فەرهەنگ

هەژاری

لە پەیمانی کۆن. سروشت و پلەی هەژاری باو لە کۆمەڵگەیەکدا بە شێوەیەکی...

١
فەرهەنگی کتێبی پیرۆزی Hastings
1. لە پەیمانی کۆن. سروشت و پلەی هەژاری باو لە کۆمەڵگەیەکدا بە شێوەیەکی سروشتی بەپێی قۆناغەکانی گەشەسەندنی کۆمەڵایەتی کە بەدوای یەکدا تێیدا تێدەپەڕێت، دەگۆڕێت. هەژاری بە توندی زیاتر هەست پێدەکرێت، و توندڕەوییەکانی زیاتر دیارن، لەو شوێنانەی ژیانی شار و بازرگانی گەشەی کردووە وەک لەو شوێنانەی کە مەرجەکانی ژیان تەنها کۆچەری یان کشتوکاڵین. هۆکارەکانی هەژاری کە لە پەیمانی کۆندا ئاماژەیان پێکراوە (جگە لەوانەی کە بەهۆی گەمژەیی تاکەکەسییەوەن) بە تایبەتی (أ) وەرزی خراپ، کە دەبێتە هۆی شکستی بەرهەمەکان، لەدەستدانی ئاژەڵ، هتد (بەراورد بکە 2 پاشایان 8:1-7، نەحمیا 5:3)؛ (ب) هێرش و داگیرکارییەکان؛ (ج) داگیرکردنی زەوی (بەراورد بکە ئیشایا 5:8)؛ (د) باجی زۆر و کاری زۆرەملێ (بەراورد بکە یەرمیا 22:13 و دواتر)؛ (هـ) سووی زۆر، کە دەرفەتی بۆ دابین دەکرا بەهۆی پێویستی دابینکردنی باجی زۆر و زیانەکانی بەرهەمهێنانی خراپ (بەراورد بکە نەحمیا 5:1-6). لە سەردەمی سەرەتاییدا، کاتێک سیستەمی خێڵەکی لەگەڵ کۆمەڵەی هۆز و خێزانەکانیدا گەشەی دەکرد، هەژاری بە توندی هەست پێ نەدەکرا. بێگومان زیان هەبوو، کە بەهۆی وەرزی خراپ، داگیرکاری، و پەتایەوە دروست دەبوو؛ هەروەها دەبیستین دەربارەی دەوڵەمەندەکان کە ستەمیان لە هەژاران دەکرد (بەراورد بکە نموونەی ناتان، 2 ساموئیل 12:1-6)؛ بەڵام هەژاری هەمیشەیی کەم بوو. بارودۆخەکە لە حاڵەتێکی هاوسەنگیدا مایەوە تا ئەو کاتەی سیستەمی زەوی، کە بەپێی ئەو هەموو خێزانە ئیسرائیلییە ئازادەکان میراتێکیان هەبوو، لە کاردا مایەوە. گرنگە کە لە یاسادانانی سەرەتایی ئینسایکلۆپیدیای جوولەکەدا (بە تایبەتی بەراورد بکە دە فەرمانەکە، دەرچوون 20:1-17، و 'کتێبی پەیمانەکە،' دەرچوون 20:23 بۆ دەرچوون 23:33) ئەو چەند ئاماژەیەی کە ڕوودەدەن (بۆ نموونە، دەرچوون 22:25؛ دەرچوون 23:6) پێشنیاری ئەوە ناکەن کە هەژاری زۆر بڵاو یان بە توندی هەست پێکراو بووبێت. بەڵام لە ماوەی پاشایەتی دواتردا، بازرگانی، ژیانی شار، و لوکس گەشەیان کرد، و چاوچنۆکی و ستەمی بێبەزەییانەی دەوڵەمەندەکان، گەندەڵی و چەواشەکردنی دادپەروەری، کە ئەم بارودۆخە لەگەڵ خۆیدا هێنای، بە بەردەوامی لەلایەن پێغەمبەرە گەورە نووسەرەکانەوە ئیدانە دەکران، بە تایبەتی لە سەدەی 8یەمدا (بۆ نموونە بەراورد بکە، ئیشایا 1:25، عامۆس 4:1؛ عامۆس 6:1 و دواتر، میخا 2:1 و دواتر). یاسادانانی دیتەرۆنۆمی (سەدەی 7یەم) شایەتییەکی ڕوون دەدات لەسەر باوبوونی هەژاری لەژێر پاشایەتی دواتردا (بەراورد بکە دیتەرۆنۆمی 10:17-19؛ دیتەرۆنۆمی 14:28-29؛ دیتەرۆنۆمی 14:15؛ دیتەرۆنۆمی 23:19-20؛ دیتەرۆنۆمی 24:10-21؛ دیتەرۆنۆمی 26:12-15)، و لە یەک ڕستەی بەناوبانگدا پێشبینی هەمیشەییبوونی دەکات ('هەژاران هەرگیز لە خاکەکەدا نامێنن،' دیتەرۆنۆمی 15:11). چینەکانی هەژار کە بە تایبەتی ئاماژەیان پێکراوە بریتین لە بێوەژنەکان، هەتیوان، و 'نامۆکان،' یان نامۆ دانیشتووەکان، کە هیچ مافێکی زەوییان نەبوو (گێریم). لێڤییەکانیش بە تایبەتی لە دیتەرۆنۆمیدا ئاماژەیان پێکراوە وەک چینێکی هەژار (بەراورد بکە دیتەرۆنۆمی 12:12، دیتەرۆنۆمی 19:18)، ئەمەش دەرئەنجامی ناوەندیکردنی پەرستش بوو لە یەک پەرستگادا لە ئۆرشەلیم. هەموو چینەکانی هەژاران بابەتی گرنگیپێدانی تایبەت و ڕەچاوکردنن لە یاسادانانی موساییدا، بە تایبەتی لە یاسای کاهینایەتیدا (بۆ نموونە بەراورد بکە لێڤییەکان 5:7؛ لێڤییەکان 5:11؛ لێڤییەکان 19:9-15 هتد). بۆ ماوەیەکی درێژ دوای دەربەدەری و گەڕانەوە، کۆمەڵگەی فەلەستین لە حاڵەتێکی هەژارییەکی سەختدا مایەوە. کۆمەڵگەیەکی تەنها کشتوکاڵی بوو، و زۆر ئازاری بینی لە سنوورە بچووککراوەکان و دابەزینی کشتوکاڵی. 'ڕۆژی شتە بچووکەکان' کە پێغەمبەر زەکەریا باسی لێوە دەکات (زەکەریا 4:10) درێژەی کێشا. وێنەیەکی ترسناکی وێرانکاری (کە بەهۆی پەتای کوللە دروست بوو) لەلایەن پێغەمبەر یۆئیلەوە دراوە (بەشی 1)، و بارودۆخەکە لە ساڵانی کۆتایی حوکمی فارسیدا (تا 332) خراپتر بوو، و بەهۆی ململانێی نێوان سێلۆکیدەکان و پۆتۆلۆمی بۆ خاوەندارێتی فەلەستین کە بۆ زیاتر لە سەدەیەک (322-198) بەردەوام بوو. گرنگە کە لە زەبورەکاندا زاراوەی 'هەژار' یان 'نزم' بووەتە هاوواتای 'خواناس'. لە بەشی سەرەتایی سەردەمی دوای دەربەدەریدا، زۆربەی خێزانە دەوڵەمەندەکانی جوولەکە لە بابل مانەوە. لە سەردەمی دواتردا، دوای داگیرکارییەکانی ئەسکەندەری گەورە (لە 322ەوە)، کۆمەڵگە دەوڵەمەندەکانی جوولەکە لە ناوەندەکانی وەک ئەنتیکیا و ئەسکەندەریە گەشەیان کرد (بڵاوبوونەوەی یۆنانی). بە هێواشی و بە تدریج کۆمەڵگەی فەلەستین گرنگییەکەی زیاد کرد؛ بۆ ماوەیەک لەژێر دەسەڵاتی مەقابییەکاندا دەوڵەتێکی سەربەخۆی جوولەکە هەبوو. بڕێک لە خۆشگوزەرانی ماددی بەدوایدا هات. ئۆرشەلیم، وەک ناوەندێکی حەج، داهاتێکی زۆری لە حاجییە جوولەکەکانەوە وەرگرت کە بە کۆمەڵ ڕوویان تێدەکرد: باجی پەرستگا داهاتی کاهینایەتییەکەی زیاد کرد. خێزانە کاهینایەتییە ئەرستۆکراتییەکان زۆر دەوڵەمەند بوون. بەڵام زۆربەی کاهینایەتی هێشتا بە بەراورد هەژار مانەوە. کۆمەڵگەی جوولەکەی فەلەستین هێشتا بە شێوەیەکی سەرەکی کشتوکاڵی بوو، بەڵام لەژێر حکومەتێکی جێگیردا (هێرۆدەسەکان و ڕۆمانەکان) دەوڵەمەندتر بوو؛ لە کاتێکدا جەلیل بووە ناوەندێکی پیشەسازی، و ژمارەیەکی زۆری دانیشتووانی پیشەسازی (چینێکی پیشەوەر)ی دابین کرد. لە مامەڵەکردن لەگەڵ هەژاریدا یاسادانانی جوولەکە ڕۆحێکی مرۆڤدۆستانەی زۆر نیشان دەدات. سوو قەدەغەیە: هەژاران دەبێت بەرهەمی زەوییان هەبێت لە ساڵانی شەممەییدا؛ و لە دیتەرۆنۆمیدا دەیەکەکان بۆ ئەوان تەرخان کراون (دیتەرۆنۆمی 14:28 هتد)؛ ئەوان مافی کۆکردنەوەی بەرهەمی ماوەیان هەیە (دیتەرۆنۆمی 24:15؛ دیتەرۆنۆمی 24:21)، و لە یاسای کاهینایەتیدا ئایدیاڵی نادیاری ساڵی یۆبیلی هەیە (لێڤییەکان 25:1-55، بەراورد بکە دیتەرۆنۆمی 15:12-15). هەموو ئەم بڕیارانە بە خێرکردن تەواو کران، کە لە جوولەکایەتی دواتردا بووە یەکێک لە گرنگترین بەشەکانی ئەرکی ئایینی (بڕوانە خێر، خێرکردن). 2. لە پەیمانی نوێدا. لە سەردەمی پەیمانی نوێدا بارودۆخەکان بە شێوەیەکی بنەڕەتی نەگۆڕان. داواکارییەکانی باج کۆکەرەکان وادیارە بە توندی هەست پێکراون (بە تایبەتی سەرنج بدە لە کۆبوونەوەی 'باج کۆکەرەکان و گوناهباران')، بەڵام خێرکردن بە توندی وەک ئەرکێکی ئایینی فێرکرا، مەسیحییە سەرەتاییەکان لەم ڕووەوە شوێنی نموونەی کەنیسەیان کەوت (بەراورد بکە ڕۆما 12:18؛ و کۆکردنەوەی قەشە پۆڵس بۆ 'قەشە هەژارەکانی ئۆرشەلیم،' ڕۆما 15:26، گالاتییەکان 2:10). نەوە سەرەتاییەکانی مەسیحییەکان زۆربەیان لە چینە هەژارەکانەوە بوون (کۆیلە یان ئازادکراو)، بەڵام قوتابییە ڕاستەوخۆکانی خوداوەندمان زیاتر سەر بەوە بوون کە ئێمە پێی دەڵێین چینی ناوەڕاستی خوارەوە – ماسیگرە بەهێزەکانی جەلیل، کە خاوەنی بەلەمەکانی خۆیان بوون، یان باج کۆکەرەکان. پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە لە ئینجیلەکاندا (بۆ نموونە لە بەختەوەرییەکاندا) زاراوەی 'هەژار' هەندێک جار واتایەکی ئایینی هەیە، وەک لە زەبورەکاندا. گ. ه. بۆکس.