماندوو بین، گوماناوی بین، یان بێباک بین لە ڕۆیشتنماندا، جێگیری خودا هانمان دەدات. «با بە توندی دەست بگرین بە دانپێدانانی هیوامانەوە بەبێ لەرزین، چونکە ئەوەی بەڵێنی داوە دڵسۆزە» (عیبرانییەکان 10:23).

تێبینییەکانی کۆتایی

1. بۆ نموونە، هەندێک پەیمانێک دەبینن لە بەڵێنی خودادا کە نەوەی ژنەکە سەری مارەکە دەشکێنێت (پیدایشی 3:15). دەستەواژەکانی «من دەیکەم» و «تۆ دەیکەیت» چەندین جار لە ئایەتەکانی 14-19دا بەکارهاتوون، هەرچەندە وشەی «پەیمان» نەدۆزراوەتەوە.
2. زۆرێک لە زانایان پێیان وایە وشەی عیبری بۆ «پەیمان» لە کردارێکەوە هاتووە بە واتای «بڕین»، ئاماژە بەم کردارە دەکات.
3. یۆحەننا 6:37؛ مەتتا 11:28؛ یۆحەننا 14:14؛ عیبرانییەکان 13:5؛ یۆحەننا 14:3.