هێگزاتیۆک

پێنج کتێبی یەکەمی پەیمانی کۆن لە ناو بازنەکانی جوولەکەدا بە «پێنج پێنجەمی یاسا» ناسرابوون. زانایانی مەسیحی وەک تێرتولیان و ئۆریجین ناوی پەنتاتیوکیان وەرگرت، کە هاوتای ناونیشانی جوولەکەکانیان بوو، وەک ناونیشانێکی گونجاو بۆ ئەم کتێبانە. «یاسا» وەک ڕوونکردنەوەیەکی ناوازە و دەسەڵاتدار بۆ هەموو هەڵسوکەوتی تاکەکەسی و کۆمەڵایەتی لەناو ئیسرائیلدا سەیر دەکرا: پێدەچوو کەلێنێکی فراوان لە نێوانیدا و کتێبی یەشوعدا هەبێت، کە زنجیرەی کتێبە مێژووییەکانی ناسراو بە «پێغەمبەرانی دواتر»ی دەستپێکرد. لە ڕاستیدا، ئەم دابەشکردنە بە تەواوی دەستکردە. پێنج کتێبی یاساکە لە پلەی یەکەمدا مەبەست لێی ئەوەیە کە خوێنەر نەک کۆدکردنێکی سیستەمی یاسایی، بەڵکو هەندێک ڕوونکردنەوە لەسەر دێرینەکان و سەرچاوەکانی ئیسرائیل پێشکەش بکات، سەبارەت بە پەرستنی ئایینییان، پێگەی سیاسییان، و ڕێکخستنە کۆمەڵایەتییەکانیان. لەم ڕوانگەیەوە، هیچ شتێک ناتوانێت زیاتر ناڕێک بێت وەک مامەڵەکردن لەگەڵ کتێبی یەشوع وەک سەرەتای زنجیرەیەکی تەواو نوێ: «ناوەڕۆکەکەی، و، هێشتا زیاتر، پێکهاتەی ئەدەبییەکەی، نیشان دەدات کە بە شێوەیەکی نزیک پەیوەستە بە پەنتاتیوکەوە، و قۆناغی کۆتایی لە مێژووی سەرچاوەکانی نەتەوەی عیبریدا وەسف دەکات» (درایڤەر، پێشەکی پەیمانی کۆن بۆ ئەدەبیاتی پەیمانی کۆن 103). ڕەخنەگران بەم پێیە ناوی هێکساتیۆکیان داهێناوە بۆ جەختکردنەوە لەسەر ئەم یەکێتییە؛ و ئێستا ئەم ناوە بە شێوەیەکی گشتگیر وەک وەسفێکی گونجاو بۆ شەش کتێبی یەکەمی پەیمانی کۆن قبوڵ کراوە. لەم وتارەدا ئێمە پێشنیار دەکەین کە (یەکەم) پێکهاتە، (دووەم) ڕەخنە، و (سێیەم) تایبەتمەندییەکانی هێکساتیۆک تاوتوێ بکەین.

یەکەم. پێکهاتەی هێکساتیۆک.

1. نووسینی موسا بۆ پەنتاتیوک بۆ ماوەیەکی زۆر وەک ڕاستییەکی بێ پرسیار سەیر دەکرا. بنەمای ئەم باوەڕە نەریتی جوولەکە بوو سەبارەت بە سەرچاوەیان کە کەنیسە لەگەڵ خودی کتێبەکاندا وەریگرت. بەڵام ئەم نەریتە بەربڵاو و درێژخایەنە ناتوانرێت دوای لێکۆڵینەوەیەکی بێلایەنانە لە هەموو ڕاستییەکاندا بپارێزرێت. لە ڕاستیدا، خودی پەنتاتیوک هەرگیز بانگەشەی نووسینێکی لەو شێوەیە ناکات. ڕوونکردنەوەی مردنی موسا و یەشوع، بێگومان، دەبێت لەلایەن نووسەرێکی دواترەوە زیاد کرابێت. وەسفی کەسایەتی موسا لە ژمارەکان 12:3 ناتوانێت لێدوانی خودی یاسادانەر بێت؛ لە کاتێکدا نرخاندنی کەسایەتییەکەی کە دێوتێرۆنۆمی (دێوتێرۆنۆمی 34:10) کۆتایی پێدێنێت، ئاماژە بەوە دەکات کە زنجیرەیەکی درێژ لە پێغەمبەران لە نێوان سەردەمی خودی نووسەر و مردنی موسادا هەبوون. بە هەمان شێوە، سەرەتا 12:6 یادخستنەوەیەکە بۆ خوێنەران کە کەنعانییەکان دانیشتووانی ڕەسەنی فەلەستین بوون – ڕاستییەک کە بێگومان پێویست نەبوو موسا تۆماری بکات، بەڵام نەوەکانی دواتر ڕەنگە لەبیریان کردبێت. دووبارە، لە سەرەتا 36:31 ئاماژە بە سەردەمێک کراوە «پێش ئەوەی هیچ پاشایەک بەسەر نەوەکانی ئیسرائیلدا حوکمڕانی بکات»، کە تەنها وەک لێدوانی نووسەرێک ڕوون دەکرێتەوە کە لەژێر پاشایەتیدا ژیاوە. وشەکان هیچ ئاماژەیەکی پێشبینیکەر لەخۆ ناگرن کە ڕەنگە بۆ مشتومڕکردن لەسەر ڕەوایەتی هەمان دەرئەنجام کە لە یاسای پاشایەتییەوە وەرگیراوە (دێوتێرۆنۆمی 17:14) بەکاربهێنرێت، هەرچەندە تەنانەت ئەوکاتیش قورس دەبێت نکۆڵی لەوە بکرێت کە، ئەگەر موسا بۆ ئەگەری دەستوورێکی پاشایەتی دابین کردبێت، ئەو شێوەیەی کە ئامۆژگارییەکەی تێیدا تۆمار کراوە بە شێوەیەکی بەرچاو بە یادەوەرییەکانی دۆخی مێژوویی لە سەردەمی حوکمڕانی سولەیماندا ڕەنگ کراوە. هەندێک بڕگە، لە ڕاستیدا، بانگەشەی نووسینی موسا دەکەن، بۆ نموونە شکستی عەمالیقەکان (دەرچوون 17:14) و کتێبی پەیمان (دەرچوون 24:4)، بەشی ناوەندی یاسادانانی دێوتێرۆنۆمی، واتە بەشەکانی 12-26 (دێوتێرۆنۆمی 31:24). (بە هەمان شێوە یەشوع 24:26 ئاماژە بە بەشی پێشوو دەکات، نەک بە تەواوی کتێبەکە.) لە ڕاستیدا، ئەو گرنگییەی کە نووسەران یان سەرنووسەران پێویستیان بەوە زانیوە کە جەخت لەسەر سەرچاوەیەکی موسایی بۆ هەندێک بەش بکەنەوە، دڵنیاترین ئاماژەیە کە هەرگیز بە مێشکیاندا نەهاتووە کە بەشەکانی تری کتێبەکە یان بە موسا یان بە یەشوع ببەستنەوە، و ئەوان ویستوویانە خوێنەرانیان لەو بابەتانەدا بە ئەندازەی خۆیان جیاکاری بکەن. چۆن باوەڕ بە نووسینی موسا بۆ پەنتاتیوک سەری هەڵدا؟ ڕەنگە دەرئەنجامێکی سروشتی بووبێت لە زمانی دێوتێرۆنۆمییەوە. هیچ شتێک نییە کە ناوی ئەو وەک نووسەری ئەگەری چوار کتێبی پێشووتر پێشنیار بکات؛ بەڵام کاتێک دێوتێرۆنۆمی خرایە سەر کۆمەڵەکە، ناوی موسا لەو کتێبەوە گوازرایەوە بۆ تەواوی کارەکە؛ زۆر وەک، لە سەردەمێکی دواتردا، ناوی داود خرایە سەر زەبوورەکان، هەرچەندە بە کردەوە هەرگیز هیچ گومانێک نەبووە سەبارەت بە خستنە ناوەوەی زۆرێک لە زەبوورەکانی دوای داود لەو کۆمەڵە شیعرە ئایینییەدا.
2. بەڵگەی ناڕاستەوخۆی هێکساتیۆک، بەڵام، گرنگی زیاتری هەیە؛ و دووبارەبوونەوەی زۆر، جیاوازییەکان، و تەنانەت ناکۆکییەکان کە بەم شێوەیە دەرکەوتوون، بەڵگەیەکی قایلکەر دەدەن کە کتێبەکانی هێکساتیۆک ئەنجامی پرۆسەی ئەدەبی ئاڵۆزن، و بە هیچ شێوەیەک ناتوانرێت بە یەک نووسەر ببەسترێنەوە. باش دەبێت کە ئەم دیاردانە تاوتوێ بکەین وەک ئەوەی کە پەیوەندییان بە بەشە یاسایی و مێژووییەکانی هێکساتیۆکەوە هەیە.

(أ) نیشاندانی ئەوەی کە لە هێکساتیۆکدا لانیکەم سێ کۆمەڵەی سەربەخۆی یاسامان هەیە، کە هاوتای پێداویستییەکانی چەندین دۆخی مێژوویی جیاوازن، ڕەنگە وەک یەکێک لە درەوشاوەترین، و هەروەها یەکێک لە دڵنیاترین، دەستکەوتەکانی ڕەخنەی کتێبی پیرۆز سەیر بکرێت.

(i.) کتێبی پەیمان (= C)، دەرچوون 20:1-26؛ دەرچوون 21:1-36؛ دەرچوون 22:1-31؛ دەرچوون 23:1-33. لەم یاسایانەدا چاوێک بەسەر ئیسرائیلی سەرەتاییدا دەخشێنین. ئەوان ئاراستەی پێداویستییە سادەکانی کۆمەڵگەیەکی کشتوکاڵی کراون. لە بابەتە ئایینییەکاندا، سێ جەژن باس کراون کە دەبێت پەرستگا سەردان بکرێت؛ و قوربانی ڕەنگە لە هەر شوێنێکدا بۆ یەهوە بکرێت، لەسەر قوربانگای زبر لە خاک یان بەردی نەتاشراو.

(ii.) کۆدی دێوتێرۆنۆمی (= دێوتێرۆنۆمیست) بەڵگەی بێ هەڵەی شارستانییەتی پێشکەوتوو دەدات. حەوت جەژن باس کراون؛ و سروشتی کشتوکاڵی ڕەسەنیان بە تەواوی خراوەتە ژێر گرنگی ئایینییان؛ ڕێگەپێدان سەبارەت بە شوێنە زۆرەکان کە یەهوە ڕەنگە تێیدا چاوی پێبکەوێت و بپەرسترێت بە شێوەیەکی ناڕێک و بە جەختەوە هەڵوەشێنراوەتەوە.

(iii.) یاسادانانی لێڤیتی، یان کۆدی کاهینی (= گێڕانەوەی کاهینی)، زیاتر گریمانەی دۆخێکی تەواو گۆڕاو دەکات نەک پێشبینی دەکات. هۆشیاری گوناه، و پێویستی لێخۆشبوون، جێگەی ڕۆحی پێشووتری ئاهەنگی دڵخۆشی گرتبووەوە کە لە کاتە دیاریکراوەکاندا دەهات «بۆ بینینی یەهوە» (دەربڕینێک کە بە شێوەیەکی ژیرانە لەلایەن نووسەرانی ئۆرتۆدۆکسەوە لە سەردەمەکانی دواتردا گۆڕدرا بۆ «بۆ ئەوەی لەلایەن یەهوەوە ببینرێت، یان لەبەردەمیدا دەربکەوێت»). بەم پێیە گێڕانەوەی کاهینی بە تەواوی وردەکارییەوە ڕێوڕەسمی ڕۆژی کەفارەت وەسف دەکات؛ ئەم «دامەزراوەی لووتکەی سیستەمی لێڤیتی» بە شێوەیەکی ئاشکرا بۆ هەموو یاسادانانی پێشوو نەناسراوە. گێڕانەوەی کاهینی، جگە لەوەش، لە ناکۆکییەکی ئاشکرادایە لەگەڵ دێوتێرۆنۆمیست سەبارەت بە بابەتی کاهینییەت. لە ڕۆژانی پێش دەربەدەریدا لێڤییەکان کاهین بوون، تەنانەت ئەگەر یەک خێزان، خێزانی هارون، ڕەنگە پێشەنگییەکی تایبەتیان هەبووبێت؛ بەڵام گێڕانەوەی کاهینی زۆرترین هەوڵ دەدات بۆ جیاکردنەوەی «کاهینەکان، کوڕانی هارون» لە «لێڤییەکان»، خزمەتکارە لاوەکییەکانی پەرستگا – ڕاستییەک کە بە کردەوە سەلمێنەری ئەوەیە کە پێکهاتەی کۆدی کاهینی دوای چاکسازییەکانی ئیشایا بووە. داهێنانەکانی تر ڕەنگە لە ڕێگاکانی دابینکردنی کاهینییەتدا ببینرێن. بەم شێوەیە، لە کاتێکدا لە دێوتێرۆنۆمیستدا پەرستکار خۆی یەکەمینەکان دەخوات، هەرچەندە بێگومان کاهین پشکی خۆی وەردەگرێت، لە گێڕانەوەی کاهینیدا پەرستکار هیچ بەشێک یان پشکێکی تێدا نییە، چونکە بە تەواوی بۆ پشتگیریکردنی خزمەتکاری ڕێوڕەسمی تەرخان کراون. جیاوازییەکانی تر دۆزراونەتەوە. ئێستا ئەم جیاوازییانە ڕەنگە بە شێوەیەکی گریمانەیی بتوانرێت بە لێهاتوویی هاوسەنگکردن ڕوون بکرێنەوە، ئەگەر دەرئەنجامەکانیان بە بەڵگەی پشتڕاستکەرەوە لە دوو سەرچاوەی سەربەخۆوە پشتڕاست نەکرابانەوە. لە ڕووی مێژووییەوە دەتوانرێت نیشان بدرێت کە ئەم کۆدانە جیاوازانە هاوتای قۆناغە جیاوازەکانی گەشەسەندنی ئیسرائیلن. دەتوانرێت نیشان بدرێت کە دێوتێرۆنۆمیست پێش یۆشیا نەناسراو بووە، و گێڕانەوەی کاهینی پێش دەربەدەری. لێکۆڵینەوەیەکی ورد و پشوودرێژانە لەو بەڵگە هاوچەرخانەی کە لە کتێبە مێژووییەکاندا هەیە، بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە سەلماندوویەتی کە زۆرێک لە یاساکانی پەنتاتیوک بە گشتی بۆ سەدان ساڵ بە تەواوی بۆ سەرکردە ئایینییەکان یان چاکسازانی کۆمەڵایەتی وڵاتەکە نەناسراو بوون. هەروەها نیشان دراوە کە لە دوو بۆنەدا گۆڕانکارییەکی گەورە لەسەر بنەمای ئەو دوو کۆدە دواترە، کە لە دێوتێرۆنۆمی و لێڤیتییەسدا جێگیر کراون، ئەنجام دراون. لە ڕووی زمانەوانییەوە هیچ کەمتر ئاشکرا نەبووە کە هەر کۆدێک زاراوەی تایبەت بە خۆی، تایبەتمەندییە ستایلییەکانی خۆی، شێوازی تایبەتی خۆی لە پێشکەشکردن هەیە. دووبارەبوونەوەی بەردەوامی وشە، دەستەواژە، و تەنانەت ڕستەی سەرنجڕاکێش، لە هەر یەکێک لە سێ کۆدەکەدا، لەگەڵ ئەوەی کە ئەم دەستەواژە و زاراوە تایبەتە بە توندی سنووردارە بەو کۆدە تایبەتە، و لە هیچ یەکێکی تردا دووبارە نابێتەوە، بە کردەوە ئەگەری ئەوەی کە لە هەمان نووسەرەوە سەرچاوەیان گرتبێت، دوور دەخاتەوە. بۆیە ڕەنگە بە دەرەوەی مشتومڕێکی ژیرانە سەیر بکرێت کە بەشە یاساییەکانی هێکساتیۆک یان لەگەڵ یەکێتی نووسین یان لەگەڵ بڵاوکردنەوەیەکی نزیک لە یەک کاتدا ناگونجێن. زمان نیشان دەدات کە ئەوان کاری هەمان یاسادانەر نین؛ مێژوو بە هەمان شێوە یەکلاکەرەوەیە دژی ئەوەی کە ئەوان بەرهەمی یەک سەردەم بن.

(ب) لە بەشی یاساییەوە بۆ بەشی گێڕانەوەی هێکساتیۆک دەچین، ڕووبەڕووی کێشەیەک دەبینەوە کە تەنانەت ئاڵۆزتر و تێکەڵترە.

(i.) دووبارەبوونەوەی زۆر هەیە. بەردەوام ڕوونترین شوێنەواری هەمان ڕووداو دەبینین کە دوو جار تۆمار کراوە. دەتوانین نموونە بێنینەوە لە چیرۆکی دروستکردن، لافاو، مێژووی یوسف، بەڵاکانی میسر، دانی قەل و ناردنی مەننا، مێژووی سیخوڕەکان، یاخیبوونی کۆراح، دانانی یەشوع، داگیرکردنی کەنعان. ناوی کەسایەتییە جیاوازەکان و پەرستگا بەناوبانگەکان دوو جار و تەنانەت سێ جار ڕوون کراونەتەوە. ئەم نموونانە بە هیچ شێوەیەک نابێت بە تەواو سەیر بکرێن: دەتوانرێت بە شێوەیەکی بێسنوور زیاد بکرێن. بێگومان، ڕەنگە بگوترێت کە نووسەر بە ئەنقەست خۆی دووبارە کردووەتەوە، بەڵام

(ii.) ئەم دووبارەبوونەوانە بە گۆڕانکارییەکی هاوتای زمان، و جیاوازییەک لە وەسفکردنی ڕووداوەکاندا دیارن. ئێمە دووەمیان، جیاوازییە ماددییەکان، یەکەم جار وەردەگرین. چیرۆکی دووەمی دروستکردن (سەرەتا 2:4-25) پێدەچێت هیچ شتێک لەبارەی شەش ڕۆژەکەوە نەزانێت، و ڕیزبەندییەکی کردەوەکانی دروستکردن (مرۆڤ، ڕووەک، ئاژەڵ، ژن) دەدات کە بە شێوەیەکی ئاشکرا دژی ئەوەیە کە لە بەشی یەکەمدا دراوە. لە دوو ڕوونکردنەوەی لافاوەکەدا (سەرەتا 6:18-22، سەرەتا 7:1-24)، یەکەمیان دەڵێت کە دوو لە هەر جۆرە گیانلەبەرێک چوونە ناو کەشتییەکە (سەرەتا 6:19، سەرەتا 7:15)، لە کاتێکدا دووەمیان بە هەمان ڕوونی دەڵێت کە بۆ یەک جووت گیانلەبەری پیس، حەوت جووت گیانلەبەری پاک دەبێت ڕێگەیان پێبدرێت (سەرەتا 7:2-3). یەک ڕوونکردنەوە ماوەی لافاوەکە بە 61 ڕۆژ دەدات؛ ئەوی تر بە ساڵێک و 10 ڕۆژ. لە مێژووی یوسفدا، لە کاتێکدا یەک نووسەر ڕوون دەکاتەوە کە بە پێشنیاری ڕوبێن خرایە ناو چاڵێکەوە کە لەوێوە لەلایەن میدیانییەکانەوە دزرا، ئەوی تر تۆمار دەکات کە چۆن یەهودا سەرکردایەتی فرۆشتنی بە ئیسماعیلییەکان کرد (سەرەتا 37:15-20 دابەشکردنی ورد نادڵنیایە). «گێڕانەوەی بەڵاکان (دەرچوون 7:14 بۆ دەرچوون 11:10) بە زنجیرەیەک جیاوازی سیستەماتیک دیارە، کە پەیوەندییان بە چوار خاڵی جیاوازەوە هەیە (1) مەرجەکانی فەرمانەکە کە ئاراستەی موسا کراوە؛ (2) داواکارییەکە کە لە فیرعەون کراوە؛ (3) وەسفی بەڵاکە؛ (4) فۆرمولەی دەربڕینی سەرکەشی فیرعەون» (درایڤەر، ل.س. ل. 25). لە چیرۆکی سیخوڕەکاندا (ژمارەکان 13:1-33؛ ژمارەکان 14:1-45)، دوو ڕوونکردنەوەکە ئەوەندە ڕوون و تەواون کە دەتوانرێت بەبێ زۆر زەحمەتی لە یەکتر جیا بکرێنەوە و دوو گێڕانەوەی تەواو سەربەخۆمان پێشکەش دەکەن. لە یەکێکیاندا، سیخوڕەکان تەنها باشووری یەهودا دەپشکنن، و بە گەڕانەوە ستایشی بەپیتی خاکەکە دەکەن، بەڵام لە هێزی دانیشتووانەکە دەترسن؛ تەنها کالێب لە ئامۆژگاری بێئومێدییان جیاوازە، و تەنها ئەو لە سزای دوورخستنەوە لە خاکی پیرۆز بەخشراوە. لە ئەوی تردا، سیخوڕەکان دەگەنە باکووری دوور، و لە گەڕانەوەیاندا باسی بێبەریی خاکەکە دەکەن؛ یەشوع لەگەڵ کالێبدا هاوبەشە لە ئەرکی بێسوودی ئاشتی و لە بەڵێنی دواتردا. دەتوانین وەک نموونەیەکی کۆتایی یاخیبوونی کۆراح وەربگرین (ژمارەکان 16:1-50؛ ژمارەکان 17:1-13)، کە تێیدا پێدەچێت سێ گێڕانەوە تێکەڵ کرابن. لە یەکێکیاندا، داتان و ئەبیرام، لە هۆزی ڕوبێن، سەرکردایەتی یاخیبوونێکی سیاسی دژی دەسەڵاتی مەدەنی موسا دەکەن، و بە زیندوویی لەلایەن زەوییەوە قوت دەدرێن؛ لە دووەمیاندا، کۆراح و دوو سەد و پەنجا میری کۆمەڵەکە ناڕەزایەتی دەردەبڕن دژی سنووردارکردنی ڕێوڕەسمە کاهینییەکان بۆ هۆزی لێڤی، و بە ئاگر دەسووتێن؛ لە سێیەمیاندا، کۆراح وتەبێژی جووڵانەوەیەکی کەنیسەییە کە لەلایەن لێڤییەکانەوە هان دراوە دژی ئیمتیازاتە تایبەتەکانی هارون و کاهینییەتی هارونی. ئەم جیاوازییانەی وەسفکردن بە شێوەیەکی نەگۆڕ لەگەڵ گۆڕانکارییەک لە زمان و دەربڕینی تایبەتمەندیدا دێن، بە شێوەیەک کە لە تێکەڵییەکی بێچارەسەرەوە بە شێوەیەکی وردە وردە سێ قەوارەی ئەدەبی دەردەکەون کە هاوتای سێ چینە یاساییە گەورەکە.

1. دێوتێرۆنۆمی (= دێوتێرۆنۆمیست) بە تەنها وەستاوە؛ بەڵام چەندین زیادکردنی دێوتێرۆنۆمی لە کتێبی یەشوعدا هەیە، کە بەو ڕۆحی دوژمنایەتی تاڵە بەرامبەر بێگانەکان نووسراون کە وەک هاوڕێیەتییەکی پێویست بۆ غیرەتی شایستە سەیر دەکرا.
2. بەشی سەرەکی کارەکە هاوتای کتێبی پەیمانە، کە لە لاپەڕەکانیدا هەیە. لێکۆڵینەوەی ماندووبوون سەلماندوویەتی کە ئەمە بەڵگەیەکی هاوچەشن نییە، بەڵکو کارێکی تێکەڵاوە. دوو نووسەر جیا کراونەتەوە؛ و لەبەر ئەوەی یەکێکیان «یەهوە» بەکار دەهێنێت، ئەوی تر «ئیلۆهیم» وەک ناونیشانی ئاسایی بۆ خودا، بە ڕێککەوت بە یەهویست و ئیلۆهیست ناویان لێنراوە، کە کورتکراونەتەوە بۆ یەهویست و ئیلۆهیست، لە کاتێکدا تێکەڵکردنی ئەو مێژووانەی کە پێدەچێت لە کاتێکی تا ڕادەیەک زوودا ئەنجام درابێت، بە ئینسایکلۆپیدیای جوولەکە ناسراوە.
3. چوارچێوەی تەواوی مێژووەکە دەگەڕێتەوە بۆ نووسەری کۆدی کاهینی، و ئەم بەڵگەیە، کە بنەمای شێماتیکی بۆ ڕێکخستنی تەواوی کارەکە دابین دەکات، بەم پێیە بە گێڕانەوەی کاهینی ناسراوە. لە کۆتاییدا، دەبێت یاسای پیرۆزی باس بکەین، کە ئاماژەیە بۆ یاسای پیرۆزی (لێڤیتییەس 17:1-16؛ لێڤیتییەس 18:1-30؛ لێڤیتییەس 19:1-37؛ لێڤیتییەس 20:1-27؛ لێڤیتییەس 21:1-24؛ لێڤیتییەس 22:1-33؛ لێڤیتییەس 23:1-44؛ لێڤیتییەس 24:1-23؛ لێڤیتییەس 25:1-55؛ لێڤیتییەس 26:1-46)، کۆمەڵێک ڕێسای ڕەوشتی و ڕێوڕەسمی کە بە ڕوونی پێش کاری گێڕانەوەی کاهینی بوون کە تێیدا جێگیر کراوە. هەروەها ڕیداکتەر یان سەرنووسەر (= ڕیداکتەر) هەیە، کە گێڕانەوە جیاوازەکانی تێکەڵ کردووە بۆ یەک یەکەی ڕێک و پێک. تەنانەت ئەم ژماردنەش توانای ڕەخنەگران بۆ جیاکردنەوەی سەرچاوەکانی تری بەکارهاتوو لە پێکهاتەی هێکساتیۆکدا تەواو ناکات. وردبینی زۆر و شێوازە ناڕێکەکانی کە هەندێک نووسەر بە سەرکەوتوویی بوونیان دۆزیوەتەوە، و سنوورە وردەکانیان دیاری کردووە، بۆ نووسەران، سەرنووسەران، و پێداچوونەوەکارانی زۆر، کە زۆرجار گریمانەکانیان لەسەر بنەمایەکی نادڵنیاتر لە بنەمایەکی زۆر ناسک لە هەڵبژاردنی بابەتییەوە دامەزراندووە، دەبێت زیاتر بە کاریکاتێرێک دابنرێت نەک گەشەسەندنێکی ڕەوای لێهاتوویی ڕەخنەیی.

دووەم. ڕەخنەی هێکساتیۆک.

ئەرکی ڕەخنەیە کە کاتەکانیان بدۆزێتەوە، و پەیوەندییە هاوبەشەکانی بەشە پێکهێنەرەکانی هێکساتیۆک دیاری بکات.

1. هەوڵی پچڕپچڕ لە سەدەی 17دا دراوە بۆ لێکۆڵینەوەیەکی ڕەخنەیی لە هێکساتیۆک؛ بەڵام بۆ ژان ئاستروک، پزیشکی لویسی چواردەهەم، شانازی ئەوە دەگەڕێتەوە کە یەکەم کەس بووە کە بە شێوەیەکی زانستی و سیستەماتیک مامەڵەی لەگەڵ بابەتەکەدا کردووە (1753). ئەو یەکەم کەس بوو کە لە سەرەتاکاندا گۆڕانکارییەکانی ناوی خودایی تێبینی کرد، و ئەم دیاردەیەی بە دوو سەرچاوەی سەرەکییەوە بەستەوە کە لێیەوە دەرئەنجامی ئەوەی دەرکرد کە سەرەتاکان لێیەوە کۆکراونەتەوە. ئەم دۆزینەوەیە لەلایەن ئایکهۆرنەوە پەرەی پێدرا، و بە گریمانەی بەڵگەنامە ناسرا. ئایکهۆرن تێبینی کرد کە گۆڕانکاری ناوی خودایی بە شێوەیەکی ڕێک و پێک لەگەڵ جیاوازییە تایبەتمەندییەکانی تردا بووە، چ لە ڕووی زمانەوانییەوە و چ لە ڕووی مێژووییەوە. لێکۆڵینەوەی زیاتر بوونی دوو سەرچاوەی ئاشکرا کرد، کە هەردووکیان ناونیشانی «ئیلۆهیم»یان بەکار دەهێنا. ئەم تیۆرییەی ئیلۆهیستی دووەم، کە لە سەرەتادا زۆر دەرئەنجامی هەڵەی لێ وەرگیرا، خۆی لە بواری ڕەخنەی کتێبی پیرۆزدا وەک دەرئەنجامێکی کەمتر بێ کێشە لە دۆزینەوەی ڕەسەنی خودی ئاستروکدا جێگیر کردووە.
2. ئەم دۆزینەوە چاوەڕواننەکراوانە لە دەقی سەرەتاکاندا بە شێوەیەکی سروشتی شیکردنەوەی ڕەخنەیی کتێبەکانی تری هێکساتیۆکی پێشنیار کرد. بەڵام نەبوونی هیچ پێوەرێکی جیاکەرەوە وەک بەکارهێنانی دوو ناوی خودایی پێشکەوتنی قورس کرد. بەڵام گێدس، لە سکۆتلەندا (1800) و ڤاتەر لە ئەڵمانیا (1802) هەوڵی ئەرکەکەیان دا. دووەمیان، بە تایبەتی، تیۆرییەکی یەکگرتووی پەرەپێدا، کە بە گریمانەی پارچەپارچە ناسرا. ئەو پێی وابوو کە دووبارەبوونەوەی بەردەوام و دەستەواژەی جیاواز کە تایبەتمەندی بەشە جیاوازەکانن، تەنها وەک کۆبوونەوەیەکی پارچەپارچەی پەیوەستنەکراو، کە دواتر کۆکراونەتەوە و بە شێوەیەکی ناڕێک لەلایەن مێژوونووسێکی ماندوونەناسی ئەدەبیاتی سەرەتایی ئیسرائیل و دێرینەکانەوە پێکەوە لکێنراون، ڕوون دەکرێنەوە. ئەو پێی وابوو کە دێوتێرۆنۆمی لە سەردەمی داوددا سەرچاوەی گرتووە؛ و ئەوە ناوکی پێکهێناوە کە باقی پەنتاتیوک بە شێوەیەکی وردە وردە لە دەوریدا زیاد کراوە.
3. لاوازی سەرەکی ئەم تیۆرییە دووەمە (کە خۆی زیادەڕۆییەکی سروشتی یەکەمە) لەوەدا بوو کە بە تەواوی ئەو ئاماژانەی بنەمایەکی یەکخستن و پلانێکی بە ئەنقەست کە بە لێکۆڵینەوەی هێکساتیۆک بە گشتی ئاشکرا دەبن، پشتگوێ خست. شایستەیی گەورەی دی وێت بوو کە ئەمە بە تەواوی ڕوون بکاتەوە. بەڵام ئەویش سەردەمێکی مێژوویی دژی، یان باشتر بڵێین تەواوکەری، ڕەخنەی ئەدەبی دەستپێکرد. ئەو ڕێگەی نیشان دا لە دامەزراندنی بەراوردکارییەکی ورد لە نێوان گێڕانەوە هاوچەرخەکان و یاسادانانی پەنتاتیوک. وەک ئەنجامی ئەم لێکۆڵینەوەیە، ئەو دڵنیا بوو کە دێوتێرۆنۆمی وێنەیەکی ژیان و پەرستنی ئیسرائیلی پێشکەش کردووە کە پێش سەردەمی چاکسازی یۆشیا لە ئیسرائیلدا نەناسراو بووە. تەنها هەنگاوێکی کورت ئەم دەرئەنجامەی لە ناسینەوەی دێوتێرۆنۆمیست لەگەڵ کتێبی یاساکە کە لە پەرستگادا لە سەردەمی حوکمڕانی یۆشیادا دۆزرایەوە و لەلایەن ئەو پاشایەوە وەک بنەمای چاکسازییەکانی وەرگیرا (2 پاشایان 22:1-20) جیا کردەوە. لابردنی دێوتێرۆنۆمیست بە شێوەیەکی بەرچاو کێشە سەرەکییەکەی سادە کردەوە، بەڵام بە تەواوی چارەسەری نەکرد. کاردانەوەیەک دژی شێوازە مێژووییەکانی دی وێت (لە سەرەتادا) بە تەنها لە بەرژەوەندی لێکۆڵینەوە ئەدەبییەکاندا بووە هۆی دامەزراندنی ئەو پەیوەندییەی کە لە نێوان ئیلۆهیستی سەرەتاکان و یاسادانانی کتێبە ناوەڕاستەکاندا هەبوو. ئەمە وەک گروندشریفت یان بەڵگەنامەی سەرەکی سەیر دەکرا، کە نووسەری یەهویستی تەواوی کرد و پێداچوونەوەی بۆ کرد. لەبەر ئەوە ئەم تیۆرییە بە گریمانەی تەواوکاری ناسراوە، کە تا کاتی هوپفێڵد (1853) لە گۆڕەپانەکەدا مایەوە، کاتێک ئەو ئاماژەی بەوە کرد کە گێڕانەوەی ناکۆکی هاوبەش و پێگەیەکی تەواوکاری کە تەواو نامۆیە بە کەسایەتی ڕاستەقینەی، بە یەهویست دەبەستێتەوە.
4. بەم شێوەیە دەگەینە تیۆری بەڵگەنامەی دواتر. هەوڵەکانی هوپفێڵد سێ ئەنجامی هەمیشەیی بەرهەم هێنا.
5. دوو بەڵگەنامەی ئیلۆهیستی جیاواز لە ژێر سەرەتاکاندا هەن – ئەو بەشانەی کە پێداچوونەوەیەکی یەهویستییان بەسەردا هاتووە (بۆ نموونە 20-22) دەگەڕێنەوە بۆ نووسەرێکی تەواو جیاواز لە نووسەری سەرەتاکان 1:1-31.
6. یەهویست دەبێت وەک سەرچاوەیەکی سەربەخۆ سەیر بکرێت، هیچ کەمتر لە ئیلۆهیست.
7. دووبارەبوونەوە و جیاوازییەکانی یەهویست بە تەواوی گریمانەی تەواوکاری ڕەت دەکەنەوە، و نیشان دەدەن کە ئەو ڕەنگە تەنانەت ئاشنای ئیلۆهیستیش نەبێت، بەڵکو ڕوونکردنەوەیەکی خۆگر، تەواو، و سەربەخۆ پێشکەش دەکات. هوپفێڵد هاوپەیمانێکی بەنرخی لە نۆڵدێکەدا دۆزییەوە، کە، لە کاتێکدا هەندێک گۆڕانکاری بچووکی هێنایە ئاراوە، نیشانی دا کە چۆن چوارچێوەی ئیلۆهیستی دەتوانرێت لە تەواوی هێکساتیۆکدا شوێن پێی بگیرێت، و چۆن دەتوانرێت بە ئاسانی بناسرێتەوە بە تێبینیکردنی دووبارەبوونەوەی تایبەتمەندییە زمانەوانییەکانی و جێگیری بیرۆکە ئایینییەکانی.
8. تیۆری گراف-وێڵهاوسن. تێبینی دەکرێت کە هەرچەندە ڕەخنە دەستی بە جیاکردنەوەی بەشە پێکهێنەرەکانی هێکساتیۆک کردبوو، هیچ هەوڵێک نەدرا بۆ دەستپێکردنی لێکۆڵینەوەیەک لە پەیوەندییە هاوبەشەکانی بەڵگەنامە جیاوازەکان. هێشتا کەمتر پێدەچێت بە مێشکی هیچ کەسێکدا هاتبێت کە ئەم سێ چینە ئەدەبییە وەک جێگیرکردنی، وەک بڵێی، پرۆسە مێژووییە جیاوازەکان کە نەتەوەکە لە سەردەمە زۆر جیاوازەکاندا تێیدا تێپەڕیوە، سەیر بکات. چارەسەرێکی کاتی سەبارەت بە بەکارهێنان و فراوانی سەرچاوە جیاوازەکان بەدەست هاتبوو. گراف (1866) بەراوردکارییەکی لە نێوان ئەم سەرچاوانەدا دامەزراند؛ و، بە گریمانەکردنی یەکێتی دێوتێرۆنۆمیست لەگەڵ کتێبی یاسای یۆشیا وەک خاڵێکی جێگیر کە لێیەوە لێکۆڵینەوەکان دەستپێبکات، دوای لێکۆڵینەوەیەکی ورد، دەرئەنجامی ئەوەی دەرکرد کە لە کاتێکدا دێوتێرۆنۆمیست گریمانەی یاساکانی یەهویستی لە دەرچوون 20:1-26؛ دەرچوون 21:1-36؛ دەرچوون 22:1-31؛ دەرچوون 23:1-33؛ دەرچوون 34:1-35 دەکات، بەشی زۆری یاسادانانی لێڤیتی (واتە گێڕانەوەی کاهینی یان گروندشریفت ئیلۆهیستی) دەبێت بۆ نووسەرەکە نەناسراو بووبێت. بە تاقیکردنەوەی ئەم ئەنجامە بە بەڵگەی دەرەکی، ئەو دەرئەنجامی ئەوەی دەرکرد کە گێڕانەوەی کاهینی ناتوانێت پێش دەربەدەری بەرهەم هاتبێت، و بە ئەگەری زۆرەوە لەلایەن عەزراوە کۆکراوەتەوە. هەندێک وردەکاری تیۆری گراف وای لێکرد کە بە تایبەتی لاواز بێت؛ بەڵام لەلایەن وێڵهاوسنەوە وەرگیرا، کە پرۆلێگۆمێنای بۆ مێژووی ئیسرائیل (1883) ڕەنگە وەک خاڵی لووتکەی ڕەخنەی کتێبی پیرۆز سەیر بکرێت. بە بڕوای ئەو – و بە گشتی دەتوانین بۆچوونەکانی ئەو لەسەر پرسیارە سەرەکییەکە بە بێ مشتومڕ سەیر بکەین – بەراوردکردنی یاساکان لەگەڵ بەڵگەکانی کتێبە پێغەمبەرایەتی و مێژووییەکان نیشان دەدات کە «سێ چینە گەورەکەی یاساکان کە لە کتێبە بەناو موسادا جێگیر کراون، هەموویان لە یەک سەردەمدا نین، بەڵکو هاوتای سێ قۆناغی گەشەسەندنی دامەزراوەکانی ئیسرائیلن.» جگە لەوەش، ئەو بە ڕاستی ئاماژەی بەوە کرد کە هیچ بنەمایەکی دروست نییە بۆ جیاکردنەوەی نێوان بەشە یاسایی و مێژووییەکان: ئینسایکلۆپیدیای جوولەکە، کە بە شێوەیەکی سەرەکی گێڕانەوەیە، هێشتا یاسادانانی سینایی لەخۆ دەگرێت؛ دێوتێرۆنۆمی پێشکەشکردنێکی مێژوویی تەواو دەدات؛ کۆدی کاهینی چوارچێوەی تەواوی کارەکە دابین دەکات. ڕیزبەندی کاتی ئەم کۆدانە ئێستا ڕەنگە بە دەرەوەی مشتومڕ سەیر بکرێت – یەهویستی، دێوتێرۆنۆمی، کۆدی کاهینی. «کاتێک کۆدەکان لە شوێنی ڕاستی خۆیاندا دادەنرێن، سەرچاوەی سەرەکی تێکەڵاوی لە لێکۆڵینەوەی پەیمانی کۆندا لادەبرێت، کێشە سەرەکییەکەی ڕەخنە چارەسەر دەکرێت، و مشتومڕی نێوان ڕەخنەی مۆدێرن و نەریتی پارێزگار بە ڕاستی یەکلا دەکرێتەوە» (و. ڕ. سمیس، پەیمانی کۆن لە کەنیسەی جوولەکەدا 2 388).

سێیەم. تایبەتمەندییەکانی هێکساتیۆک.

ئێستا دەمێنێتەوە کە تایبەتمەندییەکانی بەڵگەنامە جیاوازەکان باس بکەین، نەک تەنها جیاوازییە ئەدەبییەکانیان بەڵکو ڕوانگەی ئایینییان. ڕەنگە سادەترین بێت کە بە دێوتێرۆنۆمی دەستپێبکەین، کە، بەهۆی خۆگرتنی زیاترەوە، بە شێوەیەکی ڕوونتر بەڵگەی ڕوونی بیرکردنەوە و زمانی سەربەخۆ نیشان دەدات، و تەمەنی نزیکەیی، جگە لەوەش، دەتوانرێت بە وردبینییەکی کەمتر لە دڵنیایی تەواو دیاری بکرێت.

1. دێوتێرۆنۆمیست. لە 2 پاشایان 22:1-20؛ 2 پاشایان 23:1-37 فێر دەبین کە کتێبێکی یاسا کە لە پەرستگادا دۆزرایەوە، هەستێکی زۆری دروست کرد، و بنەمای چاکسازی نیشتمانی دابین کرد کە لەلایەن پاشا یۆشیاوە لە ساڵی 621 پێش زایین بە داوای لایەنی پێغەمبەرایەتی ئەنجام درا. تیۆری کۆن ئەوە بوو کە ئەم «کتێبی پەیمانە» بە ڕاستی پەنتاتیوک بووە، کە سەدان ساڵ پێشتر نووسراوە، ماوەیەکی زۆر لەبیر کراوە، لە کۆتاییدا بە ڕێکەوت دۆزرایەوە، و لە کۆتاییدا وەک یاسای ڕاستودروستی نیشتمانی وەرگیرا. بەڵام ئەم بۆچوونە بە تەواوی ناڕاستە.

(i.) باوەڕپێنەکراوە کە تەواوی پەنتاتیوک بەو شێوەیە بە تەواوی ون بووبێت، یان بەو شێوەیە بە تەواوی لەبیر کرابێت. کتێبەکە کە لە پەرستگادا دۆزرایەوە کاریگەرییەکی ئەوەندە گەورەی هەبوو چونکە بۆ هەموو لایەنێک پەیامێکی تەواو نوێی هێنا.

(ii.) مێژوو بە ڕوونی نیشانی داوە کە بەشێکی زۆر گەورە لە پەنتاتیوک – یاسادانانی لێڤیتی – نەهاتە بوون، یان لانیکەم نەچووە بواری جێبەجێکردنەوە، تا چەندین ساڵ دواتر: و لەبەر ئەوە، ئەم یاسایانە بە هیچ شێوەیەک ناتوانن لەم کارە تازە دۆزراوەدا جێگیر کرابن.

(iii.) دەتوانین ئەوەش زیاد بکەین کە ڕوونکردنەوەکە باس لەوە دەکات کە «هەموو وشەکانی کتێبەکە» دوو جار لە یەک ڕۆژدا بە دەنگی بەرز خوێندراونەتەوە. ناتوانایی ئاشکرای کارێکی لەو شێوەیە سەبارەت بە تەواوی پەنتاتیوک، ڕەخنەگرانی پارێزگاری ناچار کردووە کە تیۆری هەڵبژاردنی گونجاو پێشنیار بکەن؛ بەڵام ئەم گریمانە ناڕێکە کەمتر باشترە لە خۆدزینەوەیەکی ناڕاستگۆیانە.

(iv.) لە کۆتاییدا، «کتێبی پەیمان» ناونیشانێکە کە هەرگیز بە تەواوی پەنتاتیوک نەدراوە، بەڵکو تەنها بە هەندێک لە توخمە پێکهێنەرەکانی. ئەگەر بەڵگەی نەرێنی بسەلمێنێت کە کتێبی یاساکە کە بەم شێوەیە دۆزرایەوە تەنها بەشێک بووە لە پەنتاتیوک، هۆکارە ئەرێنییەکان بە کردەوە هیچ گومانێک ناهێڵنەوە کە ئەم بەشەی یاساکە هاوتای دێوتێرۆنۆمی بووە.

(i.) ناوی «کتێبی پەیمان» تەنها دەتوانێت ئاماژە بێت بۆ دەرچوون 24:7 یان بۆ دێوتێرۆنۆمی. ناونیشانی تری «کتێبی یاسا» بە بەردەوامی لە خودی دێوتێرۆنۆمیستدا وەک ناونیشانی گونجاو و ئاشنای خۆی بەکار دەهێنرێت.

(ii.) بەڵام دەتوانین باشترین بڕیار لەسەر ناوەڕۆک و سروشتی کتێبی یاسای یۆشیا بدەین بە تێبینیکردنی کاریگەرییەکەی. دۆزینەوەی کتێبەکە بووە هۆی دوو ئەنجامی گرنگ، (أ) چاکسازییەکی تەواوی تەواوی سیستەمی ئایینی ئیسرائیلی، هەڵوەشاندنەوەی پەرستگا ناوخۆییەکان، و ناوەندیکردنی هەموو پەرستنی قوربانی لە پەرستگای ئۆرشەلیم، (ب) ئاهەنگگێڕانی جەژنێکی گەورەی پەسح بە توندی بەپێی ڕێوڕەسمەکانی دیاریکراو لە کتێبە نوێیەکەدا، لەلایەن تەواوی گەلەوە. لە ڕووی ستایلی و زمانەوانییەوە، تایبەتمەندییە جیاکەرەوەکانی دێوتێرۆنۆمیست زۆر دیارن. «لە زاراوەدا، لە ڕاستیدا، وشەی کەمتر ناوازە پێشکەش دەکات؛ بەڵام وشە و دەستەواژەی تایبەت، کە هەندێک جار لە تەواوی ڕستەکان پێکدێن، بە شێوەیەکی نائاسایی زۆر دووبارە دەبنەوە، و ڕەنگێکی جیاکەرەوە بە هەموو بەشێکی کارەکە دەدەن» (درایڤەر، ئۆپ. سیت. 99). ئەوەندە زۆر، لە ڕاستیدا، کە دەکرێت دەستبەجێ بڕگەیەکی نووسینی دێوتێرۆنۆمی، یان نووسراو لەژێر کاریگەری دێوتێرۆنۆمیدا، بناسرێتەوە. (بۆ پێداچوونەوەیەکی گونجاو بۆ ئەو وشانە و دەستەواژانە، خوێنەر ئاماژە بە پوختەی ورد، ئایب. 99-102 دەکرێت.) ستایلەکە ئازاد و ڕەوانە؛ قۆناغی درێژ و شکۆدار زۆرن؛ بەڵام هیچ دەستکردن یان یەکڕەنگییەک لە قسەخۆشی قایلکەردا نییە کە نووسەر داواکارییەکانی یەهوە لەسەر ئیسرائیل دەخاتە ڕوو. لە ڕووی تیۆلۆژییەوە، تایبەتمەندی جیاکەرەوەی دێوتێرۆنۆمیست یاسای یەک پەرستگایە، کە بە بەردەوامی بە ئاگادارکردنەوەی جدی جێبەجێ دەکرێت؛ بەڵام، لە کۆتاییدا، تەنها شێوازێکی دەرەکییە بۆ تێگەیشتن لە بیرۆکەی ناوەوەی کتێبەکە – گەورەیی خۆشەویستی خودا لە هەڵبژاردن و ڕزگارکردنی ئیسرائیل، و وەڵامدانەوەی کە ئەو چاوەڕێی دەکات لە تەواوی دڵسۆزی دڵی مرۆڤدا. ئەم بابەتە پێغەمبەرایەتییە بە ڕاستی بە گەرمی و نەرمی مامەڵەی لەگەڵدا کراوە کە شایستەی ناونیشانە بەختەوەرەکەیەتی وەک «ئەنجیلی پەیمانی کۆن».

2. گێڕانەوەی کاهینی. ئەگەر دێوتێرۆنۆمیست داڕشتنی پێغەمبەرایەتی یاسادانانی موسا بێت، کە لە ڕوانگەی مێژووی دواتر و ئەزموونە ئایینییەکانی چوار سەدەدا سەیر دەکرێت، بە هەمان شێوە گێڕانەوەی کاهینی نیشانمان دەدات کە چۆن، سەد ساڵ دواتر، کاتێک تیۆکراسی بە شێوەیەکی کرداری لە جێبەجێکردنی ئایدیاڵەکانی کاهینیدا جێگیر بوو، مێژووی سەرەتایی ئیسرائیل بەپێی پێداویستییەکانی سەردەمێکی دواتر لێکدرایەوە. هەروەک چۆن یاسای یەک پەرستگا لە دێوتێرۆنۆمیدا جێبەجێکردنی کرداری دۆکترینەکەی ئیشایایە سەبارەت بە پیرۆزی و نەشکێنراوی سیۆن، بە هەمان شێوە جیاکردنەوەی لێڤییەکان لە کاهینەکان، کە بە بەردەوامی لە تەواوی لێڤیتییەسدا جەختی لەسەر دەکرێتەوە، بە ڕاستی ئەنجامی پێشنیارەکەی حزقیالە سەبارەت بە باشترین چارەسەری کێشەکە کە سەری هەڵدا کاتێک، لە ئەنجامی چاکسازییەکەی یۆشیادا، شوێنە بەرزەکان سەرکوت کران، و کاهینەکانی کە خزمەتیان دەکرد بەم پێیە هەموو سەرچاوەکانی بژێوییان لێ وەرگیرایەوە. بیرۆکەی حزقیال ئەوە بوو کە لێڤییەکان، هەرچەندە پێشتر مافی تەواوی کاهینییان هەبوو، دەبێت ئیمتیازاتەکانیان لەدەست بدەن لە ئەنجامی بەشداریکردنیان لە کردارە بتپەرستییەکاندا کە تایبەتمەندی پەرستن لە شوێنە بەرزەکاندا بوو، و دەبێت پلەیان دابەزێنرێت بۆ ئەنجامدانی ئەرکە خزمەتگوزارییەکان کە پەیوەندییان بە پەرستگای دامەزراو لە ئۆرشەلیمەوە هەبوو. بەراوردکردنی تیۆلۆژیا و بارودۆخە مێژووییەکانی کە گێڕانەوەی کاهینی گریمانەی دەکات، بە کردەوە سەلمێنەری ئەوەیە کە سەرچاوەکەی دواترە لە حزقیال. بێگومان ئەمە تەنها ئاماژەیە بۆ بەرهەمهێنانی ئەدەبییەکەی، نەک بۆ هەموو ناوەڕۆکەکەی، هەندێکیان (بۆ نموونە «یاسای پیرۆزی») بە ڕوونی لە سەرچاوەیەکی زۆر کۆنترەوە وەرگیراون. بەڵام، هەڵەیە کە گێڕانەوەی کاهینی وەک تەنها کۆدێک سەیر بکرێت کە مامەڵە لەگەڵ ڕێساکانی ڕێوڕەسمیدا دەکات، یان وەک کتێبی یاسای ئایینی کۆمەڵگەی نوێکراوە. نووسەر، کە لە ڕوانگەیەکی کاهینییەوە دەنووسێت، ئامانجی ئەوەیە کە ڕوونکردنەوەیەکی تەواو و سیستەماتیک لەسەر «سەرچاوەکان»، چ سیاسی و چ ئایینی، بۆ نەتەوەکەی بدات. بەم پێیە لیستە کاتییەکان، ژماردنی ناوی کەسەکان، و ئامارەکانی تری هاوشێوە تایبەتمەندییەکی دیاری گێڕانەوەکەی پێکدێنن؛ و بەو نیشانانە لە تەواوی هێکساتیۆکدا ئاسان دەبێت کە نووسەرەکە جیا بکرێتەوە. وەک یاسایەک، ئەو تەنها بە پێشەکییەکی کورت لە مێژووەکە ڕازییە، مەگەر ئەوەی کە پێویست بێت سەرچاوەی دامەزراوەیەکی ڕێوڕەسمی ڕوون بکاتەوە. لە وەسفکردنی قسەکردنی خودا لەگەڵ مرۆڤەکاندا، ئەو خۆی دەپارێزێت لە بەکارهێنانی زمانی بەهێز و ئاشنا کە نووسەرانی پێشووتر بەبێ دوودڵی بەکاریان دەهێنا. مرۆڤدۆستی کەمە، فریشتە و خەون باس نەکراون. لە لایەکی ترەوە، گێڕانەوەی کاهینی لە هیچ شوێنێکدا مامەڵە لەگەڵ ئەو کێشە ڕۆحییە قووڵترانەدا ناکات – سەرچاوەی خراپە، مەبەستی هەڵبژاردن، بیرۆکەی ئەرکێکی گشتگیر، هیوای مەسیحی – کە ئەوەندە تایبەتمەندییەکی دیار بوون لە هۆشیاری ئایینی ئیسرائیلدا، و کە هەردووکیان داوای چارەسەری هاوسۆزانە، ئەگەر نەڵێین سیستەماتیک،یان کرد و وەریانگرت لە نووسەرانی تری هێکساتیۆک. ستایلی گێڕانەوەی کاهینی کەمتر جیاکەرەوە نییە لە ستایلی دێوتێرۆنۆمیست. ئەو «ستایلی، پێوانەکراو، و پەخشانە». نەبوونی دیاری توخمی شیعری هەیە؛ و دووبارەبوونەوەیەکی کەمتر دیار لە فۆرمولە دیاریکراوەکان. تەنانەت بەشە مێژووییەکانیش بە دەستەواژەیەکی نیمچە یاسایی دیارن، لە کاتێکدا تەواوکاری ڕێکوپێک کە وردەکارییەکان وەسف دەکرێن، و ڕێنماییەکان دەدرێن، هەندێک جار مەیلی هەیە بۆ تێکچوون بۆ درێژدادڕییەکی یەکڕەنگ. هیچ گومانێک نییە کە گێڕانەوەی کاهینی بە کاتی ڕێکوپێکییەکەیەوە چوارچێوەی مێژوویی و ئەدەبی هێکساتیۆک دابین دەکات؛ بەڵام دەرئەنجامی ئاشکرا کە بۆیە کۆنترین بەڵگەنامە بووە، کە ئەوانی تر بە تێپەڕبوونی کات پێوەی لکێنراون، بە هەڵە سەلمێنراوە بە بەراوردکردن و تێکەڵکردنی ڕەچاوکردنی مێژوویی، ئەدەبی، و تیۆلۆژی. بەڵام، دەبێت لەبیرمان بێت کە «هەرچەندە هۆکار هەن» – و هۆکارانێک کە ناتوانرێت بە جدی مشتومڕیان لەسەر بکرێت – «بۆ گریمانەکردنی ئەوەی کە کۆدی کاهینەکان لە کۆتاییدا ئەو شێوەیەی وەرگرتووە کە ئێستا هەیە، لە سەردەمی دوای حزقیال، بەڵام لە کۆتاییدا لەسەر بنەمایەکی نەریتی کۆن دامەزراوە. یاساکانی گێڕانەوەی کاهینی، تەنانەت کاتێک توخمەکانی دواتریشیان لەخۆ گرتبوو، هێشتا ئاماژەیان بە موسا دەکرد – بێگومان لەبەر ئەوەی لە بنەما و سەرچاوەکەیدا یاسادانانی عیبری بە ڕاستی لێیەوە وەرگیرابوو، و تەنها بە شێوەیەکی وردە وردە گۆڕانکاری بەسەردا هاتبوو» (درایڤەر، ئۆپ. سیت. 154).
3. ئینسایکلۆپیدیای جوولەکە. ئێستا دەگەینە بەشەکانی تری هێکساتیۆک کە بۆ ئاسانکاری بە کاری ئینسایکلۆپیدیای جوولەکە ناسراون. بە شێوەیەکی سروشتی گومان لە هەر زیادکردنێکی بێ پێویستی نووسەران یان بەڵگەنامەکان دەکرێت؛ بەڵام شیکردنەوەی ڕەخنەیی ئینسایکلۆپیدیای جوولەکە ناچارمان دەکات بگەینە ئەو دەرئەنجامەی کە بە ڕاستی کارێکی تێکەڵاوە، کە دوو نەریتی جیاواز لەخۆ دەگرێت کە بە لێهاتووییەکی کەم لەلایەن سەرنووسەرێکی دواترەوە تێکەڵ کراون. چ لە ڕووی ئەدەبییەوە و چ لە ڕووی زمانەوانییەوە، جیاوازی و تەنانەت ناکۆکی دەردەکەون کە گومان دەگۆڕن بۆ دڵنیایی. هێشتا کۆمەڵەکە سروشتی تایبەت بە خۆی هەیە، و بنەماکانی تایبەت بە خۆی، کە ڕەنگە بە پێغەمبەرایەتی ناوببرێن بە جیاواز لەوانەی کە لە کۆدی کاهینیدا دەردەکەون. هەردوو بەڵگەنامەکە کە ئینسایکلۆپیدیای جوولەکە لێیەوە کۆکراوەتەوە، بە شێوەیەکی بەرچاو هەمان زەمین دەگرنەوە، و ڕەنگە لە نزیکەی هەمان کاتدا نووسرابن. ئەمە بە شێوەیەکی بەرچاو هۆکاری هاوشێوەییە زۆرەکانیان دەبێت؛ و بێگومان ئامانجی سەرنووسەر ئەوە بووە کە هەر ناکۆکییەکی ئاشکرا لابەرێت. بەم شێوەیە تەواوی گێڕانەوەکە بە جۆرێک لە هاوچەشنی ڕووکەش، و هەروەها بە هەمان باوەڕ و هیوای ئایینی گشتی دیارە. بەڵام سەرەڕای ئەم ڕەچاوکردنانە، سەربەخۆیی ڕەسەنی دوو بەڵگەنامەکە لە زۆربەی گێڕانەوەکەدا ئەوەندە ئاشکرایە کە بووەتە دەرئەنجامێکی نزیکەی بە کۆدەنگی قبوڵکراو لە ڕەخنەی هێکساتیۆکدا. دوو سەرچاوەکە بە سێ شێواز جیا دەکرێنەوە. ئەوان زۆرجار چیرۆکێکی جیاواز دەگێڕنەوە؛ زمانی جیاواز بەکار دەهێنن؛ پەیامێکی جیاواز ڕادەگەیەنن. لە مێژووی باوکاندا یەکەم جار ئاگاداری ڕوونکردنەوە جیاوازەکانی هەمان مامەڵە دەبین (هیچ کامیان ناتوانرێت ئاماژە بە گێڕانەوەی کاهینی بکرێت) کە شانبەشانی یەکتر وەستاون، هەرچەندە سەربەخۆییەکە ئەوەندە دیارە کە دەگۆڕێت بۆ ناکۆکییەکی چارەسەرنەکراو. دیاردەی هاوشێوە لە تەواوی هێکساتیۆکدا زۆرن. کاتێک ئەگەری بوونی دوو بەڵگەنامە گومان لێکرا، جیاوازییە ستایلییەکان، کە خۆیان تا ئێستا گومان لێ نەکرابوون، دەستیان بە پشتڕاستکردنەوەی ئەم دەرئەنجامە کرد. بەکارهێنانی «یەهوە» لەلایەن یەک نووسەرەوە، و «ئیلۆهیم» لەلایەن ئەوی ترەوە، پێوەرێکی سادەی دابین کرد، کە بەڵام، بە شێوەیەکی یەکگرتوو بەردەست نەبوو، بە تایبەتی دوای سەرەتاکان. بەڵام جیاوازییەکانی تر، کە بە تەنها بەس نەبوون بۆ سەلماندنی جیاوازی نووسین، هێشتا بە ژمارەیەکی پێویست کۆکرانەوە بۆ دابینکردنی پشتگیرییەکی بەهێز بۆ گریمانەیەک کە لەسەر بنەمایەکی تەواو جیاواز بەدەست هاتبوو. بەڵام جیاوازییەکان بە هیچ شێوەیەک تەنها دەستکردی ئەدەبی نین. لە کاتێکدا ئیلۆهیست لە باکووری ئیسرائیل سەری هەڵدا، وەک لە گرنگییەکەی نووسەرەکەدا دەردەکەوێت بۆ پەرستگا باکوورییەکان، یەهویست پێدەچێت لە شانشینی یەهودادا سەرچاوەی گرتبێت (بڕوانە ڕۆڵی دیاری چیرۆکە تایبەتەکانی باشوور لە مێژووی باوکاندا، و پێشەنگی یەهودا، نەک ڕوبێن، لە نێوان کوڕانی یەعقوبدا). یەهویست نیشتمانپەروەرە، و شانازییەکی خۆشەویستی بە مێژووی سەرەتایی ئیسرائیلەوە دەکات؛ بەڵام ئەو بە تەنها بە ڕاستییەکان ڕازی نییە، ئەو بەدوای فەلسەفەی مێژوودا دەگەڕێت. ئەو لە گێڕانەوەکەیدا بیرکردنەوەکانی لەسەر سەرچاوەی گوناه، و لەسەر سروشتی خودای ئیسرائیل جێگیر دەکات. ئەو نەک تەنها هەڵبژاردنی باوکان دەگێڕێتەوە، بەڵکو تێدەگات کە هەڵبژاردنەکە بەپێی مەبەستە، و مەبەستی خودا مرۆڤایەتی لەخۆ دەگرێت. تەواوی چیرۆکی باوکان «پڕە لە هۆشیاری داهاتوویەکی گەورە» (درایڤەر)، کە شێوەی ئەرکێک وەردەگرێت لە جیهاندا، ئەگەر نەڵێین بۆ جیهان. ستایلی یەهویست ئازاد و ڕەوانە، زیندوو و وێنەییە. وەسفکردنی کەسایەتی، خستنەڕووی دیالۆگ، وەسفی بەهێزی دیمەنەکانی ژیانی ئاسایی، ئەگەر تا ڕادەیەک ئایدیاڵیستیش بێت، هێشتا ئەوەندە سروشتی و جوانن کە هەستی جوانییەکی بێ وێنە دەدەن. لە قسەکردن لەسەر یەهوە، ئەو بەربەست نییە بە گومانە تیۆلۆژییەکان، و دەربڕینی مرۆڤدۆستی و تەنانەت مرۆڤپەرستی بە زۆری و بەبێ سنوور بەکار دەهێنێت. ئیلۆهیست – سەرچاوەی ئیلۆهیست یان ئەفرایمی – لە زمانەکەیدا زیاتر خۆگرە، لە مێژووەکەیدا زیاتر پەروەردەییە، لە باوەڕە ئایینییەکانیشیدا زیاتر تیۆلۆژییە. توخمی پێغەمبەرایەتی بە بەهێزی دەردەکەوێت. ئیبراهیم بە ڕوونی بە پێغەمبەر ناودەبرێت، میریەم بە پێغەمبەر. ئەرکی موسا پێغەمبەرایەتییە لە هەموو شتێکدا جگە لە ناو؛ حەفتا پیرەکە ئیلهامی پێغەمبەرایەتی وەردەگرن؛ یوسف ڕۆحی ئیلۆهیم وەردەگرێت؛ و ئەرکی پێغەمبەرایەتی بەلعام ناسراوە. ئیلۆهیست، جگە لەوەش، چ لە بەشە مێژووییەکانی و چ لە بەشە یاساییەکانی، جەخت لەسەر گرنگی ستانداردێکی ڕەوشتی بەرز دەکاتەوە. خودا لە ڕێگەی فریشتە و نوێنەرانی مرۆڤەوە قسە دەکات، خۆی لە خەونەکاندا ئاشکرا دەکات. بەم شێوەیە زمانی بوێر بەڵام بەهێزی یەهویست بەپێی داواکاری یان ترسەکانی ئۆرتۆدۆکسییەکی ترسنۆکتر کەم دەکرێتەوە. ڕاستییەکی سەیرە کە ئیلۆهیست ئەرکی ئیسرائیل بۆ جیهان پشتگوێ دەخات؛ لە ڕاستیدا، نووسەرەکە کەم یان هیچ گرنگییەک بە کاروباری نەتەوەکانی تر، یان بە گرنگی گشتگیری مێژووی ئیسرائیل یان هیوای ئیسرائیل نادات. تیۆکراسی لە ئیسرائیلدا هەموو سەرنجی ئەو دەگرێت، و کارەکەی ڕەنگە وەک وەرگرتنی وانەیەکی زۆر پێویست لە مێژووی سەرەتایی باوباپیرانی نیشتمانی بۆ ئەو سەردەمەی کە تێیدا نووسیویەتی – وانەی گرنگی ستانداردە ڕەوشتییە بەرزەکان، و ڕێز و پەرستنی شایستە بۆ بوونەوەرە بەرزەکە کە خودای ئیسرائیل بوو. کامیان لەو دوو مێژووە یەکەم جار نووسراوەتەوە بابەتێکە کە ڕەخنەگران لەسەری کۆک نین؛ بەڵام کۆدەنگییەکی گشتی هەیە کە هەردوو نووسەرەکە دوای دامەزراندنی پاشایەتی نووسیویانە. بەرواری ئاسایی دیاریکراو سەدەی پێش 750 پێش زایینە. بەڵام، نابێت بۆ ساتێکیش گریمانە بکرێت کە بەرواری ڕووداوێک کە لە کارێکی مێژوویی ڕێک و پێکدا تۆمار کراوە هاوچەرخ بێت لەگەڵ ڕوودانی ڕاستەقینەی، و هیچ هۆکارێکی دروست نییە بۆ بێناوبانگکردنی گێڕانەوەکان یان وەسفەکانی ئینسایکلۆپیدیای جوولەکە لەبەر ئەوەی تا چەندین ساڵ دواتر نەبوو کە نەریتی زارەکی سەبارەت بەوان لە تۆمارێکی نووسراودا جێگیر بوو. ڕەنگە بە شێوەیەکی ڕەوا بپرسرێت کە تا چەند ڕەخنەی هێکساتیۆک کاریگەری لەسەر باوەڕمان بە ئیلهامی کتێبە پیرۆزەکان دەکات. وەڵامەکەمان ئەوەیە کە ئێمە بە شێوەیەکی بێئەندازە قازانجمان کردووە.
4. بە گریمانەکردنی ئەوەی کە تەواوی هێکساتیۆک لەلایەن موساوە نووسراوە، جیاوازی و گۆڕانکارییەکان لە تەواوی یاسادانانەکەدا ئەوەندە زۆر و فرەن کە کاری یاسادانەرە گەورەکە دەخەنە ژێر تۆمەتی ناکۆکی بێ کۆتایی و «تاقیکردنەوەی ناڕێک».
5. مێژووی نەتەوەی هەڵبژێردراو، بەپێی بۆچوونی نەریتی، بە تەواوی تێنەگەیشتوو بوو. بۆ چەندین سەدە زۆربەی یاساکانی دراو – بە گریمانە – لە سینا نەک تەنها جێبەجێ نەکراو بوون بەڵکو تەنانەت نەناسراویش بوون. ئێستا دەبینین کە چۆن لە هەر قۆناغێکی گەشەسەندنی ئایینی نەتەوەکەدا خودا پیاوانی ئیلهامپێدراو بە ڕۆحی خۆی هەڵگرت بۆ لێکدانەوەی ڕابردوو لە ڕوانگەی پێداویستییەکانی ئێستادا، و ئێستا بە یارمەتی ئەزموونی ڕابردوو؛ پیاوانێک کە ئەرکیان پێسپێردرابوو بۆ پەرەپێدانی یاسادانانی ڕابردوو بۆ پەیامێکی زیندوو، بۆ نیشاندانی ئەوەی کە چۆن یاسادانانی موسا لەناو خۆیدا تۆوی بەرهەمهێنەری ژیانێکی نەمر، هەمیشە ئامادە بۆ نوێکردنەوەی خۆی لەو یاسا یان شێوانەی کە پێویست بوون بۆ دڵنیابوون لە پاراستنی نەتەوەکە و ئایدیاڵە ئایینییەکانی کە لەسەری وەستابوو، لەخۆ گرتبوو. ڕاستە کە هێکساتیۆک شیکراوەتەوە بۆ چەندین بەشی پێکهێنەر؛ بەڵام نەک بە دەمی یەک پیاو، بەڵکو «بە چەندین پارچە و بە چەندین شێواز، خودا لە کۆندا لەگەڵ باوکاندا قسەی کرد» (عیبرانییەکان 1:1)؛ و ئەم تێگەیشتنە لەم ئاشکراکردنە پێشکەوتووە لە ڕۆژانی کۆندا، زیاتر لە هەر شتێکی تر، مەسیحییەکان توانادار دەکات کە شکۆمەندی ئەو دابەشکردنە باڵا و کۆتاییە تێبگەن کە تێیدا هەمان خودا یەکجار بۆ هەموومان لە کوڕەکەیدا قسەی کردووە. ئێرنست ئەی. ئینگھیڵ.