دانایی لەسەرەوە
چۆن دەبێت بۆ شتێک نوێژ بکەیت و بزانیت کە وەڵامی خودا بە دڵنیاییەوە «بەڵێ» دەبێت؟ کتێبی پیرۆز بەڕاستی نوێژێکی لەو شێوەیە وەسف دەکات. ئەوە نوێژکردنە بۆ دانایی:
«ئەگەر یەکێک لە ئێوە دانایی کەمی هێنا، با داوای لە خودا بکات، کە بە گشتی و بێ لۆمە دەدات» (یاقوب 1:5). کاتێک نوێژ بۆ دانایی دەکەین، وەک ئەوە وایە خودا پێشتر چاوەڕێی ئەوە بووبێت کە داوا بکەین! ئەو بە گەورەیی دانایی دەبەخشێت و وا نامانکات شەرمەزار بین لە داواکردن.
هەندێک بنەمای تری یارمەتیدەر لەو ئایەتەدا هەن. یەکەم، لە بڕگەیەکی گەورەتردا دەدۆزرێتەوە دەربارەی تاقیکردنەوە و تاقیکردنەوەکانی باوەڕمان. کاتی تاقیکردنەوە خۆڕاگری بەرهەم دەهێنێت (ئایەتی 3)، بەڵام پێویستیمان بە داناییش ئاشکرا دەکەن. هەموو ڕۆژێک تاقیکردنەوەی بچووکی متمانەمان بە خودا هەیە. لە هەندێک ڕۆژدا تاقیکردنەوەکان زۆر سەخت دەبن، بەڵام دانایی یارمەتیمان دەدات لەو تاقیکردنەوانەدا بڕۆین کاتێک بە ڕێگای باوەڕدا دەڕۆین.
خاڵێکی تر لە یاقوب 1:5 لە وشەی بچووکی «ئەگەر»دا هاتووە: «ئەگەر یەکێک لە ئێوە دانایی کەمی هێنا.» نابێت سەرسام بین کاتێک دانایی کەمی دەهێنین؛ بەڵام وشەی «ئەگەر» ئەوەش دەگەیەنێت کە لە کاتەکانی تردا ڕەنگە پێویست نەکات داوا بکەین چونکە پێشتر ئەو داناییەمان هەیە کە پێویستمانە. ئەمەش بەو مانایەیە کە خودا چاوەڕێی ئەوەیە گەلەکەی لە داناییدا گەشە بکەن کاتێک لەوە فێر دەبین کە ئەو پێی داوین.
بۆچی پێویستمان پێیەتی؟
چەندین جار لە پەرتووکی پەندەکاندا دەنگی دانایی دەبیستین کە وەک ژنێکی خوداپەرست و بەڕێز کەسایەتی کراوە. لە بەشی 1دا، دانایی بە دەنگی بەرز لە شەقامەکاندا قسە دەکات، داوامان لێدەکات کە لە سادەیی و گێلی دوور بکەوینەوە. بانگهێشتەکە بەم بەڵێنە کۆتایی دێت:
«هەرکەسێک گوێم لێ بگرێت بە سەلامەتی نیشتەجێ دەبێت، و پارێزراو دەبێت، بێ ترس لە خراپە» (پەندەکان 1:33). بەم شێوەیە، پێویستمان بە داناییە چونکە لە ڕاستیدا ڕێنماییمان دەکات و لە خراپە دەمانپارێزێت. پەندەکان 2 بەردەوام دەبێت لەسەر ئەو بابەتە، ڕوونیدەکاتەوە کە هەرکەسێک گوێ لە دانایی بگرێت، ترسی خوداش تێدەگات، چونکە خودا خۆی دانایی دەبەخشێت (پەندەکان 2:1-6).
بڕگەکانی تری کتێبی پیرۆز ئەوە زیاد دەکەن کە گەلی خودا پێویستیان بە داناییە بۆ خزمەتکردنی خودا، تەنانەت لەو ئەرکانەشدا کە ئاسایی دەردەکەون، وەک چاودێریکردنی بێوەژنەکان (کردارەکان 6:3). دەبێت دانایی بۆ گوێڕایەڵی زیاد بکەین بۆ ئەوەی ئەوەی باشە بیکەین (ڕۆما 16:19)، و پێویستمان بە داناییە بۆ ئەوەی لە «ڕۆژانی دواتر»ماندا بە باشی کۆتایی پێ بێنین (پەندەکان 19:20). تەنها خودا بەڕاستی دانا (ڕۆما 16:27)، بەڵام ئەگەر بمانەوێت کاراکتەری ئەو هەڵبگرین، ئەوا دەبێت ئارەزووی نیشاندانی دانایی ئەویش بکەین.
کێ هەیەتی؟
دانایی وەک توانای جێبەجێکردنی بنەما دروستەکان بۆ دۆخێکی دیاریکراو ڕوون کراوەتەوە. یارمەتیدەرە کە بزانین هیچ کەسێک بە دانایی لەدایک نابێت، بەڵام تەنانەت ئەوانەش کە سادەن دەتوانن ببنە دانا. پەندەکان 9، بڕگەیەکی تر کە دانایی کەسایەتی دەکات، وەسفی ئەوە دەکات کە چۆن خوانێک بڵاو دەکاتەوە و هەموو ئەوانە بانگهێشت دەکات کە پێویستی خۆیان بە تێگەیشتن دەزانن (پەندەکان 9:1-6). ئەمە هاندەرە چونکە بەو مانایەیە کە تاکە مەرج بۆ بەدەستهێنانی دانایی ئەوەیە کە دان بەوەدا بنێین کە چەند پێویستمان پێیەتی.
زۆر جار پێمان وایە کە سوودەکان یان تواناکانمان وادەکەن دانا بین. «دەوڵەمەند لە چاوی خۆیدا دانا» تەنها لەبەر ئەوەی دەوڵەمەندە (پەندەکان 28:11). ئەوانی تر کە لەم جیهانەدا بەناوبانگن زۆر جار بۆچوونەکانیان لەسەر بابەتگەلێک ڕادەگەیەنن کە کەم دەربارەی دەزانن، بەڵام وەک ئیلیهوی هاوڕێی ئەیوب ئاماژەی پێدا:
«پیاوە گەورەکان هەمیشە دانا نین» (ئەیوب 32:9). لە ڕاستیدا، ئەو کەسانەی کە لە چاوی خۆیاندا دانان، بەڕاستی خراپترین جۆری گێلن (پەندەکان 26:12).
بەرامبەر بەمە، پێغەمبەر دانیال زۆر بێفیز بوو کاتێک خەونەکەی نەبووخەدنەسەری ڕوون کردەوە و گوتی:
«ئەم نهێنییە بۆ من ئاشکرا نەکراوە چونکە من دانایی زیاترم هەیە لە هەر کەسێکی زیندوو، بەڵکو لە پێناوی ئێمەدا کە لێکدانەوەکە بۆ پاشا ئاشکرا دەکەین، و بۆ ئەوەی تۆ بیرەکانی دڵت بزانیت» (دانیال 2:30). پاشا دانایی دانیالی ناسی و کردی بە سەرۆکی هەموو پیاوە داناکانی ئیمپراتۆرییەتەکە (دانیال 2:48)، بەڵام دانیال سەرنجی لەسەر خۆی نەبوو بەڵکو لەسەر خودا بوو – سەرچاوەی داناییەکەی.
ئەمە ڕێگایەکە بۆ ناسینەوەی کەسێک کە دانایی خودایی هەیە: هەرچەندە دانایی بە متمانەوە قسە دەکات، وەک دانیال کردی، بەڵام هەمیشە لەگەڵ بێفزی و بێدەنگیدا دێت. سەرجەم 9 وەسفی پیاوێکی هەژار بەڵام دانا دەکات کە، لە ڕێگەی داناییەکەیەوە، شارێکی لە دوژمن ڕزگار کرد. ئەو کاری کرد کە فەرمانڕەوا و سوپاکان نەیانتوانی بیکەن، بەڵام هەرگیز ناوبانگێکی بۆ خۆی دروست نەکرد، و دواتر کەسیش بیری نەمابوو (سەرجەم 9:13-18). دانایی هەرگیز خۆی ناخاتە پێشەوە بۆ شوێنێکی ناوبانگ، و ئامادەیە لەبیر بکرێت.
ئەمە خاڵێکی گرنگە. زۆر دەنگ بە متمانەیەکی بەهێزەوە دەربارەی ڕێڕەوی دروستی کار قسە دەکەن. ئەمە دەتوانێت لە نێو مەسیحییەکاندا ڕووبدات کاتێک بەدوای داناییدا دەگەڕێین بۆ ئەنجامدانی ئەوەی کە لە چاوی خودادا ڕاستە. ئەو ئارەزووە بێگومان شایستەی ڕێزە، و یاقوب 3:17 پشتڕاستی دەکاتەوە کە دانایی ئاسمان یەکەم جار پەیوەندی بە پاکییەوە هەیە. بەڵام، سەرنج بدە لەسەر باقی ئایەتەکە: دانایی لەسەرەوە نەک تەنها پاکە بەڵکو «ئاشتیخواز، نەرمونیان، ئامادەی ملکەچبوون، پڕ لە بەزەیی و میوەی باش، بێ لایەنگری و بێ دووڕوویی.» زیاتر لەوەش، بەرهەمی خوازراوی ڕەفتاری ڕاستودروست تەنها دەتوانرێت لە بارودۆخی ئاشتیانەدا بچێنرێت (یاقوب 3:18).
چەند جار گەلی خودا زیانیان پێگەیشتووە بەهۆی ئەو دەنگانەی کە تەنها جەخت لەسەر پابەندبوون بە هەندێک هەستی یاسایی ڕاستودروستی دەکەنەوە! ئەگەر بە متمانەیەکی بەهێزەوە قسە بکەین بەڵام بێ نیعمەت، زۆر جار دانایی کەمە. ڕاوێژێک کە بەم شێوەیە دەدرێت یان وەردەگیرێت ڕەنگە لە ڕووی تەکنیکییەوە دروست بێت، بەڵام ناتوانرێت بە «دانایی ... لەسەرەوە» دابنرێت ئەگەر بە توندی بدرێت، بێ تایبەتمەندییە سەرنجڕاکێشەکانی نەرمونیانی و بەزەیی. دانایی ڕاستەقینە «ئامادەی ملکەچبوون»یشە، یان «ئاسانە بۆ داواکردن» (KJV). دانایی گفتوگۆ ئاسان دەکات، لە کاتێکدا جەستە هەمیشە خۆی ئاشکرا دەکات بە پێداگری لەسەر ئەوەی کە ڕاستە و ڕەتکردنەوەی گفتوگۆی زیاتر.
چۆن بەدەستی دەهێنین؟
بە تەواوی کتێبی پیرۆز و دروستە کە بڵێین دانایی زیاترمان دەوێت. لە پەندەکان 4دا، سولەیمان ئامۆژگاری باوکی داودی بیرهێنایەوە بۆی وەک پیاوێکی گەنج:
«دانایی بەدەست بهێنە! تێگەیشتن بەدەست بهێنە! ... دانایی شتێکی سەرەکییە؛ بۆیە دانایی بەدەست بهێنە» (پەندەکان 4:3-9). دواتر زیادی کرد، «چەند باشترە دانایی بەدەست بهێنیت لە زێڕ!» (پەندەکان 16:16). ئەم ئایەتانە هانمان دەدەن کە بە مەبەست و ئامانجەوە بەدوای داناییدا بگەڕێین.
وەک خودای ئەبەدی، عیسای مەسیح دانایی ئێمەیە (1 کۆرنسۆس 1:30). لە پەندەکان 8دا بانگەوازی دانایی ڕەنگدانەوەی خودایی و کاراکتەری ئەوە، چونکە دەربارەی بوونی دانایی لە کاتی دروستکردن و خۆشییەکەی کە لە کوڕانی مرۆڤدا بوو دەخوێنینەوە. بەڵام، وەک مرۆڤێک، خودا عیسا لە داناییدا گەشەی کرد هەروەک چۆن لە بوارەکانی تری گەشەی جەستەیی، ڕۆحی و کۆمەڵایەتیدا گەشەی کرد (لۆقا 2:52). ئەمە پێمان دەڵێت کە بەدەستهێنانی دانایی پرۆسەیەکە. بۆ نموونە، بە سادەیی ناکرێت منداڵێکی بچووک دانایی گەورەی هەبێت. لە لایەکی ترەوە، بێگومان دەکرێت گەورەیەک لە ڕووی جەستەییەوە گەشە بکات بەبێ ئەوەی لە داناییدا گەشە بکات! جێگای داخە کە تەنانەت هەندێک باوەڕدار هەرگیز بڕیاریان نەداوە لە دانایی خوداییدا پێشبکەون و بۆیە لەم بوارەدا نەگەشەسەندوون.
لانی کەم پێنج ڕێگای کتێبی پیرۆز هەن بۆ بەدەستهێنانی دانایی. یەکێکیان تێبینی کردنە. پەندەکان 6:6 دەڵێت:
«بڕۆ بۆ لای مێروولە، ئەی تەمەڵ! ڕێگاکانی ببینە و دانا بە.» نابێت ئەو بوارانەی ژیانمان پشتگوێ بخەین کە پێویستیان بە گەشەکردنە. ئەم ئایەتە نیشان دەدات کە هەر کەسێک ئامادە بێت دان بە ناتەواوییەکانیدا بنێت دەتوانێت لە داناییدا زیاد بکات تەنها بە تێبینیکردنی بوونەوەرەکانی خودا. لە پەندەکان 24دا وانەیەکی هاوشێوە بەدەست دێت بە تێبینیکردنی دۆخی گەشەکردووی بێسوودی کێڵگەی پیاوی تەمەڵ (پەندەکان 24:30-32). ئەگەر تێبینیکەر و بیرکەرەوە بین، داناییەکەمان دەتوانێت گەشە بکات.
ڕێگای داهاتوو بۆ بەدەستهێنانی دانایی زیاتر لە ڕێگەی فێرکردنی ڕاستەوخۆوەیە. کاتێک کەسێکی خاوەن ڕەوشت و پێگەیشتووی ڕۆحی ڕوونیدەکاتەوە چۆن بژین، دەبێت سەرنج بدەین.
«گوێ لە ڕاوێژ بگرە و فێرکردن وەربگرە، بۆ ئەوەی لە ڕۆژانی دواترتدا دانا بیت» (پەندەکان 19:20). لانی کەم هەشت بڕگەی پەیمانی نوێ باس لەو بابەتانە دەکەن کە مەسیحییەکان نابێت لێیان بێئاگا بن. یەکێک لە بڕگەکان ڕایدەگەیەنێت کە ئەگەر لە بیرەکانی خودا بێئاگا بین، لە چاوی خۆماندا دانا دەبین (ڕۆما 11:25) – وەک پێشتر بینیمان، ئەوە دڵنیاترین ڕێگایە بۆ گێل بوون! گرنگە بە چالاکی بەدوای ئەو فێرکارییە ڕوون و گفتوگۆ دانایانەدا بگەڕێین کە ڕێگاکانی خودا لەم جیهانە و لە ژیانماندا ڕوون دەکەنەوە. تەنانەت ئەوانەش کە پێشتر دانان دەتوانن دانایی زیاتر بەدەست بهێنن بە بیستنی فێرکردن (پەندەکان 9:9). لێکدانەوەی هەموو شتێک تەنها بە ئاستی ئێستای تێگەیشتنمان وەک ئەوە وایە کە پێداگری بکەین لەسەر ئەوەی کە لە زەریا تێدەگەین چونکە گۆمێکمان لەسەر ڕێگا بینیوە. چەند باشترە گوێ لە کەسێک بگرین کە بەڕاستی چووەتە سەر دەریا و دەتوانێت دەربارەی پێمان بڵێت!
ڕێگایەکی تر بۆ گەشەکردن لە داناییدا لە ڕێگەی پەیوەندییەکانمانەوەیە.
«ئەوەی لەگەڵ پیاوانی دانا بڕوات، دانا دەبێت، بەڵام هاوڕێی گێلەکان لەناو دەچێت» (پەندەکان 13:20). تەنها بەسەربردنی کات لەگەڵ داناکان دەتوانێت سوودبەخش بێت. پەندەکان 27 چەندین وانەی گرنگ دەربارەی هاوڕێی باش هەڵبژێردراو دەدات، کە ڕاوێژی باشیان وەک بۆنێکی خۆشە (پەندەکان 27:9). ئەگەر ڕاستمان بکەنەوە، تەنها لەبەر ئەوەیە کە هاوڕێی دڵسۆزن، تیژمان دەکەنەوە بۆ ئەوەی گەشە بکەین (پەندەکان 27:6,17). ئەو جۆرە هاوڕێیەتییە دەبێت بەخێو بکرێت، نەک وازی لێ بهێنرێت، چونکە لە ڕۆژی ناخۆشیدا پێویستمان بە پشت بەستن بە نزیکی هاوڕێی متمانەپێکراو دەبێت (پەندەکان 27:10). بە پێچەوانەوە، بانگهێشتی خراپەکاران ڕەنگە سەرنجڕاکێش بێت (پەندەکان 1:10-19)، بەڵام «هاوڕێیەتی خراپ خووە باشەکان تێکدەدات» (1 کۆرنسۆس 15:33).
چوارەم ڕێگا بۆ بەدەستهێنانی دانایی لە ڕێگەی پلاندانانی باشەوەیە. لە ڕاستیدا، بیرکردنەوەی پێشوەختە تایبەتمەندییەکی داناییە. لە نموونەکەی خودا دەربارەی دە کچە پاکیزەکە کە چاوەڕێی گەیشتنی زاوا بوون بۆ ئاهەنگی هاوسەرگیری، جیاوازی سەرەکی نێوان پێنج ژنە دانا و پێنج ژنە گێلەکە ئەوە بوو کە داناکان ڕۆنی پێویستیان بۆ چرایان هێنابوو بۆ ئەوەی هەموو شەوێک بەردەوام بێت (مەتتا 25:4). لە نموونەیەکی تردا، بەڕێوەبەرێکی بازرگانی ناڕاستگۆ لە کارەکەی دەرکرا، بەڵام لانی کەم ستایش کرا بۆ پلاندانانی پێشوەختە. خودا قوتابییەکانی خۆی هاندا کە بە هەمان شێوە زیرەک بن – بێگومان بەبێ لاساییکردنەوەی شکستەکانی مرۆڤ (لۆقا 16:1-11). خووی پلاندانانی پێشوەختە بۆ گەیشتن بە ئامانجە کەسی و ڕۆحییەکان ڕێنماییمان دەکات بەرەو دانایی.
ڕەفتاری دانایانەمان
پێنجەم، دەتوانین لە داناییدا گەشە بکەین تەنها بە ئەنجامدانی کاری دروست. کاتێک عیسا چیرۆکی دوو بیناسازەکەی گێڕایەوە، یەکێکیان دانا و ئەوی تریان گێل، گوتی ئێمە وەک یەکێک لەوان دەبین. هەرچەندە هەردوو بیناسازە دانا و گێلەکە گوێیان لێ بووە قسەکانی، تەنها بیناسازە داناكە بەڕاستی ئەنجامیان دەدات (مەتتا 7:24-27). ئەوەی گرنگە ئەوە نییە کە چی دەڵێین بەڵکو ئەوەیە کە چی دەکەین (مەتتا 7:21).
ئەمە بەو مانایەیە کە نەک تەنها خوێندنەوەی کتێبی پیرۆز بەڵکو باوەڕهێنان بە کتێبی پیرۆز گرنگە. چۆن کاتمان بەکار دەهێنین؟ چی لە پارەمان دەکەین؟ چۆن هەست و ئارەزووەکانمان بەڕێوە دەبەین؟ چۆن وەڵام دەدەینەوە کاتێک ستەممان لێ کراوە؟ چی دەکەین کاتێک تاقیدەکرێینەوە و تاقیدەکرێینەوە؟ چ پێشینەیەک دەدەین بە کۆبوونەوە مەسیحییەکان بۆ نوێژ و فێرکردن؟ گوێڕایەڵیکردنی فەرمایشتی خودا لەم بوارانەدا ئەوە دەگەیەنێت کە ڕەنگە ڕێگایەکی جیاوازمان هەڵبژاردبێت بەڵام بڕیارمان داوە لەبری ئەوە شوێن ڕێنمایی کتێبی پیرۆز بکەوین. ڕەنگە لەو کاتەدا پێمان وا نەبێت کە کاری دروستە، بەڵام دەتوانین سوور بین لەسەر ئەنجامدانی تەنها لەبەر ئەوەی بڕیارمان داوە متمانە بە خودا بکەین. ئەگەر ئەمە بکەین، بە بەردەوامی دەبینین کە دانا دەبین، چونکە خودا بەس دانا بۆ ئەوەی ڕێزی لێ بگیرێت و گوێڕایەڵی بکرێت.
ئەگەر پێمان وایە داناین، با ڕەفتارمان بپشکنین، چونکە داناییەکەمان لە ڕێگەی کارەکانمانەوە دەبینرێت (یاقوب 3:13). لەبیرت بێت، نوێژکردن بۆ دانایی هەمیشە کاری دروستە – نەک تەنها بۆ خۆمان بەڵکو بۆ خوشک و برایانی مەسیحیشمان، وەک پۆڵس بۆ ئەفەسۆسییەکانی کرد (ئەفەسۆس 1:17). لە کۆتاییدا، کاتێک بە هەموو دڵمانەوە متمانە بە خودا دەکەین، پشت بەو دەبەستین لەبری تێگەیشتنی خۆمان، دەتوانین دڵنیا بین کە ئەو دانایی خودایی بۆ ڕێگاکەمان دابین دەکات.
تێبینی کۆتایی
- شتە تایبەتەکان کە مەسیحییەکان نابێت لێیان بێئاگا بن بریتین لە: سوودی فێرکردنی ڕۆحی (ڕۆما 1:13)، مامەڵەکانی خودا لەگەڵ ئیسرائیل (ڕۆما 11:25)، مانای ناسینەوە لەگەڵ مەسیح (1 کۆرنسۆس 10:1)، دیارییە ڕۆحییەکان (1 کۆرنسۆس 12:1)، سەختییەکانی بەردەم باوەڕدارانی هاوڕێ (2 کۆرنسۆس 1:8)، پیلانەکانی شەیتان (2 کۆرنسۆس 2:11)، دووەم هاتنەوەی مەسیح (1 تەسەلۆنیکی 4:13) و دڵنیایی بەڵێنەکانی خودا (2 پیتەر 3:8-9).
