پرسیار:
تکایە یارمەتیم بدە زیاتر لەبارەی یاسای پۆشاک لە پەیمانی کۆن بزانم. بۆ نموونە، پیاو نابێت جلوبەرگی ژنان لەبەر بکات؛ خوری و کەتان نابێت تێکەڵ بکرێن. کێ ئەم یاسایانەی دانا – خودا یان موسا؟ چی ڕوویدا لەو کاتەدا کە بووە هۆی ئەم یاسایانە: شێوازی ژیان، کەشوهەوا یان چی؟ مەبەست لێی چی بوو؟ ئایا تەنها بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی ئەو کاتە بوو یان بۆ بەردەوامبوون بوو؟ تکایە پاشخانە مێژووییەکەم بدەرێ بۆ هەموو ئەم یاسایانەی پۆشاک.
وەڵام:
ئێمە ئەم پرسیارانە بەو ڕیزبەندییە وەرناگرین کە دراون. لە ڕاستیدا کاتێک سەیری بنەما خوداییەکان دەکەین کە ئەم یاسایانە بەڕێوەدەبەن، پرسیارەکان بەرەو پاشخان دەچن.
سەرەتا، 2 تیمۆساوس 3:16-17 (NKJV) پێمان دەڵێت، «هەموو نووسراوێک بە ئیلهامی خودا نووسراوە و سوودبەخشە بۆ فێرکردن، بۆ سەرزەنشتکردن، بۆ ڕاستکردنەوە، بۆ پەروەردەکردن لە ڕاستودروستیدا، تاکو پیاوی خودا تەواو بێت، بە تەواوی ئامادە بێت بۆ هەموو کارێکی چاک.» کاتێک پۆڵسی نێردراو ئەم نامەیەی بۆ تیمۆساوس نووسی، خەڵک هەموو پەیمانی کۆنیان هەبوو. تەنها بەشێک لە پەیمانی نوێ نووسرابوو، و ئەمەش لە شێوەی نامە و هەندێک کتێبی تاکەکەسی بوو. چاپکردن هێشتا داهێنرابوو، بۆیە ئەمانە بە دەست کۆپی دەکران. زۆر کەم مەسیحی زیاتر لە بەشێکی بچووکی ئەوەیان دەبوو کە ئێستا پێی دەڵێین پەیمانی نوێ. ئەوەی هەیانبوو، بە گرانبەهایان دەزانی.
با بە وریاییەوە بیرمان بێت کە ڕۆحی پیرۆز ئیلهامی بە موسا دا بۆ نووسینی کتێبی دواوتار (جگە لەوانەیە بەشی 34 چونکە وادیارە ئەمە لەلایەن کەسێکی ترەوە نووسراوە). کتێبەکە بەشێکە لە وشەی پیرۆزی خودا، و خودا لە پشت وشەکەیەوەیە. عیسای خاوەنمان فەرمووی، «وامەزانن هاتووم بۆ لەناوبردنی تەورات یان پێغەمبەران. من نەهاتووم بۆ لەناوبردن بەڵکو بۆ تەواوکردن. چونکە بە دڵنیاییەوە، پێتان دەڵێم، هەتا ئاسمان و زەوی نەمێنن، یەک خاڵ یان یەک پیت بە هیچ شێوەیەک لە تەورات نامێنێتەوە هەتا هەموو شتێک تەواو دەبێت» (مەتتا 5:17-18).
خودا یاساکەی بە گەلی زەمینی خۆی ئیسرائیل دا، و ئەوان گوتیان، «هەموو ئەوەی یەزدان فەرموویەتی دەیکەین» (دەرچوون 19:8). بەڵام، ئەوان بە خراپی شکستیان هێنا لە جێبەجێکردنی ئەوەی بە پەلە بەڵێنیان دابوو، گوناهەکانیان بەوە کۆتایی پێهێنا کە لە کۆتاییدا کوڕی خودا، عیسای خاوەنمان، لە خاچ دا. ئێمە مەسیحییەکان لەژێر یاسادا نین چونکە مەسیح مردووە، لە مردووان هەستاوەتەوە، سەرکەوتووە بۆ ئاسمان و ڕۆحی پیرۆزی ناردووە بۆ ئەوەی لە ناوماندا بژی، فێرمان بکات و ڕێنماییمان بکات بۆ هەموو ڕاستییەکە. خودی مەسیح دەبێتە نموونە بۆ ئەوەی شوێنی بکەوین. هەندێک باوەڕداری جولەکە دەیانویست باوەڕدارانی ناجولەکە خەتەنە بکەن و یاساکە بپارێزن، بەڵام ڕۆحی پیرۆز لە ئەعمال 15دا ڕوونی کردەوە کە بە هیچ شێوەیەک نابێت هیچ شتێک بۆ کارەکەی مەسیح زیاد بکرێت کە تەواوی کرد. نامەی غەلاتییەکان بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم بیرۆکە هەڵەیە نووسرا.
تەنانەت ئەو بەشانەی وشەی خودا کە ڕاستەوخۆ بۆ ئێمە کە مەسیحین ناگونجێن، شوێنی خۆیان لە کتێبی پیرۆزدا هەیە. ئێمە زیاتر لە مێژووی کۆن لێیانەوە فێردەبین؛ ئێمە دەدۆزینەوە خودا چۆن هەست بە زۆر بابەتی گرنگ دەکات. یەکێک لەو شتانەی کە لە یەکەم بەشی پەیدابووندا دەیبینین ئەوەیە کە خودا خودایەکی زۆر ژیر و ڕێکخەرە کە ڕقی لە تێکەڵکردنە. ئەو ڕووناکی لە تاریکی جیاکردەوە، ئاوەکانی سەرەوە لە ئاوەکانی خوارەوە، وشکانی لە دەریاکان. خودا ڕووەک و درەختی میوە و هەموو جۆرە جیاوازەکانی بوونەوەرە زیندووەکانی بەپێی جۆرەکانیان دروست کرد، و مرۆڤایەتی، نێر و مێی دروست کرد.
ئەو هۆکاری خۆی هەیە بۆ ئەم جیاکردنەوانە. بۆ نموونە، لە ئەفەسۆس 5:22-33دا ئەو ڕاستییەکەی مرۆڤایەتی نێر و مێی خستەڕوو. هەروەها نیشانی دا کە ئەو کەسەیە کە هەردووکیان لە هاوسەرگیریدا کۆدەکاتەوە، هەر یەکەیان ڕۆڵی جیاوازی خۆی هەیە لە کاتێکدا تەواوکەری ئەوی ترە وەک جۆرێک لە مەسیح و کەنیسە. نووسراوەکانی تر ئەم پەیوەندییە سەرسوڕهێنەرە زیاتر ڕوون دەکەنەوە.
ئەو هەمیشە هۆکارەکانی بۆ فەرمانەکان یان ئاراستەکانی کە دەیدات ناخاتەڕوو. بەڵام هەندێک جار دەیکات. خوێندنەوەیەکی وریای دواوتار 4 ڕوونی دەکاتەوە کە یاساکە بۆ ئیسرائیل دراوە و ئەوانی لە هەموو نەتەوەکانی تری سەر زەوی جیاکردووەتەوە. یەحزقێل 44:18 کەمێک ڕووناکی دەخاتە سەر فەرمانی ئیسرائیل کە جلوبەرگی خوری و کەتانی تێکەڵ لەبەر نەکەن. بە باس کردنی پەرستگاکە کە لە هەزار ساڵەکەدا دروست دەکرێت و خزمەتی کاهینەکان لەو کاتەدا، خودا فەرمووی جلوبەرگیان کاتێک خزمەتی دەکەن دەبێت لە کەتان بێت: «نابێت هیچ شتێک لەبەر بکەن کە ببێتە هۆی ئارەقکردنەوە.» لە پەیدابوون 3:19، وەک بەشێک لە ئەنجامی سەرپێچیکردنی بە ئەنقەستی ئادەم لە یەک فەرمان کە خودا پێی دابوو، پێی گوترا، «بە ئارەقی ڕوخسارت نان دەخۆیت هەتا دەگەڕێیتەوە سەر زەوی.» خزمەتی کاهین مەبەست لێی ئیمتیازێکی خۆش بوو، نەک کارێکی قورس و ئارەقپژێن.
خودا پیاوان و ژنانی جیاواز دروست کرد، هەر یەکەیان ڕۆڵی خودا پێدراوی خۆی هەیە بەڵام پێویستی بە ئەوی ترە و پشت بە ئەوی تر دەبەستێت. لە بەشی سەرۆکایەتی لە 1 کۆرنسۆس 11، کە هەروەها ڕێنماییەکانی خودامان پێدەدات بۆ قژی پیاوان و ژنانی مەسیحی و داپۆشینی سەر، دەخوێنینەوە: «بەڵام، نە پیاو سەربەخۆیە لە ژن، نە ژن سەربەخۆیە لە پیاو، لە یەزداندا. چونکە وەک ژن لە پیاو هات، بە هەمان شێوە پیاویش لە ڕێگەی ژنەوە دێت؛ بەڵام هەموو شتێک لە خوداوەیە» (ئایەتەکانی 11-12). لە شوێنێکی تردا، چونکە وەک پێشتر ئاماژەمان پێدا ژنان جۆرێکن لە کەنیسە و پیاوان جۆرێکن لە مەسیح، ژنان هان دەدرێن کە بە شێوەیەکی سادە جل لەبەر بکەن و خۆیان بە زێڕی گرانبەها نیشان نەدەن (1 تیمۆساوس 2:9-15؛ 1 پەترۆس 3:1-6). مەسیح ئەو کەسەیە کە دەبێت نیشان بدرێت، و کەنیسە دەبێت ملکەچی ئەو بێت. بە هەمان شێوە، خۆر بە شکۆمەندییەکی درەوشاوە دەدرەوشێتەوە، لە کاتێکدا درەوشانەوەی مانگ ڕەنگدانەوەیەکی کەمکراوەی درەوشانەوەی خۆرە و بە تایبەتی لە شەودا دەبینرێت کاتێک بوونی خۆر بە چاوەکانمان نابینرێت.
لە کاتی دانانی یاساکان بۆ ئیسرائیل، خودا بارودۆخی ژیانی ئەوانی لەبەرچاو گرت. بۆ نموونە، لە دەرچوون 35:3 خودا قەدەغەی لە ئیسرائیلییەکان کرد کە لە ڕۆژی شەممەدا ئاگر لە ماڵەکانیاندا بکەنەوە. لە ژمارەکان 15:32-36 پێمان دەوترێت لەبارەی پیاوێکەوە کە لە ڕۆژی شەممەدا دار کۆدەکردەوە، بە ئاشکرا بۆ ئامادەکاری بۆ دروستکردنی ئاگر. خودا فەرمانی دا کە ئەم پیاوە لەلایەن هەموو کۆمەڵی ئیسرائیلەوە بەردباران بکرێت تا بمرێت. خودا گەلەکەی خۆی بە بیاباندا دەبرد بۆ خاکێک کە بە دەگمەن بەفر یان کەشوهەوای زۆر ساردی تێدایە. ئەگەر سیبیریا یان ئەلاسکای وەک نیشتمان پێدابوونایە، ئەوا فەرمانێکی لەو شێوەیە زۆر سەخت دەبوو.
لە هیچ شوێنێکدا خودا جلوبەرگی پیاوان لە بەرامبەر جلوبەرگی ژناندا پێناسە ناکات. جیاوازییەکانی کەشوهەوا و چالاکییەکان لەبەرچاو دەگیرێن کاتێک باس لەوە دێت کە چی لەبەر بکرێت. جلوبەرگەکانمان نیشان دەدەن چۆن خۆمان بە خەڵکی تر دەناسێنین، و ئەوان جۆرێکن لەمە لە کتێبی پیرۆزدا. گەلی زەمینی خودا دەبوو جیاوازییەک لە نێوان نێر و مێدا بپارێزن. گەلی ئاسمانی خودا – مەسیحییەکان – دەبێت سەرنج بدەن. خودا ڕقی لە یەکڕەگەزییە – هەوڵی دیزاینەرانی مۆدە بۆ شکاندنی ئەم جیاوازییە لە نێوان ڕەگەزەکاندا. وەک ئەوانەی کە حاجی و نامۆن لە جیهاندا (بڕوانە عیبرانییەکان 11:13؛ 1 پەترۆس 2:11)، نابێت هەوڵ بدەین سەرنجی خۆمان ڕابکێشین. لەبری ئەوە، دەبێت خەڵک ئاراستەی خاوەنمان بکەین.
خودا بە ڕوونی لە وشەکەی خۆیدا دژی هاوڕەگەزخوازی و هەموو خراپ بەکارهێنانەکانی سێکسی مرۆڤ قسەی کرد کە لە نێو گەلانی بتپەرستدا لە سەردەمی کتێبی پیرۆزدا باو بوون. ئەمانە ئەمڕۆ لە زۆر وڵاتدا وەک شێوازی ژیانی جێگرەوە پەرەیان پێدەدرێت و تەنانەت بە یاسایی پارێزراون. «داوێنپیسی» و «گوناه» وشەیەک کە بە دەگمەن لە جیهانی ئەمڕۆدا دەبیسترێن. ستانداردەکانی مرۆڤ بە خێرایی دەگۆڕێن، بەزۆری بۆ خراپتر. خودا ناگۆڕێت و ستانداردەکانی ناگۆڕێن یان خۆیان ناگونجێنن لەگەڵ خراپەکارییەکانی مرۆڤ کە زیاتر ئاشکرا دەبن. و لە کاتێکدا ئێمە باوەڕداران لە جیهاندا دەژین، ئێمە هی جیهان نین (یۆحەننا 17:11،14). ئێمە چاوەڕێین، یان لانیکەم دەبێت چاوەڕێ بین، بۆ ئەوەی عیسای خاوەنمان بێت و بمانباتە لای خۆی، لەم جیهانە خراپەی ئێستادا. ئەمە «هیوای پیرۆز»ی ئێمەیە، کە دوای حەوت ساڵ لە تەنگانە بە «دەرکەوتنی شکۆمەندی خودا و ڕزگارکەری گەورەمان عیسای مەسیح» (تیتۆس 2:13) دێت. ئەو دادوەری ڕاستودروست جێبەجێ دەکات و پاشان بە ڕاستودروستی فەرمانڕەوایی دەکات لێرە کە لە خاچ درا و هێشتا ڕەت دەکرێتەوە. عیسای خاوەنمان، وەرە!
پرسیار:
سوپاس بۆ وەڵامەکەت بۆ پرسیارەکەم لەسەر یاسای پۆشاک لە پەیمانی کۆن. بەڵام پاشخانە مێژووییەکەی دواوتار 22:5 باس نەکراوە. تکایە توڕە مەبە بۆ یارمەتیدانم بۆ تێگەیشتن لەم نووسراوەیە. دووبارە، ئەگەر کاسۆکێک بۆ هارون وەک کاهین دیزاین کرابێت، ئایا هیچ ئەگەرێک هەیە بۆ جلوبەرگی تایبەت کە لە کاتی پەرستشدا لەلایەن باوەڕدارانی ئەمڕۆوە بەکاربهێنرێت؟ زۆر سوپاس.
وەڵام:
دواوتار واتە «یاسای دووەم.» پاشخانە مێژووییەکەی هەموو کتێبەکە لە ئایەتە سەرەتاییەکانیدا باس کراوە. ئایەتی 1ی بەشی 1 پێمان دەڵێت ئەو شوێنەی کە موسا وشەکانی ئەم کتێبەی بۆ گەلی ئیسرائیل قسە کرد. ئەمە لە لای بیابانی خاکی کەنعان بوو، چونکە گەلەکە تا یەشوع 3-4 نەپەڕینەوە بۆ خاکی بەڵێندراو. دواوتار لە یەکەم ڕۆژی مانگی یازدەهەمینی ساڵی چلەم دوای ئەوەی گەلی ئیسرائیل میسریان بەجێهێشتبوو درا (1:3). ئەوان میسریان لە شەوی جەژنی پەسخە بەجێهێشتبوو – زۆر زوو لە ڕۆژی پازدەهەمینی مانگی یەکەم (بڕوانە دەرچوون 12)ی بەهار. کەواتە، کتێبی دواوتار بە نزیکەیی لە کۆتایی شوبات یان سەرەتای ئازاری ساڵی چلەم دوای بەجێهێشتنی میسر بەپێی شێوازی ئێمە بۆ دیاریکردنی کات، مێژووی بۆ دانراوە. کەشوهەوای ئەو بەشەی جیهان بەراورد کراوە بە کەشوهەوای کارۆلینای باشوور لە ئەمریکا، کەشوهەوایەکی مامناوەند.
خودا بە موسای فەرمووبوو کە ئەو لەگەڵ گەلەکەی ناچێتە ناو خاکەکە (دواوتار 4:21). کەواتە لێرە، بۆ گەلێک کە ئامادە بوون بۆ پەڕینەوە لە ڕووباری ئوردون و دەستپێکردنی داگیرکردنی ئەو خاکەی کە خودا پێی دەدان، موسا پێداچوونەوەی بەو یاسایانەدا کرد کە خودا پێی دابوون و هانی دان بۆ گوێڕایەڵیکردنی، هۆشداری دایە لە ئەنجامەکانی سەرپێچی. لە نێو ئەم یاسایانەدا ئەم قەدەغەکردنەی لەبەرکردنی جلوبەرگی ڕەگەزی بەرامبەر هەیە. یەکێک لە ڕاڤەکاران ئاماژەی بەوە کردووە کە بتپەرستی گەلانی بتپەرستی کەنعان بە توندی لەگەڵ بێڕەوشتیدا تێکەڵاو بووە، و ئەمەش لەوانەیە لە بنەڕەتی ئەم قەدەغەکردنەدا بێت.
هاوسەرگیری مرۆڤ لە ئەفەسۆس 5:22-33دا ڕاگەیەندراوە کە نموونەی یەکێتی مەسیح و کەنیسەیە. ئامانجی خودا لە هاوسەرگیریدا ئەوەیە کە یەک مێرد (نێر) یەک ژنی (مێ) هەبێت. سێکسی پێش هاوسەرگیری (کە خودا پێی دەڵێت «داوێنپیسی»)، یەکڕەگەزی، هاوسەرگیری هاوڕەگەز، هاوڕەگەزخوازی، جلگۆڕین و هەر پەیوەندییەکی سێکسی تر لە دەرەوەی دامەزراوەی خودایی هاوسەرگیری هەموویان دژی ویستی خودان بۆ مرۆڤایەتی. خودا ئەمە بە ڕوونی لەو یاسایەدا دەخاتەڕوو کە بە گەلی زەمینی خۆی، ئیسرائیل، دای. ئەو هەر پەیوەندییەکی لەو شێوەیە بە «گوناه» ناودەبات، بە هیچ شێوەیەک گومانی تێدا نییە.
جلوبەرگمان شێوازی خۆناساندنمانە بە خەڵکی تر. بۆیە، جلوبەرگێک کە جیاوازی نێوان ڕەگەزەکان بشارێتەوە لەلایەن خوداوە قەدەغە کرابوو. ئەمە بەهۆی بارودۆخی کەشوهەواوە نەبوو؛ ئەمە بابەتێکی پیرۆزی خودا بوو لە بەرامبەر نزمکردنەوە، یان گۆڕینی، بتپەرستی نەتەوەکان. زۆر وڵات ئەمڕۆ ئەوەیان کردووە کە خودا بە «گوناه» ناوی دەبات بە یاسایی و لە ڕووی سیاسییەوە دروست. لە هەندێک وڵاتدا ئەو کەسەی کە لەگەڵ خودا دژی ئەم جۆرە جیاوازانەی گوناه دەوەستێتەوە، سزای یاسایی دەدرێت.
سەبارەت بە جۆرێکی تایبەتی جلوبەرگ بۆ باوەڕداران بۆ لەبەرکردن لە کاتی پەرستشدا ئەمڕۆ، خودا هیچ داوا ناکات، بۆیە ئێمەش نابێت هیچ داوا بکەین. ئیسرائیل گەلی زەمینی خودا بوو. نەتەوەکە بە فەرمی بەڵێنی دابوو کە هەرچی یەزدان فەرمانی پێبکات ئەنجامی بدات. خودا ئەوانی بە بەڵێنەکەیانەوە گرتبوو. پەرستشی ئەوان پەرستشێک بوو کە بە هەموو شێوەیەک سەرنجی هەستەکانی ڕادەکێشا: قوربانییە دیارەکان، مۆسیقای ئامێری و هەروەها دەنگی کە لەلایەن کۆرسە ڕاهێنراوەکانی پیاوانەوە دەوترا، کاهینایەتییەکی تایبەتی بۆماوەیی کە لە هارونەوە هاتبوو و یاریدەدەرانی لێڤی، جلوبەرگی تایبەت بۆ کاهینەکان، بخووری بۆنخۆش و ڕۆنی دەستنیشانکردن، بینایەکی سەرنجڕاکێش و شکۆمەند بۆ پەرستشکردن.
مەسیحییەتی ڕاستەقینەی کتێبی پیرۆز هیچ کام لەمانە ناخوازێت. مەسیح، سەرمان لە ئاسماندا، ناوەندێکە کە دەبێت لە دەوری کۆببینەوە. لەو شوێنەی کە «دوو یان سێ کەس بە ناوی ئەوەوە کۆدەبنەوە» ئەو بەڵێن دەدات کە لە ناویاندایە (مەتتا 18:20). یاقوب 2:1-4 نیشان دەدات کە دەوڵەمەندەکان بە جلوبەرگی جوان و هەژارەکان بە جلوبەرگی پێچەوانەوە لە کۆبوونەوەکانیاندا پێکەوە دەدۆزرانەوە. خودا ڕێزی کەس ناگرێت. ئەو ئێمە وەک خۆمان قبوڵ دەکات.
ئەگەر بە جلوبەرگی پاکەوە بێینە بەردەمی، ئەمە دەکەین بۆ نیشاندانی ڕێز بۆ ئەو، بەڵام لە ڕوانگەیەکی دەرەکییەوە پێویست ناکات هیچ شتێکی یەکپۆشی لەبارەی شێوازی دەرکەوتنی مەسیحییەکانەوە هەبێت کاتێک پەرستش دەکەن. ژنان لە 1 تیمۆساوس 2:9 و 1 پەترۆس 3:3-4دا هان دەدرێن کە بە شێوەیەکی سادە خۆیان بڕازێننەوە، بەڵام ئەمە بۆ ژیانی ڕۆژانەیە؛ هیچ ڕێنماییەکی تایبەت بە مەسیحییەکان نەدراوە بۆ ئەوەی چۆن بۆ پەرستش جل لەبەر بکەن. پیاوان پێویست ناکات قەمیسی سپی و قاتی و کراوات لەبەر بکەن، وەک هەندێک جار هەوڵیان داوە داوای بکەن. هیچ شتێکی هەڵە نییە لەوەی مەسیحییەکان وەک یەک جل لەبەر بکەن، بە مەرجێک ئەمە شتێک نەبێت کە فەرمانی پێکرابێت یان چاوەڕێی لێبکرێت. بۆ هەندێک لە گرووپەکە کە جۆرێکی تایبەتی جلوبەرگ لەبەر بکەن بۆ جیاکردنەوەیان لەوانی تر وەک ئەوەی کە ئەوان خوداپەرستتر یان گرنگتر بن، وەک چۆن کاهینەکان لە پەیمانی کۆندا بە یاسا داوایان لێکرابوو لە کاتی ئەرکدا لەبەری بکەن، هەڵەیە. «یەک مامۆستاتان هەیە، مەسیح، و هەمووتان برای یەکن» (مەتتا 23:8).
