«ئەی یەزدان، ئەی پەروەردگارمان، چەند شکۆمەندە ناوی تۆ لە هەموو زەویدا! شکۆمەندی خۆت لەسەر ئاسمانەکان داناوە. لە لێوی منداڵان و شیرەخۆرانەوە ستایشت داناوە لەبەر دوژمنەکانت، بۆ بێدەنگکردنی دوژمن و تۆڵەسێنەر. کاتێک سەیری ئاسمانەکانت دەکەم، کاری پەنجەکانت، مانگ و ئەستێرەکان، کە تۆ داتناون، مرۆڤ چییە کە تۆ بیری لێ دەکەیتەوە، کوڕی مرۆڤ چییە کە تۆ گرنگی پێ دەدەیت؟» زەبوور ٨:١-٤ NIV
بیرت دێت دوایین جار کەی لە دەرەوەی شار بوویت لە شەوێکی ڕووندا، کاتێک سەیری ئەستێرە و کۆمەڵە ئەستێرەکانت کرد و ڕەنگە مانگت لە ئاسۆی ڕۆژئاوا بینی؟ ئایا شکۆمەندی ئاسمانەکان دیسانەوە کاریگەری لەسەرت هەبوو؟ چی دەربارەی گەورەیی سەرسوڕهێنەری گەردوون بە بەراورد لەگەڵ مرۆڤی بچووک لەسەر زەوی؟ ڕەنگە ئەمە ئەو هەستە بێت کە داود لەو شەوە ڕوون و تاریکەدا ٣٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر هەبووی کاتێک لە پرسیاری زەبوور ٨:٤ تێدەفکرا: «مرۆڤ چییە کە تۆ بیری لێ دەکەیتەوە؟»
چی وایە کە مرۆڤ «گەورە» بێت؟ ئەمە پرسیارێکی گرنگە لەنێو زانایانی ئەمڕۆدا. وەڵامی فەلەکناس ئەوەیە کە مرۆڤ بوونەوەرێکی بێ بایەخە لەسەر هەسارەیەکی بێ بایەخ لە گەردووندا. وەڵامی بایۆلۆجیست ئەوەیە کە مرۆڤ ئاژەڵێکی زۆر گەشەسەندووە. جوگرافیناس ئاماژە بەوە دەکات کە مرۆڤ شێوەدەرێکی چالاکی ژینگەکەیەتی لەسەر زەوی. دەروونناس دەڵێت کە مرۆڤ کۆمەڵێک کاردانەوەی زۆر مەرجدارە. زۆرێک لە زانایانی مۆدێرن جەخت لەوە دەکەنەوە کە مرۆڤ تەنها ئامێرێکە، کە بە میراتی بۆماوەیی خۆی بەرنامە کراوە. هیچ کام لەم وەڵامانە شوێنە گرنگەکەی مرۆڤ نادەنێ کە خودا لە دروستکردندا بۆی دیاری کردووە.
پرسیاری «مرۆڤ چییە؟» لە زەبوور ١٤٤:٣ و لە ئەیوب ٧:١٧ لە چوارچێوەیەکی جیاوازدا دووبارە دەبێتەوە. بەڵام لێرە لە زەبوور ٨، پرسیارەکە لە چوارچێوەی شکۆمەندی خودادا دانراوە وەک لە دروستکردندا دەرکەوتووە. بە لەبەرچاوگرتنی ئەم تێڕوانینە تایبەتە، دەمانەوێت چوار وەڵام پێشنیار بکەین سەبارەت بە گرنگی مرۆڤ لە گەردووندا.
مرۆڤ لە ناوەندی فیزیکی تەواوی گەردووندا لە ڕووی قەبارەوەیە.
پێش کۆپەرنیکۆس (١٤٧٣-١٥٤٣)، مرۆڤ خۆی، و هەسارەکەی، بە ناوەندی فیزیکی گەردوون دادەنا. وا بیر دەکرا کە هەموو ئەستێرەکان، خۆر، مانگ و هەسارەکان بە دەوری زەویدا بسووڕێنەوە. هیچ کەسێک ئەم تێڕوانینەی ئەمڕۆ نییە، و پێویستیش ناکات وەک مەسیحییەکان وا بیر بکەینەوە. شوێنی فیزیکی ئێمە لە گەردووندا گرنگ نییە بە بەراورد لەگەڵ شوێنی ڕەوشتیمان. بە وێنە و شێوەی خودا دروستکراوین، بە دڵنیاییەوە لە ناوەندی ڕەوشتی گەردوونی خوداداین. وەک هەسارەی سەردانیکراو، ئەو شوێنەی کە دروستکەر بووە مرۆڤ و وەک مرۆڤ لەسەر خاچ مرد، زەوی ناوەندی شانۆ گەورەکەی ڕزگاربوونە لە گەردووندا.
حیسابکردنێکی سەرنجڕاکێش هەیە کە نیشان دەدات مرۆڤ، بەڵام، بە یەک واتایەک لە ناوەندی فیزیکی گەردووندا. گەردوون لەسەر ئاستێکی مایکرۆسکۆپی لەبەرچاو بگرە. یەکەکانی دروستکەری ماددە گەردیلەکانن. زۆربەی گەردیلەکان لە گەردووندا (٩٣%)، ئەستێرەکان و گەلەئەستێرەکان، بە گەردیلەی هایدرۆجین خەمڵێنراون – سادەترین گەردیلەکان. بارستەی گەردیلەیەکی هایدرۆجین ١.٧ x ١٠–٢٧ کیلۆگرامە.
ئێستا گەردوون لەسەر ئاستێکی ماکرۆسکۆپی لەبەرچاو بگرە، کە کۆمەڵە ئەستێرەکان، گەلەئەستێرەکان و کۆمەڵە گەلەئەستێرەکانن. یەکەکانی دروستکەری گەردوون لەم پێوەرەدا ئەستێرەکانن. تێکڕای بارستەی ئەستێرەیی نزیکە لە هی خۆرەکەمان، ٢.٠ x ١٣٠ کیلۆگرام. ئێستا چ قەبارەیەک بە تەواوی لە نیوەی نێوان بچووکترین یەکە، گەردیلەی هایدرۆجین، و گەورەترین یەکە، تێکڕای ئەستێرە، دەبێت؟ حیسابکردنێکی سادە وەڵامەکەمان پێ دەدات.١ خاڵی ناوەڕاستی پێوەری گەردوون ٥٨ کیلۆگرامە (١٢٨ پاوەند)، بارستەیەک کە بە تەواوی هاوتایە لەگەڵ تێکڕای قەبارەی مرۆڤی پێگەیشتوو لە سەرانسەری جیهاندا. مرۆڤ لە ناوەندی فیزیکی تەواوی گەردووندا لە ڕووی قەبارەوەیە!
هەرچەندە بەو شێوەیە بە وردی کاری لەسەر نەکرد، بەڵام فەلەکناسی بەریتانی، سێر ئارسەر ئێدینگتۆن، لە ساڵی ١٩٢٧دا ئەمەی تێبینی کرد کاتێک وتی: «لە شوێنی ناوەندی خۆیەوە مرۆڤ دەتوانێت گەورەترین کارەکانی سروشت لەگەڵ فەلەکناسدا، یان بچووکترین کارەکان لەگەڵ فیزیکناسدا، تاوتوێ بکات.» ٢
نازانین ئایا ئێدینگتۆن مەسیحی بوو، بەڵام بۆ ئێمە کە مەسیحین، ئەم ڕاستییە سەرنجڕاکێشە گرنگییەکی زیاتری هەیە. کاتێک خودا بووە مرۆڤ، و دروستکەر بە جەستە هاتە ناو دروستکراوەکەی، ئەو بڕیاری دا کە ئەمە لە ناوەندی فیزیکی تەواودا لە پێوەری گەردووندا بکات. چ نیعمەتێکی نزمکەرەوە! بەڵام، بە هاتنی وەک مرۆڤ، ئەو هێشتا شوێنی سەرۆکایەتی بەسەر هەموو دروستکراوەکاندا گرت، چونکە ئەو دروستکەر بوو.
مرۆڤ نوێنەری خودایە لەسەر ئەم هەسارە ژیانبەخشەدا.
تۆ کەمێک لە بوونەوەرە ئاسمانییەکان نزمترت کرد، و تاجی شکۆمەندی و ڕێزت لەسەر نا. تۆ کردت بە فەرمانڕەوا بەسەر کارەکانی دەستەکانت؛ تۆ هەموو شتێکت خستە ژێر پێی: هەموو مێگەلەکان و ڕانەکان، و دڕندەکانی کێڵگە، باڵندەکانی ئاسمان، و ماسییەکانی دەریا، هەموو ئەوانەی لە ڕێگاکانی دەریاکاندا مەلە دەکەن.» زەبوور ٨:٥-٨
ئەمە وەڵامە ڕۆحانییەکەیە کە دێتە لای داود کاتێک بیر لە شوێنی مرۆڤ لەسەر زەوی دەکاتەوە. ئەمە ئەو وەڵامەیە کە لە پەیدابوون ١ و ٢دا دەیدۆزینەوە. بە وێنەی خودا دروستکراوە، مرۆڤ دەسەڵات و چاودێری بەسەر دروستکراوە بەرهەمدارەکەی خودادا پێدراوە. هەموو شتێک لەژێر پێی ئەودایە – مەڕ، گا، باڵندە، ماسی، هتد. ئادەم ناوی هەموو ئاژەڵەکانی نا. پێگەیەکی دەسەڵاتی بەسەریاندا پێدرا.
ئێستا ئەمە خاڵێکی زۆر گرنگە، چونکە ئەگەر هیچ ژیانێک لە هیچ شوێنێکی تر لە گەردووندا نەبێت جگە لەسەر زەوی، ئەوا مرۆڤ سەرۆکی هەموو دروستکراوە بایۆلۆجییەکەی خودایە. جەختکردنەوەی زۆر کەسی هیواخواز کە ژیان لە شوێنێکی تر لە گەردووندا هەیە، زیاتر و زیاتر دەبێتە هیوایەکی بێ بنەما چونکە ئەگەری سەلماندنی ئەمە زیاتر و زیاتر دوور دەکەوێتەوە. چونکە هەموو پشکنەرە ئاسمانییەکان – بۆ مەریخ، ڤینۆس، عەتارد، موشتەری، زوحەل و مانگەکانیان – هیچ نیشانەیەکی هیوای ژیانیان نەداوە، با بڵێین هیچ زۆرییەکی بەرهەمدار وەک ئەوەی لەسەر زەوی هەیە. هەروەها هیچ بەڵگەیەک لە ئێستادا نییە بۆ هەسارەی قەبارە زەوی لە دەرەوەی کۆمەڵەی خۆرەکەمان، لە خولگەی دەوری ئەستێرەکانی تردا. بەڵام وا دابنێ هەیە، ئایا ئەوان زیاتر گونجاو دەبن بۆ ژیان وەک مەریخ، ڤینۆس، یان موشتەری؟
لە لایەکی ترەوە، کتێبی پیرۆز بە ڕوونی ئاماژە بەوە دەکات کە زەوی، لەنێو هەموو هەسارەکاندا، بە تایبەتی ئامادە کراوە بۆ ئەوەی بۆ مرۆڤ و ژیانی پەیوەندیدار گونجاو بێت (پەیدابوون ١؛ ئیشایا ٤٥:١٨). مرۆڤ لە پێگەیەکی زۆر بەرپرسیار و ڕێزداردا لەسەر زەوی دانرا. ئادەم کرا بە سەرپەرشتیاری گەردوونی بایۆلۆجی خودا. مرۆڤ چی بەم پێگەیە کرد؟ ئادەم لە میوەی قەدەغەکراو خوارد. قاین براکەی کوشت. نوح سەرخۆش بوو و شەرمەزاری هێنایە ناو خێزانەکەی. و ئەمە مێژووی مرۆڤی بەرپرسیار بووە لەسەر ئەم زەوییە لەو کاتەوە.
ژینگە پیسکردن و لەناوچوونی ژینگە دوو نموونەن بۆ شکستی مرۆڤ لەو بەرپرسیارێتییەی خودا پێی دابوو. خودا ئادەمی لە باخچەکەدا دانا بۆ ئەوەی «کاری تێدا بکات و چاودێری بکات» (پەیدابوون ٢:١٥)، نەک بۆ لەناو بردنی. ئەم نیگەرانییە بۆ ژینگە لە یاساکانی خودادا کۆد کرابوو کە بە ئیسرائیلی دابوو: «کاتێک بۆ ماوەیەکی زۆر شارێک گەمارۆ دەدەیت... درەختەکانی لەناو مەبە... چونکە دەتوانیت میوەکەیان بخۆیت... ئایا درەختەکانی کێڵگە خەڵکن، کە تۆ گەمارۆیان بدەیت؟» (دێوتێرۆنۆمی ٢٠:١٩).
مرۆڤ بوونەوەرێکی ڕەوشتییە، بە وێنە و شێوەی خودا دروستکراوە.
بە پێچەوانەی هەردوو ئەستێرە و گەردیلەکان، مرۆڤ زۆر زیاترە لە تەنها سیستەمێکی فیزیکی ماددە، کە بە ئەگەری و یاساکانی فیزیا حوکم دەکرێت. مرۆڤ زۆر زیاترە لە تەنها سیستەمێکی بایۆلۆجی ئاڵۆز، هەرچەندە ئەو ئاڵۆزییە ڕەنگە زۆر لەوە زیاتر بێت کە گەردیلە و ئەستێرەکان هەیانە. مرۆڤ زۆر زیاترە لە تەنها ئاژەڵێک، هەرچەندە ئاژەڵەکان وەک بوونەوەری زیندوو بە ڕۆحەوە ئاماژەیان پێدەکرێت. مرۆڤ ڕۆحێکی زیندووە، بە وێنەی خودا دروستکراوە، نەوەی خودایە (پەیدابوون ١:٢٦-٢٧؛ ٢:٧؛ کردارەکان ١٧:٢٨-٢٩).
ئێستا ئەمە دەرئەنجامێکی زۆر گرنگی هەیە، واتە، مرۆڤ سروشتێکی ڕۆحی هەیە کە بۆ هەتاهەتایە دەمێنێتەوە. بە پێچەوانەی باقی دروستکراوەکان، مرۆڤ دوای مردن بەردەوام دەبێت لە ژیان، بە بەرپرسیارێتییەوە بەرامبەر بە خودا. «چونکە بۆ ئەو هەموویان زیندوون،» گەورەمان فەرمووی، بە ئاماژەدان بەوانەی کە هەزاران ساڵ پێشتر مردبوون (لۆقا ٢٠:٣٨).
کەسێک وتوویەتی کە خودا گەورەترین ستایش بە مرۆڤ دەدات کاتێک ڕێگەی پێدەدات بژاردەیەک بکات کە چارەنووسی هەتاهەتایی دیاری دەکات – قبوڵکردن یان ڕەتکردنەوەی مەسیح. مرۆڤ ئامێرێک نییە، یان ئاژەڵێک نییە، بەڵکو کەسێکی بەرپرسیارە کە بۆ هەتاهەتایە دەمێنێتەوە. مرۆڤ گرنگە!
مەسیح پیاوی تەواو و کوڕی مرۆڤە.
ڕەنگە داود ئەمەی نەزانیبێت، بەڵام مەبەستی قووڵتری ڕۆح لە زەبوور ٨دا وەڵامدانەوەی پرسیاری «مرۆڤ چییە؟» بوو بە پێشکەشکردنی مەسیح وەک پیاوی تەواو و سەرۆکی دروستکراوەکەی. ئەمە بە وتەکانی زەبوور ٨ دەسەلمێنرێت کە لە ١ کۆرنسۆس ١٥:٢٧، ئەفەسۆس ١:٢٢ و بە تایبەتی عیبرانییەکان ٢:٧-٩دا هاتوون کە دەڵێت: «'تۆ کەمێک لە فریشتەکان نزمترت کرد؛ تاجی شکۆمەندی و ڕێزت لەسەر نا و هەموو شتێکت خستە ژێر پێی.' بە خستنە ژێر پێی هەموو شتێک، خودا هیچ شتێکی نەهێشت کە ملکەچی ئەو نەبێت. بەڵام لە ئێستادا ئێمە هەموو شتێک ملکەچی ئەو نابینین. بەڵام ئێمە عیسا دەبینین، کە کەمێک لە فریشتەکان نزمتر کرا، ئێستا تاجی شکۆمەندی و ڕێزی لەسەرە چونکە ئازاری مردنی چەشت، بۆ ئەوەی بە نیعمەتی خۆی مردن بۆ هەمووان بچێژێت.»
ئەگەر مرۆڤ لە پێگە ناوەندییەکەی کە خودا پێی دابوو شکست بهێنێت، خودا ئاشکراکردنێکی گەورەتر دەردەخات – ئاشکراکردنی کوڕەکەی، پیاوی تەواو و کوڕی مرۆڤ، میراتگری هەموو ئەوەی خودا بۆ مرۆڤی مەبەست بوو. بەڵام بۆ ئەوەی پیاوانی گوناهکار لەگەڵیدا بن، دەبێت بچێتە سەر خاچ و «مردن بۆ هەمووان بچێژێت» (عیبرانییەکان ٢:٩). چونکە ئەو بە ئارەزوومەندانە دروستکراوەکانی خۆی نانێرێتە ئەو شوێنەی دوورخستنەوەی هەتاهەتایی.
هێشتا هەموو شتێکمان نەبینیوە کە خراوەتە ژێر دەستی. ئێستا ئەو بەرز کراوەتەوە بۆ ئەوەی هەمووان باوەڕ بهێنن. بەڵام لەو ڕۆژەی دێت، مەسیح، کوڕی ڕاستەقینەی مرۆڤ، بە تەواوی ئەم بەرپرسیارێتییە جێبەجێ دەکات، کە یەکەم جار بە ئادەم درا، بەسەر دروستکراوەکەی خودادا لەسەر زەوی لە کاتی حوکمڕانی هەزار ساڵەی خۆیدا. ئەمە ئەو کاتەیە کە زەبوور ٨ بە ڕاستی باسی دەکات.٣ پاشان دەبینین مرۆڤ بە ڕاستی چییە، لە مەسیحدا. خودا ئێستا هەموو شتێکی خستووەتە ژێر پێی. ئێمە چاوەڕێی ئەو ڕۆژەین کە ئەمە دەردەکەوێت. پاشان پیاوان دەڵێن، «ئەی یەزدان، ئەی پەروەردگارمان، چەند شکۆمەندە ناوی تۆ لە هەموو زەویدا!»
تێبینییەکان
- یەکەم، بارستەی گەردیلەی هایدرۆجین و تێکڕای ئەستێرە بە نیشانەی ئەسی دەرببڕە، ١.٧ x ١٠–٢٧ = ١٠–٢٦.٧٧ و ٢.٠ x ١٠ ٣٠ = ١٠ ٣٠.٣٠. دواتر، ئەسەکان تێکڕا بکە بۆ بەدەستهێنانی خاڵی ناوەڕاستی پێوەرەکە، (٣٠.٣٠ - ٢٦. ٧) / ٢ = ١.٧٦. پاشان بیگۆڕەوە بۆ نیشانەی زانستی، ١٠ ١.٧٦ = ٥.٨ x ١٠ = ٥٨.
- ئارسەر ئێدینگتۆن، ئەستێرە و گەردیلەکان، چاپخانەی زانکۆی یەیڵ، ١٩٢٧، ل. ٩.
- زەبوور ٨ لووتکەی زنجیرەی ناساندنی یەکەم هەشت زەبوورە. ئەوان تاقیکردنەوەکانی گەلی خودا لەسەر زەوی پێشکەش دەکەن لە کاتێکدا چاوەڕێی مەسیح دەکەن شانشینی هەزار ساڵەی خۆی دابنێت.
