پاشخانی تیمۆساوس
تیمۆساوس لە ماڵێکدا گەورە بوو کە دایک و داپیری ڕێزی پەیمانی کۆنیان دەگرت و فێریان دەکرد (٢ تیمۆساوس ١:٥؛ ٣:١٤-١٧). نازانین کەی تیمۆساوس عیسای وەک ڕزگارکەری خۆی قبوڵ کرد، بەڵام وادیارە لە یەکەم گەشتی میسیۆنەری پۆڵسدا بووە، نزیکەی ٤٦-٤٨ی زایینی. پۆڵس لەگەڵ بەرناباس لە ئیقۆنیۆم و لسترا مزگێنییان دا (کردارەکان ١٤:١-٢٣). لەو کاتەدا ناوی تیمۆساوس باس نەکراوە، بەڵام لە دووەم سەردانی پۆڵسدا وەک قوتابییەک باس کراوە، و باوەڕداران لەم شارانەدا بە باشی باسی شایەتییەکەیان دەکرد وەک شوێنکەوتوویەکی عیسا (کردارەکان ١٦:٢). پۆڵس ئاماژەی بە تیمۆساوس کردووە وەک «کوڕە ڕاستەقینەکەم لە باوەڕدا»، چونکە پۆڵس لەلایەن خوداوە بەکار هات بۆ هێنانی تیمۆساوس بۆ باوەڕ (١ تیمۆساوس ١:٢ NIV). تیمۆساوس شایەتی ئەوەش بوو کاتێک پۆڵس بەردباران کرا و وەک مردوو لە شارەکە ڕاکێشرا (کردارەکان ١٤:١٩؛ ٢ تیمۆساوس ٣:١٠-١١).
ڕاهێنانی تیمۆساوس
باوەڕدارانی ئەفەسۆس تیمۆساوسیان وەک برایەکی دڵسۆز دەبینی و دەستیان لەسەر دانا و ڕاسپاردەیان کرد بۆ ئەو کارەی کە خودا بەهرەمەندی کردبوو و ئامادەی کردبوو (١ تیمۆساوس ١:١٨؛ ٤:١٤؛ ٢ تیمۆساوس ١:٦). وەک پیاوێکی گەنج، تیمۆساوس بۆ ماوەی ١٥ ساڵ لەگەڵ پۆڵس گەشتی دەکرد وەک هاوڕێ و هاوکارێکی. لە کردارەکان ١٦ەوە، کە تیمۆساوس پەیوەندی بە پۆڵسەوە کرد، تەنها دەتوانین بیری لێ بکەینەوە چۆن گەشەی کرد کاتێک ڕۆحی پیرۆزی بینی کە پۆڵس بەکار دەهێنێت لە مزگێنیدان لەژێر دژایەتی تونددا، و بینی کە کەنیسەکان لە هەر شوێنێک کە سەردانیان دەکرد دامەزران. کاتێک نێردراو و قوتابییەکە پێکەوە دەبینین، گرنگی باوەڕدارانی بەتەمەنتر دەبینین کە گەنجترەکان ئامادە و ڕاهێنان دەکەن بۆ خزمەت.
بەشێک لە ڕاهێنانی تیمۆساوس یارمەتیدانی کەنیسەکان بوو بە فێرکردن، و پاشان ڕاپۆرتدان بە پۆڵس بۆ ئەرکی زیاتر (١ تەسەلۆنیکی ٣:١-٦). یەکێک لەو ئەرکانە سەردانیکردنی قۆرینتۆس بوو کە کێشە زۆر بوون: «بۆ ئەم هۆکارە من تیمۆساوس، کوڕەکەم کە خۆشم دەوێت، کە دڵسۆزە لە خودا، بۆ ئێوە دەنێرم. ئەو ڕێگای ژیانم لە مەسیحی عیسادا بیر دەهێنێتەوە، کە لەگەڵ ئەوەدا دەگونجێت کە من لە هەموو شوێنێک لە هەموو کەنیسەیەکدا فێری دەکەم ... دڵنیا بن کە هیچ شتێک نییە لێی بترسێت لە کاتێکدا لەگەڵ ئێوەدایە، چونکە ئەو کاری خودا دەکات، وەک چۆن من دەیکەم» (١ قۆرینتی ٤:١٧؛ ١٦:١٠). ناوی تیمۆساوس زۆرجار لەگەڵ ناوی پۆڵسدا دەردەکەوێت لە نامەکانی کە لە زیندانێکی ڕۆمانییەوە نووسراون.
پێش یەکەم زیندانیکردنی، پۆڵس دوو ساڵ لە ئەفەسۆس بەسەر برد و ڕێگای خودای فێر دەکرد و سەرکردەکانی لەوێ دامەزراند. دواتر هەستی بە پێویستی کرد بۆ قسەکردن لەگەڵ پیرەکان سەبارەت بە فێرکردنی هەڵە، و «گورگەکان» کە لە گرووپی خۆیانەوە دەهاتن و «مێگەلەکەیان نەدەپاراست» بەڵکو دەبوونە هۆی ناکۆکی و وێرانکاری (کردارەکان ٢٠:١٧، ٢٥-٣٠). ڕووی دا، و دوای یەکەم زیندانیکردنی پۆڵس گەڕایەوە ئەفەسۆس، لەگەڵ لانیکەم دوو لە تاوانبارەکاندا مامەڵەی کرد (١:٢٠) و تیمۆساوسی لەوێ بەجێ هێشت بۆ سەرکردایەتیکردن، فێرکردن و یارمەتیدانیان بۆ ناسینەوەی پیرانی زیاتر (١:٣،١٠،١١؛ ٣:١-١٦).
ساڵانی ڕاهێنانی تیمۆساوس لەگەڵ پۆڵسدا کردییە سەرکردەیەکی نموونەیی بۆ یارمەتیدانی کەنیسە بۆ گەڕانەوە سەر ڕێگای ڕاست. ئەمە بۆ تیمۆساوس ئاسان نەبوو چونکە هێشتا لەلایەن پیرەکانەوە وەک پیاوێکی گەنج سەیر دەکرا. ئەو لە ناوەڕاستی سییەکانی تەمەنیدا بوو، بەڵام ئەزموون و پێگەیشتنی ڕۆحی زیاتری لەوانی تر هەبوو. دەبوو بە نموونە نیشان بدات کە ئەو کەسێکە کە دەتوانرێت ڕێزی لێ بگیرێت (٤:١٢)، و نامەی نێردراوی پۆڵسیش دەسەڵاتی بە فێرکردنی تیمۆساوس دەدا.
قسەکانی سەرەتای پۆڵس
کاتێک پۆڵس بۆ قوتابییە گەنجەکەی نووسی، ژمارەیەک بابەتی باس کرد. یەکەم، ویستی تیمۆساوس بیر بهێنێتەوە بۆچی لە ئەفەسۆس بەجێ هێڵدرا بۆ یارمەتیدانی کەنیسە. پۆڵس نامەکەی بە سڵاوی ئاسایی خۆی دەست پێ کرد «نیعمەت، بەزەیی و ئاشتی». هەروەها ڕاسپاردە و نازناوی خۆی وەک «نێردراوێکی مەسیحی عیسا بە فەرمانی خودای ڕزگارکەرمان، و مەسیحی عیسا هیوامان»، بەکار هێنا بۆ پێدانی دەسەڵات بەوەی کە دەیگوت. تیمۆساوس بە ئەگەری زۆرەوە ئەم نامەیەی بەکار هێنا بۆ بەهێزکردنی ئەو فێرکردنەی کە پێویست بوو بۆ دامەزراندنی ڕێکخستنی کەنیسە، کە یەکێک بوو لە هۆکارە سەرەکییەکان بۆچی ئەو لە ئەفەسۆس مایەوە دوای گەشتکردن لەگەڵ پۆڵس بۆ چەندین ساڵ (١:٣،١٠).
پۆڵس دەستبەجێ کێشەکانی بەردەم کەنیسەی باس کرد، ئاماژەی بەوە دا کە مامۆستایانی درۆزن دەبوونە هۆی سەرلێشێواندن، ناکۆکی، و بێهیوایی لەنێو باوەڕداران (١:٣-١٠). تیمۆساوس دەبوو فەرمان بەم پیاوانە بکات کە واز لە فێرکردنی درۆزن بهێنن و سەرقاڵی فێرکردنی پراکتیکی بن کە باوەڕدارانی ناوخۆیی بنیات بنێت. گنۆستیکەکان وەک تائیفەیەکی ئایینی دروست دەبوون و فێرکردنە درۆزنەکانیان تێکەڵەیەک بوون لە ئایینە نهێنییەکان، فەلسەفەی یۆنانی، یاساکانی پەیمانی کۆن و باوەڕی مەسیحی نوێ. فێرکردنەکانیان بۆ باوەڕدارانی نوێ باش دەهات کە پەیوەندییان بە بەشی درۆزنەوە هەبوو کە پێش ڕزگاربوون ناسیبوویان. بەڵام ئەم فێرکردنە درۆزنانە تەنها دەبوونە هۆی سەرلێشێواندن.
کاری خودا لەسەر باوەڕ دامەزراوە کە خۆی لە ڕێگەی خۆشەویستی و ویژدانێکی باشەوە دەردەبڕێت. هیچ شتێک نابێت فێر بکرێت کە فێڵبازانە، نهێنی یان لە بنەچەی مرۆڤەوە بێت. گنۆستیکەکان فێریان دەکرد کە ئەوان زانیاری نوێیان هەیە کە شوێنکەوتووانیان دەتوانن بیزانن. پۆڵس ئەمەی ڕەت کردەوە، و گوتی کە ئەوان نازانن باسی چی دەکەن (١:٧). پاشان گوتی «ئێمە دەزانین» بە بەکارهێنانی وشەی یۆنانی بۆ «زانیاری تەواو» و مەبەستی «یاساکانی» خودای کورت کردەوە (١:٨-١١).
شایەتییەکی کەسی کێشێکی زۆری هەیە کاتێک لەلایەن ڕۆحەوە ڕێنمایی دەکرێت، و پۆڵس ژیانی خۆی پێش گۆڕانکاری کورت کردەوە بۆ نیشاندانی چۆن نیعمەت بە تەواوی گۆڕی بۆ خزمەتکارێکی گوێڕایەڵی خودا. ئەو متمانەی تەواوی بەو مزگێنییە هەبوو کە دەیگوت: «ئەمە قسەیەکی جێی متمانەیە و شایەنی قبوڵکردنی تەواوە: مەسیحی عیسا هاتە جیهان بۆ ڕزگارکردنی گوناهباران – کە من خراپترینیانم».
بە لەبەرچاوگرتنی هەموو ئەمانە، پۆڵس ئامۆژگاری تیمۆساوسی کرد کە «شەڕی باشی باوەڕ بکات و دەست بە باوەڕ و ویژدانێکی باشەوە بگرێت» (١:١٨-١٩). هیمینایۆس و ئەسکەندەر «فێرکردنی دروست»یان ڕەت کردبووەوە و باوەڕی خۆیان و ئەوانی تریان تێک دابوو، کە بووە هۆی ناکۆکی گەورە لە کەنیسەدا و لە ئەنجامدا دەرکردنیان (١:٢٠).
ڕێکخستن و ڕەفتار لە کەنیسەدا
دوای قسەکانی سەرەتای، پۆڵس بە تیمۆساوس، پیرەکان و ئێمەی گوت مەبەستی ئەم نامەیە چییە: «من ئەم ڕێنماییانەت بۆ دەنووسم بۆ ئەوەی، ئەگەر دواکەوتم، بزانن خەڵک چۆن دەبێت لە ماڵی خودادا ڕەفتار بکەن، کە کەنیسەی خودای زیندووە، ستوون و بناغەی ڕاستییە» (١ تیمۆساوس ٣:١٥).
• دەربارەی نوێژ:
پۆڵس نوێژی وەک بەشێکی گرنگ لە ژیانی کەنیسە باس کرد. لە سەرەتای کەنیسەوە، نوێژ ئاسایی بوو:
ئەوان خۆیان تەرخان کرد بۆ فێرکردنی نێردراوان و بۆ هاوبەشی، بۆ شکاندنی نان و بۆ نوێژ (کردارەکان ٢:٤١-٤٢). جۆرە جیاوازەکانی نوێژ – «داواکاری، نوێژ، نێوەندگیری و سوپاسگوزاری» (٢:١) – دەبێت بەشێک بن لە ژیانی کەنیسە بۆ هەموو بارودۆخەکان، و بۆ ئاشتی بۆ ئەوەی وەک شایەتێک بۆ ئەوانەی بێ مەسیحن کار بکات، تاکە نێوەندگیر لەنێوان مرۆڤ و خودا (٢:٢-٥).
• دەربارەی ڕێکخستن:
پیاوان دەبێت سەرکردایەتی بکەن، نوێژ بکەن و فێر بکەن لە کەنیسەدا، لە کاتێکدا ژنان ملکەچی ڕێکخستنی خودا بن (٢:٨-١٢). هەندێک فێریان کردووە کە ئەم جیاوازی ڕۆڵە کلتووری بووە و بۆ کەنیسەی ئەمڕۆ نییە. پۆڵس بە ڕوونی ئەم بیرۆکەیەی ڕەت کردەوە بە پەیوەندیدانی بنەچەی ڕۆڵەکە بە دروستکردن و ئەو ڕێکخستنەی کە خودا لەوێ دامەزراند. بزووتنەوەی دانانی ژنان لە سەرکردایەتی کەنیسەدا دژی نووسینە پیرۆزەکانە. ئەمە پرسیارێکی نزمبوونەوە نییە؛ ژنان ڕۆڵی گرنگیان هەیە لە فێرکردن، بەکارهێنانی بەهرە ڕۆحییەکان و نوێژکردن لە خزمەتە جیاوازەکاندا – بەڵام نەک لە کۆبوونەوە فەرمییەکانی کەنیسەدا.
• دەربارەی سەرکردەکان:
پیرانی سەرەتایی لەلایەن پۆڵسەوە دەستنیشان کران (کردارەکان ١٤:٢٣). دەستنیشانکردنی نێردراوان لە کۆتاییدا دەوەستا، بۆیە گرنگ بوو کەنیسە بزانێت چ تایبەتمەندی و بەهرەیەک پێویست بوون بۆ ئەوانەی کە لە داهاتوودا دەبنە پیر و خزمەتکار (٣:١-١٥). پیر و خزمەتکارانی کەنیسە نموونەیان بۆ ئەوانی تر دادەنا. ئەوان نابێت دیکتاتۆری خۆسەر بن، بەڵکو سەرکردە بن کە ژیانیان نموونەی تەندروست بێت کە ئەوانی تر بتوانن شوێنی بکەون (١ پەترۆس ٥:٣). بۆ ئەم هۆکارە پۆڵس ستانداردەکانی کەسایەتی، بەهرە و ژیانی خێزانی خستە ڕوو کە دەبێت لە ژیانی ئەوانەدا دیار بن کە کەنیسە وەک سەرکردەی کتێبی پیرۆز دەیانناسێتەوە (٣:١٤-١٥).
تێڕوانینەکان بۆ خزمەتی پراکتیکی
بەشەکانی ماوەی یەکەم نامەی تیمۆساوس چەندین ڕێنمایی لەخۆ دەگرن سەبارەت بە هەندێک لە مەترسییەکانی کەنیسە و ئەرکەکانی کەنیسە. ئەوان لە سەردەمی تیمۆساوسدا پێویست بوون و هێشتا ئەمڕۆش پێویستن.
• دەربارەی فێرکردن:
بەشی ٤ بە ڕێنمایی دەربارەی فێرکردنی شەیتانی دەست پێ دەکات. بۆ نموونە، گنۆستیزم دژی هاوسەرگیری فێری دەکرد وەک چۆن خودا فەرمانی پێ کردووە. شەیتان ئەمڕۆش هەمان بەرنامەی هەیە لەگەڵ هاوسەرگیری هاوڕەگەز و لەباربردن (٤:١-٨). بە تیمۆساوس گوترا کە فێرکردنی دروست فێر بکات (٤:٦) بە شێوەیەک کە نموونەکەی لەلایەن هەمووانەوە ببینرێت و ببێتە هۆی دەسەڵاتێکی ڕەوشتی لەسەر بنەمای نووسینە پیرۆزەکان. بە تیمۆساوس گوترا کە خۆی تەرخان بکات بۆ «خوێندنەوەی گشتی نووسینە پیرۆزەکان» و بەهرە ڕۆحییەکانی بەکار بهێنێت لە مزگێنیدان و فێرکردن (٤:١١-١٦). بەم شێوەیە کەنیسە بنیات دەنرا، نەک بە کەسایەتییەکی کاریزماتیک، بەڵکو لەسەر بنەمای پراکتیکی نووسینە پیرۆزەکان.
• دەربارەی هاوباوەڕان:
هەروەها بە تیمۆساوس گوترا کە ڕێز لە برا و خوشکە بەتەمەنەکان بگرێت وەک باوک و دایک، و پیاو و ژنە گەنجەکان وەک برا و خوشک – و بە تایبەتی مامەڵە لەگەڵ ژنە گەنجەکاندا بکات «بە پاکی تەواو» (٥:١-٢). زۆر کەس خزمەتەکەیان تێک داوە بە پەیوەندی هەڵە لەگەڵ ژناندا.
• دەربارەی بێوەژنەکان:
بێوەژنەکان پێویستیان بە یارمەتی بوو چونکە هیچ بەرنامەیەکی خۆشگوزەرانی نەبوو. یارمەتی دەبوو لەسەر بنەمای پێویستی بێت. خێزانەکان یەکەم بەرپرسیارێتییان هەبوو بۆ چاودێریکردنی بێوەژنەکانیان، و بێوەژنە گەنجەکان دەبێت دووبارە هاوسەرگیری بکەن و چاودێری ماڵ و خێزانەکانیان بکەن (٥:٣-١٦).
• دەربارەی پیرەکان:
پیرێک کە لە بەڕێوەبردن، کاری شوانکار و فێرکردن لە کەنیسەدا خزمەت دەکات، دەبێت یارمەتی دارایی پێویست وەربگرێت بۆ ئەوەی بتوانێت کار بکات بەبێ باری کاری دنیایی. شایەتی چەندین کەس پێویستە بۆ پشتڕاستکردنەوەی تۆمەتێک دژی پیرێک، و تاوانبار دەبێت بە ئاشکرا سەرزەنشت بکرێت بۆ ئەوەی کەنیسە فێر بێت (٥:١٧-٢١).
• دەربارەی چاوچنۆکی:
خۆشەویستی پارە کێشەیەک بوو لە ئەفەسۆس. چاوچنۆکی و تەمای دەبێتە هێزێکی پاڵنەر لە ژیانی کەسێکدا، و شانازی بە پێگە بەهۆی سامان یان دەسەڵاتەوە بووەتە هۆی ئەوەی زۆر کەس لە ڕووی ڕۆحییەوە شکست بهێنن. وەڵامەکە چییە؟ «خوداپەرستی لەگەڵ ڕازیبووندا قازانجێکی گەورەیە» (٦:٦).
عیسا بە درێژی باسی چاودێری خودای بۆ هی خۆی کرد. باڵندەکانی ئاسمان لەلایەن ئەو پارێزراون، گوڵەکانی کێڵگە بە جوانی پۆشراون، و خودا زۆر زیاتر چاودێری مرۆڤ دەکات، بە تایبەتی ئەوانەی هی ئەون. نابێت هەوڵ بدەین دەوڵەمەند بین، یان نیگەرانی شتەکان بین.
باوکی ئاسمانیتان دەزانێت کە ئێوە پێویستتان پێیانە. بەڵام یەکەم جار داوای شانشینی ئەو و ڕاستودروستی ئەو بکەن، و هەموو ئەم شتانە بە ئێوەش دەدرێن (مەتتا ٦:٢٥-٣٤).
کۆتاییهێنانی پۆڵس
پۆڵس ئەم نامەیەی بە ئامۆژگارییەکی بەهێز بۆ هاوکارە گەنجەکەی کۆتایی پێ هێنا بۆ ڕاکردن لە هەموو خراپەیەک «و بەدوای ڕاستودروستی، خوداپەرستی، باوەڕ، خۆشەویستی، خۆڕاگری و نەرمونیانیدا بگەڕێت» (٦:١١). شەڕێکی ڕۆحی لە ئارادا بوو و تیمۆساوس پێویستی بەوە بوو کە «شەڕی باشی باوەڕ بکات. دەست بە ژیانی هەتاهەتایی بگرە کە بۆی بانگ کرابوویت» (٦:١٢). بە خزمەتکردنی خودا بە پاڵنەری دروست، تیمۆساوس و هەموو ئەوانەی شوێن نموونەکەی کەوتن، «دەست بەو ژیانە دەگرن کە بە ڕاستی ژیانە، و بەم شێوەیە گەنجینە بۆ خۆیان کۆ دەکەنەوە وەک بناغەیەکی پتەو بۆ سەردەمی داهاتوو» (٦:١٩).
باش دەبێت ئەگەر ئەم نامەیە بخوێنینەوە و وەڵامی بدەینەوە وەک چۆن پۆڵس دەیزانی تیمۆساوس دەیکات. ژیانمان، و کەنیسەی ناوخۆییمان، باشتر دەبێت بەهۆیەوە.
تێبینی کۆتایی
- نووسینە پیرۆزەکانی تر کە باس لە بەهرەکان، شایستەیی و کاری پیرێک دەکەن بریتین لە: کردارەکان ٢٠:١٧-٣٢؛ ڕۆما ١٢:٨؛ ١ تەسەلۆنیکی ٥:١٢-١٣؛ تیتۆس ١:٥-٩؛ عیبرانییەکان ١٣:٧،١٧؛ یاقوب ٥:١٤؛ ١ پەترۆس ٥:١-٤. سەرکردایەتی لە کەنیسەی ناوخۆدا زۆر گرنگە و دەبێت لێکۆڵینەوەیەکی قووڵ بکرێت. دوو کتێب وەک کتێبی پیرۆز و بەسوود پێشنیار دەکرێن: پیرایەتی کتێبی پیرۆز: بانگەوازێکی بەپەلە بۆ گەڕاندنەوەی پیرایەتی کتێبی پیرۆز، لە نووسینی ئەلێکساندەر ستراوچ، بڵاوکەرەوەی لویس و ڕۆس؛ و، پیرایەتی لە کرداردا، لە ڕێگەی حوکمڕانی کتێبی پیرۆزی کەنیسەوە، لە نووسینی ڕیچارد ئێچ. سوارتلی، چاپخانەی کۆلێژی ئێماوس.
