جیاکردنەوەی جیاوازییەکە
جیاکردنەوەی نێوان ئیسرائیل و کەنیسە
باوەڕدارانی دڵسۆز زۆرجار لە تێگەیشتنیان بۆ بابەتێکی کتێبی پیرۆزدا ناکۆکن. یەکێک لەو بوارانەی ناکۆکیی ئەگەریی تێدایە، پەیوەندی بەوەوە هەیە کە چۆن جیاوازی نێوان ئیسرائیل و کەنیسە ڕوون دەکەینەوە. ئایا بەڕاستی جیاوازییەک هەیە؟ زۆر کەس دەڵێن نییە، بەم شێوەیە دەڵێن: «لە سەردەمی پەیمانی کۆندا ئیسرائیلییەکان گەلی هەڵبژێردراوی خودا بوون، بەڵام شکستیان هێنا و دوورخرانەوە. بۆیە خودا فڕێی دان و جەستەیەکی نوێی لە جولەکە و ناجولەکە پێکهێنا کە بە کەنیسە ناسراوە. ئیسرائیل ئەمڕۆ وەک نەتەوەیەکی عەلمانی بوونی هەیە، بەڵام هیچی تر. چیتر شوێنی لە مەبەستەکانی خودادا نییە.»
چۆن دەتوانرێت ئەم جۆرە لۆژیکە بەرپەرچ بدرێتەوە؟ ئایا کەنیسە جێگەی ئیسرائیلی گرتووەتەوە لە مەبەستەکانی خودادا؟ ئایا بەڵێنەکانی خودا کە لە پەیمانی کۆندا بە ئیسرائیل درابوون، ئێستا بە تەواوی گوازراونەتەوە بۆ کەنیسە؟ وەڵامدانەوەی پرسیارگەلێکی لەم شێوەیە پێویستە، بەڵام چەند لاپەڕەیەک ڕێگە بە وەڵامێکی درێژ نادەن. ئێمە پێمان وایە کە کتێبی پیرۆز بە ڕوونی جیاوازی دەکات لە نێوان ئیسرائیل و کەنیسە، و دەمانەوێت ئەو بۆچوونە ڕوون بکەینەوە. لە سەرەتادا، ڕەنگە بپرسین، «چۆن ئەم جۆرە سەرلێشێواوییە دروست بووە؟»
هەندێک نموونەی سادە
هەرچەندە هەندێک وەرگێڕانی کتێبی پیرۆز ورد و جێی متمانەن، بەڵام دەبێت ئاگادار بین کە هەموو وشەیەک بەشێک نییە لە ڕەسەنەکە. بۆ یارمەتیدانی خوێنەران، هەندێک وەرگێڕی کتێبی پیرۆز ناونیشانیان زیاد کردووە. لە زۆر حاڵەتدا ئەمانە دەتوانن یارمەتیدەر بن لە ناسینەوەی بابەتی بەشێک، بەڵام هەمیشە وا نییە. هەندێک چاپی وەشانی شا جەیمس ناونیشانی باش و بەڵام چەواشەکارییان تێدایە. بۆ نموونە، ڕەنگە لەسەر ئیشایا ٤٣ ئەم پوختەیە بدۆزیتەوە، «خودا کەنیسە بە بەڵێنەکانی خۆی دڵنەوایی دەکات.» ئایەتە سەرەتاییەکانی ئیشایا ٤٣ بە ڕوونی پەیوەندییان بە کەنیسەی پەیمانی نوێوە نییە. لە ئیشایا ٤٣:١دا خودا ئاماژەی بە «یاقوب» و «ئیسرائیل» کردووە – هەردووکیان دەبێت لە چوارچێوەی خۆیاندا تێبگەین. لاپەڕەی کۆتایی ئیشایا لە هەندێک کتێبی پیرۆزدا ناونیشانی پوختەی «کۆکردنەوەی هەموو نەتەوەکان لە یەک کەنیسەدا»ی تێدایە. دیسانەوە، چوارچێوەکە ئاماژە بە ئۆرشەلیم دەکات (٦٦:١٠) و هیچ پەیوەندییەکی بە کەنیسەی پەیمانی نوێوە نییە. بەڵام، کەسێک کە ئیشایا دەخوێنێتەوە ڕەنگە بێ پرسیار باوەڕ بەم ناونیشانانە بکات و بۆیە جیاوازی نێوان ئیسرائیل و کەنیسە لێڵ بکات.
نموونەیەکی تر ڕەنگە ئەو وریاییە ڕوون بکاتەوە کە دەبێت لە مامەڵەکردن لەگەڵ ووشەی خودادا بگیرێتەبەر. لە کرداری نێردراوان ٧:٣٨ (KJV) ستیڤن ئاماژەی بە «کەنیسە لە چۆڵەوانیدا» کرد لە وتارەکەیدا بۆ سەرکردە جولەکەکان. پەراوێزی هەندێک کتێبی پیرۆز «کۆمەڵ» وەک جێگرەوەیەک پێشنیار دەکات – و ئەمەش لە «کەنیسە» باشترە. کەنیسەی پەیمانی نوێ بوونی نەبوو کاتێک موسا ئیسرائیلییەکانی بەناو چۆڵەوانیدا برد، وەک دەبینین.
«من کەنیسەکەم بنیاد دەنێم»
هەمیشە زۆر یارمەتیدەرە کە بزانین دەربڕینێک بۆ یەکەمجار لە کوێی کتێبی پیرۆزدا بەکارهاتووە. لە مەتتا ١٦:١٨دا یەکەم ئاماژە بە کەنیسە لە پەیمانی نوێدا دەدۆزینەوە. شیمۆن پەترۆس دانپێدانانێکی سەرنجڕاکێشی کردبوو لە وەڵامی پرسیارەکەی خودا (ئایەتی ١٥)، «بەڵام ئێوە دەڵێن من کێم؟» وشەکانی پەترۆس بە دڵنیاییەوە دەنگی دایەوە: «تۆ مەسیحیت، کوڕی خودای زیندوو» (ئایەتی ١٦). خودا عیسا دانی بەوەدا نا کە پەترۆس تەنها لە ڕێگەی وەحی خوداییەوە توانیویەتی ئەو دانپێدانانە بکات، و ڕایگەیاند، «تۆ پەترۆسیت، و لەسەر ئەم بەردە کەنیسەکەم بنیاد دەنێم» (ئایەتی ١٨).
ئەو وشانە زۆر گرنگن بۆ تێگەیشتن. یەکەم، تێبینی دەکەین کە کەنیسە هێشتا بوونی نەبوو. خودا عیسا کاتی داهاتووی بەکارهێنا کاتێک باسی بنیادنانی کرد: «من کەنیسەکەم بنیاد دەنێم.» دووەم، کەنیسە هی ئەو دەبێت – چونکە باسی «کەنیسەکەم»ی کرد. سێیەم، ئەو کەنیسەیە خۆی بنیاد دەنێت. «بەردەکە» کە لەسەری بنیاد دەنرا، کەسی شیمۆن پەترۆس نەبوو، بەڵکو دانپێدانانەکەیبوو. ئەگەر کەنیسە لەسەر پەترۆس بنیاد نرابایە، هەرگیز نەماندەتوانی واتای وشەکانی خودا تێبگەین «دەروازەکانی دۆزەخ زاڵ نابن بەسەریدا» (ئایەتی ١٨)، چونکە پەترۆس مرۆڤێکی فانی و گوناهبار بوو (بڕوانە لۆقا ٥:٨، ٢٢:٦١-٦٢)! ئەم وشانەی خودا عیسای مەسیح گرنگن، چونکە ڕوونی دەکەنەوە کە ئەو کەنیسەیەی کە ئەو دەیویست بنیاد بنێت، هەمان ئیسرائیل نەبوو.
ڕۆما ٩-١١
نامەکەی پۆڵس بۆ ڕۆماکان شاکارێکە لە ڕوونکردنەوەی پەیامی ئینجیل. یەکەم ئایەت ئاماژە بە «ئینجیلی خودا» دەکات (١:١)، کە پۆڵس حەزی لێبوو ڕایبگەیەنێت. ڕۆما ١:١٦ ڕوونی دەکاتەوە کە پەیامی ڕزگاری دەبێت ڕابگەیەنرێت «سەرەتا بۆ جولەکە، و هەروەها بۆ یۆنانی.» کرداری نێردراوان ١:٨ بەرنامەی مزگێنیدانی خودا ئاشکرا دەکات دوای مردن و هەستانەوەی، کە پەیامەکە سەرەتا لە ئۆرشەلیم ڕاگەیەنرا پێش ئەوەی لە کۆتاییدا بگاتە دوورترین شوێنەکانی زەوی. بە خوێندنەوەی کرداری نێردراوان فێری لەدایکبوونی کەنیسە دەبین لە ڕۆژی پەنجاهەمین، کاتێک جەستەیەکی نوێی خەڵکی باوەڕدار پێکهێنرا، کە ڕۆحی پیرۆز تێیدا نیشتەجێ بوو (٢:١-٤). لە گوێڕایەڵیدا بۆ فەرمانی خودا، نێردراوان پەیامی ڕزگارییان بە بازنەی فراوانتردا بڵاوکردەوە. سەرەتا کەنیسە بە تەواوی لە باوەڕدارانی جولەکە پێکهاتبوو، بەڵام بە تێپەڕبوونی مانگەکان ژمارەیەکی زیاتری ناجولەکە زیاد کران.
پۆڵس دڵخۆش بوو بە ڕاگەیاندنی ئینجیل، بەڵام ئایەتە سەرەتاییەکانی ڕۆما ٩ «خەمێکی گەورە و خەمێکی بەردەوام» ئاشکرا دەکەن کە لە دڵیدا مابووەوە کاتێک بیری لە نەتەوەکەی خۆی دەکردەوە بەپێی جەستە (ئایەتی ٢). ئەو میرات و بەرەکەتەکانی ڕابردوویانی دەزانی، بەڵام ئارەزووی ڕزگارییانی دەکرد. بۆچی ئەوەندە کوێر بوون لە پەیامی ڕزگاری؟ ئایا خودا بۆ هەمیشە فڕێی دان (١١:١)؟ ئەم سێ بەشە – ڕۆما ٩، ١٠ و ١١ – پێویستە بە وریاییەوە بخوێنرێنەوە. خودا بە دانایی خۆی ڕێگەی داوە «کوێربوونێکی» بەشەکی کاریگەری لەسەر ئیسرائیل هەبێت بۆ ئەوەی پەیامی ڕزگاری بگاتە ناجولەکەکان (ئایەتی ٢٥). بەڵام خودا کارەکانی لەگەڵ گەلی زەمینی خۆیدا تەواو نەکردووە! بۆ پشتگیریکردنی بیرۆکەی جێگرتنەوەی ئیسرائیل لەلایەن کەنیسەوە، دەبێت بە تەواوی زاراوەکانی پۆڵس لێکبدەیتەوە و پێشنیار بکەیت کە کاتێک باسی «ئیسرائیل»ی کردووە، بە هیچ شێوەیەک مەبەستی ئیسرائیل نەبووە!
چارەنووسی زەمینی یان ئاسمانی
خوێندنەوەی دەربارەی ئیسرائیل لە پەیمانی کۆندا و پاشان خوێندنەوەی دەربارەی کەنیسە لە پەیمانی نوێدا، یەکسەر جیاوازییەک دەردەخات. ئیسرائیل نەتەوەیەک بوو کە خاوەنی خاکێکی جوگرافی دیاریکراو بوو. ئەو خاکەی ئیسرائیل داگیری کردبوو هی نەتەوەکە بوو و خودا بە گەلەکەی دابوو. ئەگەر نەتەوەکە گوێڕایەڵی خودا بکردایە، ئەوا لەو خاکەدا چێژ لە بەرەکەتەکانی خودا وەردەگرت.
کەنیسەی وەسفکراو لە پەیمانی نوێدا بە زەحمەت دەتوانێت جیاوازتر بێت. بە پێچەوانەی هاوتاکەی لە پەیمانی کۆندا، کەنیسە وەک جەستەیەکی خەڵک پێشکەش دەکرێت کە چارەنووسێکی ئاسمانییان هەیە. کەنیسە هی ئەم جیهانە نییە و بۆیە لێرەدا بەڵێنی داهاتووی پێنەدراوە. لە نوێژێکدا بۆ باوکی، خودا عیسا ئارەزووی کەسی خۆی دەربڕی کە گەلەکەی لەگەڵیدا بن لە بەهەشت بۆ هەتاهەتایە (یۆحەننا ١٧:٢٤). خودا عیسا «خۆی بەخشی بۆ گوناهەکانمان، بۆ ئەوەی لەم جیهانە خراپەی ئێستادا ڕزگارمان بکات» (غەلاتییەکان ١:٤). باوەڕداران بە پلەی یەکەم هاوڵاتی ئاسمانین کە چاوەڕێی هاتنی خودا عیسای مەسیح دەکەن، کاتێک دەگۆڕدرێن و شایستەی شکۆمەندی دەکرێن (فیلیپییەکان ٣:٢٠-٢١).
پەیمانی کۆن ئیسرائیل وەک ژنی یەهۆڤا پێشکەش دەکات، کە هاوسەرگیری لەگەڵیدا کردووە و چێژ لەو خاکە وەردەگرێت کە ئەو پێی دابوون (ئیشایا ٦٢:٤). پەیمانی نوێ خودا عیسا وەک زاوا و کەنیسە وەک بووکەکەی پێشکەش دەکات. بەپێی تایبەتمەندییەکانی هاوسەرگیرییەکی ڕۆژهەڵاتی نەریتی، زاوا دەگەڕێتەوە و بووکەکەی دەبات بۆ ماڵی باوکی. بە پێچەوانەی هەموو شتێک کە دەربارەی ئیسرائیل ئاشکرا کراوە، کەنیسە هیچ ماڵێکی لەسەر زەوی پێنەدراوە. بەڵکو، پەیمانی نوێ کەنیسە بە مەسیح و بە بەهەشتەوەپەیوەست دەکات.
پێشبینییە جێبەجێنەکراوەکان
جیاوازییەکی تری سەرنجڕاکێش لە نێوان ئیسرائیل و کەنیسەدا دەبێت لەبەرچاو بگیرێت. پێشتر بە کورتی بەدواداچوونمان بۆ مشتومڕەکەی پۆڵس لە ڕۆما ٩-١١دا کردووە، کە تێیدا ئاشکرای کرد چۆن خودا ئیسرائیلی لە ئێستادا وەلا ناوە. بەڵام، کتێبەکانی تری پیرۆز ڕوونی دەکەنەوە کە خودا دیسانەوە ئیسرائیل هەڵدەگرێتەوە.
دانیال داهاتووی گەلەکەی بە شێوەی «حەفتا هەفتە» یان حەفتا حەوت نیشان درا. دەتوانین ئەم پێشبینییە سەرنجڕاکێشە لە دانیال ٩:٢٤-٢٧دا بدۆزینەوە. پێشبینییەکە پەیوەندی بە «گەلەکەت» و «شارە پیرۆزەکەت»ەوە هەیە و بە ڕوونی بۆ شاری ڕاستەقینەی ئۆرشەلیم دەگونجێت، کە بە تایبەتی دیاری کراوە. بە دانیال وترا کە دوو بەرواری دیاریکەر هەن. یەکەم «فەرمانی نۆژەنکردنەوە و بنیادنانی ئۆرشەلیم» بوو، و دووەم پەیوەندی بە «مەسیح شازادە»وە هەبوو. ماوەی ٦٩ «حەوت» پێشبینی کرابوو، یان ناسرابوو، کە لە نێوان ئەم دوو خاڵی نیشانەدا بوو، یان ٤٨٣ ساڵ (٦٩x٧=٤٨٣). ٦٩ «حەوت»ەکە بە مردنی مەسیح کۆتایی دەهات. بەڵام، پێشبینییەکەی دانیال ٦٩ حەوت ساڵی نەگرتەوە، بەڵکو ٧٠ حەوت ساڵی گرتەوە. ماوەی حەوت ساڵەی کۆتایی هێشتا کۆتایی نەهاتووە.
کاتێک دانیال لەگەڵ وەرگێڕان بەراورد دەکەین، ئاماژەی زیاتر بەو ماوەی حەوت ساڵە دەدۆزینەوە کە دابەش کراوە بەسەر دوو بەشی یەکساندا کە سێ و نیو ساڵن. نیوەی دووەمی ئەم ماوەیە هەندێک جار وەک ٤٢ مانگ دیاری دەکرێت و بە «تەنگانەی گەورە» ناسراوە. کاتێکی ناوازەی ئازار دەبێت لەسەر ئەم زەوییەدا کاتێک تووڕەیی خودا بەسەر بێباوەڕاندا، و بە تایبەتی بەسەر ئیسرائیلدا، دەڕژێت. ئەم ماوەیە بە «کاتی تەنگانەی یاقوب» ناسراوە (ئیرمیا ٣٠:٧). کاتێک خودا عیسا لە بەهەشتەوە دەگەڕێتەوە بۆ کێوی زەیتوون و خۆی وەک ڕزگارکەری گەلی زەمینی خۆی پێشکەش دەکات، کۆتایی دێت (زەکەریا ١٤:٤).
چۆن دەتوانرێت ئەمە جێبەجێ بکرێت؟
ڕوونکردنەوەی هۆکاری پێشبینییە جێبەجێنەکراوەکان سادە نابێت کاتێک ناتوانین جیاوازی لە نێوان ئیسرائیل و کەنیسەدا بکەین. گرنگە کە لە ڕوونکردنەوەی واتای کتێبی پیرۆزدا یەکگرتوو بین. داننان بەوەی کە پێشبینییە جێبەجێکراوەکانی ڕابردوو کە پەیوەندییان بە ئیسرائیلەوە هەبوو، بە شێوەیەکی ڕاستەقینە جێبەجێ کراون، دەبێت وای لێبکات چاوەڕێ بکەین کە پێشبینییە جێبەجێنەکراوەکانیش بە شێوەیەکی ڕاستەقینە جێبەجێ ببن. بەڵام، ئەمە ئەو شوێنەیە کە ئەوانەی ئیسرائیل و کەنیسە تێکەڵ دەکەن، ناتوانن یەکگرتوو بن. باوەڕبوون بەوەی کە کەنیسە جێگەی ئیسرائیلی گرتووەتەوە، پێویستی بەوە هەیە کە پێشبینییە پەیوەندیدارەکان بە ئیسرائیلەوە بە شێوەیەکی جیاواز تێبگەین. لەبری ئەوەی جێبەجێکردنێکی ڕاستەقینەیان هەبێت، ئێستا ڕۆحانیدەکرێن. ئەمەش، بێگومان، جیاوازییەکی هەڕەمەکی دەهێنێتە ئاراوە و پێویستی بە جۆرێک لە جووڵەی مێشکی هەیە.
لەبری پەنابردن بۆ شێوازەکانی لێکدانەوەی دژبەیەک، پێویستە قبوڵ بکەین کە ئیسرائیل و کەنیسە هەمان قەوارە نین. ئیسرائیلییەکان گەلی خودا بوون لە سەردەمی پەیمانی کۆندا. خودا عیسا لە نێوانیاندا لەدایک بوو و وەک مەسیحیان هاتە لایان، بەڵام ئەوان ڕەتیان کردەوە. کەمێک پێش ئەوەی بچێتە سەر خاچ، خودا عیسا بەسەر ئۆرشەلیمدا گریا و ڕایگەیاند کە دانیشتووانەکەی جارێکی تر نایبیننەوە تا ئەو ساتەی کە ڕایدەگەیەنن، «پیرۆز بێت ئەو کە بە ناوی خوداوە دێت» (مەتتا ٢٣:٣٩). پاشای جولەکەکان خاچدرای – بەڵام هەموو ئەمانە بەپێی دانایی و مەبەستەکانی خودا بوون، وەک پەترۆس لە ڕۆژی پەنجاهەمیندا ڕوونی کردەوە (کرداری نێردراوان ٢:٢٣). لە ڕێگەی ڕەتکردنەوەی مەسیحەکەیان لەلایەن ئیسرائیلەوە، ئینجیل گەیشتووەتە ناجولەکەکان.
لە ئێستادا خودا تاکەکان ڕزگار دەکات – جا جولەکە بن یان ناجولەکە – لەسەر بنەمای باوەڕیان بە خودا عیسای مەسیح. ئەوانەی باوەڕیان پێیەتی، ڕۆحی پیرۆز تێیاندا نیشتەجێ دەبێت و دەبنە ئەندامی جەستەی مەسیح. کاتێک خودا عیسا دەگەڕێتەوە بۆ ئاسمان، ئەوانەی هی ئەون، هەڵدەگیرێن بۆ ئەوەی لە هەورەکاندا چاویان پێی بکەوێت و بۆ هەمیشە لەگەڵ خودا دەبن (١ تەسەلۆنیکی ٤:١٦-١٧). ئەمەش سەردەمی کەنیسە کۆتایی پێدەهێنێت. دوای ئەمە، خودا مامەڵەکانی لەگەڵ ئیسرائیلدا دەست پێدەکاتەوە، و ماوەی حەوت ساڵەی باس کراو لە کتێبی پیرۆزدا کۆتایی دێت، کە بە گەڕانەوەی کەسی مەسیح بۆ زەوی و حوکمڕانییەکەی کۆتایی دێت.
گرنگە کە کتێبی پیرۆز بە دروستی بەکار بهێنین و «وشەی ڕاستی بە دروستی دابەش بکەین» (٢ تیمۆساوس ٢:١٥). جیاوازییەکان دەبێت هەمیشە جیا بکرێنەوە. پێویست ناکات ڕاستییەکانی وشەی خودا ئاڵۆز بکەین. خودا باشترین لێکدەرەوەی وشەی خۆیەتی، و دەبێت ڕێگەی پێبدەین کە بۆ دڵەکانمان ڕوونی بکاتەوە.
