پرسیار: حەوت کڵێساکە چین؟
وەڵام:
حەوت کڵێساکە لە سێ بەشی یەکەمی وه‌حیدا سەرنجمان بۆ ڕادەکێشن. ئەم پەرتووکە دەبوو بۆ ئەوان بنێردرێت. بەڵام پێش ئەوەی ئەم کڵێسایانە و گرنگییەکانیان تاوتوێ بکەین، با سەرەتا چەند شتێک دەربارەی ئەم پەرتووکە کۆتاییەی کتێبی پیرۆز باس بکەین – پەرتووکێکی پێشبینی کە بۆ زۆر کەس نهێنییە و زۆرجار بە هەڵە لێی تێدەگەن و بە هەڵە بەکاریدەهێنن.
وه‌حی بە وتنی «وه‌حی عیسای مەسیح» دەست پێدەکات (NKJV). ئەو بابەتی سەرەکی یان تەوەریەتی. لە ڕاستیدا، لە کۆتایی وه‌حی ١٩:١٠ پێمان دەوترێت، «شایەتی عیسا ڕۆحی پێشبینییە.» پەرتووکەکە پێشبینییە؛ بە پلەی یەکەم مامەڵە لەگەڵ ئەو بابەتانە دەکات کە لە کاتی نووسینیدا داهاتوو بوون، زۆربەیان هێشتا داهاتوون. کۆتایی بە بابەتە پچڕپچڕەکان دەهێنێت، وەک چۆن، بۆ ژمارەیەک بابەت کە لە پەیمانی کۆندا دەستیان پێکردووە، تەنانەت دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتا، لەم پەرتووکەدا کۆتاییان پێدێت. وه‌حی بۆمان ڕوون دەکاتەوە چۆن زۆرێک لە پێشبینییەکانی پەیمانی کۆن دەربارەی مەسیح کە کاتێک عیسا ٢٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر لێرە لەسەر زەوی بوو ڕوویان نەدا، هێشتا جێبەجێ دەکرێن. وێنەیەکی ئەو پێشکەش دەکات لەو شوێنەی کە خودا بۆی مەبەست کردبوو پێش سەردەمەکانی کات، و بەوەی خودا پاداشتی داوەتەوە بۆ ئەو کارەی کە بۆ شکۆمەندی خودا لەسەر خاچ لە گۆلگۆتا ئەنجامی دا (ئەفەسۆس ١:١٠؛ فیلیپی ٢:٥-١١). کتێبی پیرۆز بە شێوەیەکی ترسناک ناتەواو دەبوو بەبێ ئەم وێنانەی مەسیح لە شکۆمەندی دادوەرییەکەیدا و گەڕانەوەی بۆ سەر زەوی وەک پادشای پادشاکان و خودای خوداکان.
وه‌حی، بەپێی پێشەکییەکەی لە یەکەم ئایەتیدا، بە عیسای مەسیح درا «بۆ ئەوەی شتەکان بە خزمەتکارەکانی نیشان بدات کە دەبێت بە زوویی ڕوو بدەن.» پەرتووکێکە بۆ ئەوەی باوەڕداران، مەسیحییە ڕاستەقینەکان، تێگەیشتنێک لە ڕووداوەکانی داهاتوو پێبدات. بێباوەڕان هەمیشە بە سەرلێشێواوی دەیدۆزنەوە، چونکە خودا بۆ ئەوانی مەبەست نەکردووە. جگە لەوەش، «ئەو نارد و ئاماژەی پێدا بە فریشتەکەی بۆ خزمەتکارەکەی یۆحەننا.» ئەم ووشەی «ئاماژەی پێدا» واتە بە زمانی هێمایی نووسراوە. زۆرێک لە نووسینە پێشبینییەکانی پەیمانی کۆن هێما بەکاردەهێنن بۆ گەیاندنی پەیامەکانی خودا. خودا بە دانایی بێسنووری خۆی ئەم پەرتووکەی بە زمانی هێمایی دا، کە لەلایەن باوەڕدارانەوە تێدەگەیشترا کە نووسینەکانی پەیمانی کۆن و، لە کاتی خۆیدا، زۆربەی نووسینەکانی پەیمانی نوێشیان هەبوو. لەو ڕۆژانەدا، دەسەڵاتدارانی ڕۆمانی مەسیحییەکانیان چەوساندەوە. ئەو فەرمانڕەوایانە نەدەتوانرا پەیامەکە تێبگەن کە بە پلەی یەکەم هێماکانی پەرتووکەکانی پێشووی ووشەی خودای بەکارهێنابوو – چەند هێمایەکی نوێش کە لە کاتی باسکردنیاندا ڕوون دەکرانەوە.
نێردراو یۆحەننا، نووسەری ئەم پەرتووکە، بە ناوی خۆی ئاماژەی بە خۆی کرد. ئەو باسی خۆی نەکرد وەک نێردراوێک – کەسێک کە دەسەڵاتی هەبێت – بەڵکو وەک خزمەتکارێک، چونکە خودا عیسای مەسیح هەموو دەسەڵاتێکی لە پەرتووکەکەیدا بەکارهێنا. یۆحەننا لە کۆتا نانی ئێوارەیان پێکەوە پێش ئەوەی عیسا خیانەتی لێبکرێت و لە خاچ بدرێت، پشتی بە سنگی ئەو دابوو، بەڵام کاتێک ئەو لە شکۆمەندی دادوەرییەکەیدا لە وه‌حی ١:١٢-١٦ بینی، یۆحەننا وەک مردوو لە پێیەکانی کەوت (ئایەتی ١٧). خودا بە نەرمی چەمایەوە، خۆی بۆ یۆحەننا ئاشکرا کرد لە کاتێکدا پێی دەگوت مەترسە. پاشان یۆحەننای ڕاسپارد بۆ ئەوەی بۆ حەوت کڵێساکە بنووسێت کە ئێمە خەریکە لێیان دەکۆڵینەوە.
پوختەی پەرتووکەکە لە وه‌حی ١:١٩دایە. خودا بە یۆحەننای گوت دەربارەی شتەکان بنووسێت:
- «کە تۆ بینیوتە» – بە شێوەیەکی سەرەکی ناوەڕۆکی بەشی ١.
- «کە هەن» – بەشەکانی ٢ و ٣.
- «کە دوای ئەمە ڕوو دەدەن» – بەشی ٤ تا کۆتایی پەرتووکەکە، لەگەڵ پوختەیەکی کورتدا.
پەرتووکەکە دەبوو بۆ حەوت کڵێسا لە پارێزگای ڕۆمانی ئاسیا بنێردرێت، کە لەوەی ئێستا بە وڵاتی تورکیا دەناسرێتەوە هەڵکەوتبوو. چەندین کڵێسای تر – بە وردتر «کۆبوونەوە» ناودەبرێن – لەو پارێزگایەدا هەبوون، بەڵام خودا بڕیاری دا ئەم حەوت کڵێسایە ناوبنێت چونکە شتێکی هەبوو ڕاستەوخۆ بە هەریەکەیان بڵێت. نەک تەنها باسی بارودۆخ و کێشە ڕاستەقینەکانی نێوانیانی کرد، بەڵکو ئەم کۆبوونەوانە گرنگییەکی پێشبینی زۆر گرنگیان هەبوو. ئەم پەرتووکە دەبوو بۆ هەموو حەوت کڵێساکە بنێردرێت، چونکە ئەوەی بە هەر یەکێکیان دەوترێت دەبوو لەلایەن هەمووانەوە بخوێنرێتەوە و وەربگیرێت، و بەم شێوەیە ئەم نامانە چەندین بەکارهێنانیان هەیە بۆ مەسیحییەکان لە سەردەمەکاندا، لەوانەش ئەمڕۆ.
یۆحەننا ڕاسپێردرا بۆ ئەوەی ئەم پەرتووکە لە کۆتایی سەدەی یەکەمدا بنووسێت. باوەڕداران چەوسێنرانەوە، و یۆحەننای بەساڵاچوو، دوا نێردراو کە هێشتا لە ژیاندا بوو، دوورخرابووەوە بۆ دوورگەی بەردینی پاتمۆس، نزیکەی ٢٠ میل لە کەناراوەکانی تورکیای ئێستا. بەپێی ئەوەی کە دەربارەی خۆی لە وه‌حی ١:٩-١٠ نووسیویەتی، ئەو لەوێ بە تەنیا بوو. بەڵام، تەنانەت بەبێ هاوڕێیەتی یان هاوبەشی مرۆڤیش دەیتوانی «لە ڕۆحدا بێت لە ڕۆژی خودا.» خودا بۆی دەرکەوت بە شێوەیەک کە ئەو هەرگیز پێشتر نەیبینیبوو و، لە کاتێکدا یۆحەننا نەیدەتوانی لەوێ بۆ کەسێک بانگەواز بکات، خودا ئەرکێکی زۆر گەورەتری پێ سپارد، ئەرکێک کە هێشتا ئەمڕۆ سوودی لێ وەردەگرین.
خودا خۆی وەک جلوبەرگی شکۆمەندی دادوەری لە ناو حەوت چرادانی زێڕیندا پێشکەش کرد (وەرگێڕانێکی باشتر بۆ وشەی یۆنانی لە «شمعدان»)، کە ئەو لە ئایەتی ٢٠دا دەڵێت نوێنەرایەتی کڵێساکان دەکەن. وەک چرادان دەبێت ڕووناکی لە دەوروبەریان بڵاو بکەنەوە. ئەو قسەی لەگەڵ فریشتەی هەر کۆبوونەوەیەک کرد، کە بە ئەستێرەکانی ناو دەستی ڕاستی نوێنەرایەتی دەکرێن. فریشتە پەیامبەرێکە، و فریشتەکە نوێنەرایەتی توخمە بەرپرسیارەکە لە کۆبوونەوەکەدا دەکات، ئەوانەی کە خودا لە ڕێگەی ئەوانەوە بیر و ڕای خۆی بە پیرۆزەکانی دەگەیاند. دەبێت هەموومان هەست بە بەرپرسیارێتی خۆمان بکەین وەک بەشێک لە شایەتی خودا لە هەر شوێنێک کە بین.
خودا بە نۆرە قسەی لەگەڵ هەر کۆبوونەوەیەک کرد، بەپێی شێوازێک:
- خۆی بە کۆبوونەوەکە ناساند بەپێی پێویستی تایبەتی خۆی؛
- ئەوەی کە دەیتوانی لەو کۆبوونەوەیەدا ستایشی بکات، ئەگەر شتێک هەبوو بۆ ستایشکردن؛
- ئامۆژگاری یان هۆشدارییەکی دا لەو شوێنەی کە پێویست بوو؛
- فەرمانی بە هەموو کەسێک کرد کە گوێی هەیە بۆ ئەوەی ببیستێت ڕۆح چی بە کڵێساکان دەڵێت؛ و
- ووشەیەکی هاندەری ئاراستەی سەرکەوتوو کرد.
لە دوو نامەدا هیچ سەرزەنشتێک نییە، لە یەکێکدا هیچ ستایشێک نییە، و لە چوار نامەی کۆتاییدا ڕیزبەندی دوو پێکهاتەی کۆتایی پێچەوانە کراوەتەوە. ئێستا دەچینە سەر چەند تێبینییەک دەربارەی هەر کڵێسایەک.
ئەفەسۆس.
ئەم کۆبوونەوەیە، کۆبوونەوەیەکی ڕاستەقینە بوو کاتێک یۆحەننا نووسی، بە پێشبینی نوێنەرایەتی کڵێسا لە سەدەی یەکەمدا دەکات، چالاک بوو بەڵام لە خۆشەویستی ڕەسەنی خۆی بۆ خودا کەم دەبووەوە. ئەمە ڕەگی هەموو دابەزینێکی ڕۆحی ڕاستەقینەیە، یان کەمبوونەوە. پۆڵس بە خەمگینییەوە تێبینی کردبوو کاتێک کۆتا نامەی خۆی بۆ تیمۆساوس نووسی کە هەموو ئەوانەی لە ئاسیادا بوون لێی دوورکەوتبوونەوە؛ و ئەوان بە خێرایی لە ڕاستییەکە دوور دەکەوتنەوە بە تایبەتی بە پۆڵس سپێردرابوو سەبارەت بەوەی مەسیح سەرۆکی کڵێسایە. سەرکردە مرۆییەکان دەبوون بە پیاوانی ئایینی، وەک چۆن لە سێیەم نامەی یۆحەنناشدا ئاماژەی پێدراوە. خودا ئارەزووی تۆبەکردن و گەڕانەوەیان بۆ لای خۆی دەکرد. ئەویش ئارەزووی خۆشەویستی گەرموگوڕی ئێمە دەکات کە ئەو لە سەرووی هەموو شتێکەوە دابنێت!
سمیرنا.
لە ماوەی دوو سەدەی داهاتوودا مەسیحییەکان تووشی چەوساندنەوەیەکی زۆر بوون. لێرەدا هیچ سەرزەنشتێک بۆ کۆبوونەوەکە نییە. خودا لەم قۆناغەدا کڵێسای دڵنەوایی و هاندا بۆ ئەوەی تا مردن دڵسۆز بن و بەڵێنی دا پاداشتی دڵسۆزییان بداتەوە بە تاجی ژیان. ئەو هەموو تاقیکردنەوەیەک دەزانێت کە ئێمە تێیدا تێدەپەڕین؛ ئەو گرنگی پێدەدات و هەمیشە بۆ یارمەتی لە کاتی پێویستیدا بەردەستە.
پەرگامۆس.
خودا بارودۆخی ناوخۆیی بەکارهێنا بۆ ئاماژەدان بە مەترسییەکانی تێکەڵبوون لەگەڵ جیهان. ئەم مەترسییە زۆر زیاد بوو کاتێک چەوساندنەوەکان وەستان و مەسیحییەت بوو بە ئایینی فەرمی – سەرکردەکانی زۆرجار دەبوون بە بەرپرسانی حکومەت. جیهان خرایە ناو کڵێساوە، و کڵێسا لە ڕاهێنانەکان، هەڵوێستەکان و ئارەزووەکانیدا بوو بە دنیایی لە ماوەی چەند سەدەی داهاتوودا – ئەوەی پێی دەوترێت «سەردەمە تاریکەکان.» خودا نیگەرانە دەربارەی بەرکەوتنی ئێمە بە جیهانی دەوروبەرمان و سەرنجڕاکێشییەکانی دوژمن، کە هەوڵدەدات ئێمە بە تەواوی تێکەڵ بەو بکات لە بیرکردنەوەکانمان، ووشەکانمان و هەموو ئەوەی کە دەیکەین.
ثیاتیرە.
نامەی ئەم کڵێسایە دۆخی ترسناکی پێشکەش دەکات کە خراپە و بێڕەوشتی پێی گەیشتبوو تەنانەت لە کاتێکدا کارەکان زیاد دەبوون. وێنەی کڵێسای بەهێز بەڵام بە تەواوی گەندەڵ لە سەدەکانی ناوەڕاستدا دەکێشێت کە هێشتا بەردەوامە و تا کاتی گەڕانەوەی خودا بۆ بردنی گەلەکەی بۆ لای خۆی بەردەوام دەبێت. بەڵام تەنانەت لێرەشدا چەند پیرۆزێکی ڕاستەقینەی خودا هەن کە خودا هیچ بارێکی زیادەیان لەسەر دانانێت. زۆربەی مەسیحییەتی ئەمڕۆ لەم ڕێکخراوەدا گیرۆدە بووە. باشە ئەوە بەبیر بهێنینەوە کە خودا هەموو باوەڕدارێکی ڕاستەقینەی خۆش دەوێت هەرچەندە ئەو ڕێکخراوەی کە لەوانەیە تێیدا بن دەکەوێتە ژێر توندترین دادگاییکردنی ئەو.
ساردیس.
ئەم کۆبوونەوەیە وێنەی دۆخی کڵێسا لە سەدەکانی دوای تێپەڕبوونی گەرموگوڕی چاکسازی (نزیکەی ١٥١٧–١٦٤٨) و ئەو کۆمەڵە مەسیحییانەی کە لە ڕێکخراوە دامەزراوەکە جیابوونەتەوە، کەوتبوونە دۆخێکی مردوویی ڕۆحی. بەڵام لەم دۆخەدا، کە بە گشتی بە پرۆتستانتیزم ناودەبرێت، خودا پیرۆزە خوداپەرستەکانی دەبینێت و هانیان دەدات کە لەگەڵیدا دەڕۆن. گرنگ نییە پەیوەندییە ڕۆحییەکانت لەم جیهانەدا کە چەندین مەزهەب و سەرلێشێواوی تێدایە چی بێت، خودا بەهای خۆشەویستی تۆ بۆ ئەو و ژیانی کەسیی تۆ لەگەڵیدا دەزانێت.
فیلادلفیا.
لە کاتێکدا دوو کڵێسای پێشوو نوێنەرایەتی دوو دابەشبوونی سەرەکی دەرەکی لە مەسیحییەتی ئەمڕۆدا دەکەن، ئەم کڵێسایە و ئەوەی دواتر زیاتر وێنەی دۆخی دڵی باوەڕداران لە ڕۆژانی کۆتایی کڵێسا لەسەر زەوی دەکێشن. بووژانەوەی ئینجیل لە کۆتایی سەدەی هەژدەهەمدا بەدوایدا هاتەوە بە گەڕانەوەی ڕاستییە بەنرخەکان کە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە سەرەتای ڕۆژانی کڵێساوە ون ببوون، وەک: جیاوازی نێوان ئیسرائیل و کڵێسا، مامەڵەکانی خودا لەگەڵ مرۆڤایەتیدا لە دابەشکردنە جیاوازەکاندا، ڕفاندن و دەرکەوتنی خودا، کۆبوونەوە بەڕاستی چییە، و مانای کۆبوونەوە تەنها بۆ خودا عیسا چییە. پیرۆزەکان دەستیان کرد بە کۆبوونەوە پێکەوە بەپێی فێرکاری کتێبی پیرۆز، و لایەنەکانی ڕاستییە گەڕاوەکان کاریگەرییەکی گەورەیان لەسەر باوەڕداران بە گشتی هەبوو. خودا عیسا ئەمڕۆ ئەو کەسانە بەرز دەنرخێنێت کە ڕێز لە ناوی ئەو دەگرن و چاوەڕێی هاتنی ئەو دەکەن بۆ ئەوان و بۆ دەرکەوتنی ئەو لە شکۆمەندیدا لەگەڵیان بۆ ئەوەی شوێنی ڕاستەقینەی خۆی لەسەر زەوی وەک پادشای پادشاکان و خودای خوداکان وەربگرێت.
لاودیکیا.
ئەم کڵێسایە کۆتاییە بە خەمگینییەوە دۆخی گشتی شتەکان لە پیشەی مەسیحی ئەمڕۆدا پێشکەش دەکات: ساردییەک کە بۆ خودا بێزارکەرە. لە جیاتی بیستنی ئەوەی کە ڕۆح بە کڵێساکان دەڵێت، ئەم کڵێسایە شانازی بە دەوڵەمەندی و پێویست نەبوونی هیچ شتێکەوە دەکرد، بە تەواوی بێ ئاگا بوو لە پێویستییە گەورەکەی. خودا – و هێشتا – لە دەرەوەی دەرگاکە بوو و لێی دەدا، بەدوای هاوبەشی لەگەڵ ئەو کەسەدا دەگەڕا کە دەرگای بۆ دەکاتەوە و ڕێگەی پێدەدات بێتە ژوورەوە. کەسایەتی مەسیح، ووشەکەی، و ئەو کارەی کە بۆ ڕزگاری ئەنجامی داوە بۆ هەموو کەسێک کە بە باوەڕەوە وەری دەگرێت، لەم ڕۆژگارەدا کە کڵێسای گەورە و پڕۆژە، خۆبەستەیی گەورە، ڕاگەیاندنی فەرمی دەربارەی چەندین کێشە لە جیهاندا، و ڕێزگرتن لە هەموو جۆرە «مافێک» جگە لە مافەکانی خودامان و کوڕی خۆشەویستییەکەی، بەرز نرخێنراو نین. سەرکەوتوو بە، بەهێز بوەستە، و ئەو شوێنەی کە بە شێوەیەکی ڕاستەقینە شایەنیەتی لە دڵ و ژیانتدا پێبدە!
بەڕاستی، نامەکانی حەوت کڵێساکە (یان کۆبوونەوەکان) زۆر شتیان هەیە بۆ ئەوەی پێمان بڵێن. ئەوان هەڵسەنگاندنی خودا بۆ بارودۆخی هەر یەکێک لە کۆبوونەوەکان کە زیاتر لە ١٩٠٠ ساڵ لەمەوبەر بۆیان نێردرابوون، وەسف دەکەن. نامەکان بارودۆخەکانی ژیان و پەیوەندییەکانمان وەسف دەکەن کە دەتوانرێت ستایش بکرێن یان پێویستیان بە ڕاستکردنەوە هەیە. ئەوان ئاماژە بە ئاراستەی دابەزین لە مێژووی کڵێسا لەسەر زەوی دەکەن، بەڵام هەروەها خاڵی گەشاوەش پێشکەش دەکەن کە دڵە نەرمەکەی ڕزگارکەرەکەمان نیشان دەدەن تەنانەت لە کاتێکدا ئەو کاری ڕاستەقینەی خۆی وەک دادوەرێک دەکات، هەڵسەنگاندنی بارودۆخی هەموو شایەتییەکی ڕاگەیەندراو بۆ ناوی ئەو.
دادگاییکردن دەبێت لە ماڵی خوداوە دەست پێبکات، بۆیە دادگاییکردنی سامناکی ئەم جیهانە خراپەکارە دەست پێناکات تاوەکو هەموو ئەندامێکی ڕاستەقینەی کڵێسای ڕاستەقینە بۆ ناو ئامادەبوونی خودا بەرز نەکرێتەوە. ئەوان لە تێپەڕین بە کاتی ترسناکدا دەپارێزرێن کاتێک تووڕەیی خودا بەسەر جیهاندا دەڕژێت، کە کوڕەکەی لە خاچ دا و بە بێشەرمانە دژایەتی ووشەکەی کردووە. ئەو دانیشتن و هەستانمان دەزانێت؛ ئەو بیرکردنەوەکانمان لە دوورەوە تێدەگات، بەڵێ، تەنانەت پێش ئەوەی بتوانین دەنگیان پێبدەین (زەبور ١٣٩).
تێبینی کۆتایی
- ئەم دوو ووشەیە، «کۆبوونەوە» و «کڵێسا» بە ئەنقەست لەم وتارەدا بە شێوەیەکی گۆڕاو بەکارهێنراون. بەڵام، کاتێک ئاماژە بە کۆمەڵێک مەسیحی لە شوێنێکدا دەکرێت، ووشەکە بە پیتە بچووکەکان دەنووسرێت، و کاتێک ئاماژە بە تەواوی کۆمەڵەی باوەڕداران لەسەر زەوی دەکرێت، ووشەکە بە پیتە گەورەکان دەنووسرێت.
— یوجین پی. ڤێدەر، جونیۆر.
