«ئاسمان و زەوی هی تۆن؛ جیهان و پڕییەکەی، تۆ دامەزراندووتن» گران کانیۆن
چینەکانی گران کانیۆن نیشان دەدەن کە کاتی جیۆلۆجی خەیاڵییە:
سەردانکەرانی گران کانیۆن لێکدانەوەی جیۆلۆجی ئاسایی دەبیستن کە ملیۆنان ساڵ لەخۆدەگرێت. پێمان دەوترێت کە پێکهاتەی ئاسۆیی لە خوارەوە، بەردەرمانی تەیپاتس، 550 ملیۆن ساڵ لەمەوبەر نیشتەجێ کراوە، و بەردەرمانی کایباب کە لێوارەکە پێکدەهێنێت 25 ملیۆن ساڵە. قورسە کاتی زۆری ئەم لێکدانەوەیە بخەیتە بەرچاو.
سەرنجڕاکێشە، چینەکانی گران کانیۆن زیاتر لە 400 کیلۆمەتر (250 میل) درێژدەبنەوە بۆ بەشی ڕۆژهەڵاتی ئەریزۆنا. لەوێ، ئەوان لانیکەم 1,600 مەتر (یەک میل) نزمترن لە بەرزایی. وادانراوە، بەرزبوونەوەی ناوچەی گران کانیۆن نزیکەی 70 ملیۆن ساڵ لەمەوبەر ڕوویداوە – سەدان ملیۆن ساڵ دوای نیشتەجێبوونی نیشتەجێبوونەکان. چاوەڕێ دەکرێت کە سەدان ملیۆن ساڵ کاتێکی زۆر بووبێت بۆ چیمەنتۆکردنی نیشتەجێبوونەکان بۆ بەردی ڕەق. بەڵام بەڵگەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە نیشتەجێبوونەکان نەرم و نەتەواو بوون کاتێک چەمانەوە. لەبری شکاندن وەک ئەوەی ژێرزەمینەکە کردی، تەواوی چینەکە تەنک بووەوە کاتێک چەماوە.
دەنکۆڵەکانی لم هیچ بەڵگەیەکیان نیشان نادەن کە ماددەکە شکا و ڕەق بووبێت، چونکە هیچ کام لە دەنکۆڵەکان درێژ نین. هەروەها کانزای چیمەنتۆکردنی دەنکۆڵەکان نەشکاوە و دووبارە کریستاڵیزە نەکراوە.
لەبری ئەوە، بەڵگەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە تەواوی 1,200 مەتر (4,000 پێ) قەبارەی چینەکان هێشتا «پلاستیکی» بوون کاتێک بەرزکرانەوە. بە واتایەکی تر، ملیۆنان ساڵ کاتی جیۆلۆجی خەیاڵییە.
ئەم شێواندنە «پلاستیکییە»ی چینەکانی گران کانیۆن بە شێوەیەکی دراماتیکی ڕاستی لافاوە کارەساتبارە جیهانییەکەی ڕۆژانی نوح نیشان دەدات. ڕیفی گەورەی بەربەستی ئوسترالیا
ڕیفێکی مەرجانی بریتییە لە بارستەیەک لە بەردەرمانی کە وەک پۆلیپەکان ئێسکەکانیان دروست دەکەن. چەند کاتێک دەخایەنێت بۆ دروستبوونی ئەم ڕیفانە بابەتێکی گریمانەییە.
باوەڕی باو ئەوەیە کە بوونی ڕیفە مەرجانییە ئەستوورەکان ئەوە دەسەلمێنێت کە زەوی دەبێت ملیۆنان ساڵ بێت، بە پشتبەستن بە گریمانەی ئەوەی کە گەشەی مەرجان هێواش بووە.
بەڵام، دۆزینەوەی گۆشتێکی بەرچاوی مەرجان لە ساڵی 1992 کە بە توندی بە پێڵاوێکی مۆدێرنەوە (کە لەو کاتەدا کەمتر لە چوار ساڵ بوو) لە ئاوەکانی فلیپین گەشەی دەکرد، تەنها یەک نیشانەیە لە نێو زۆرێکدا کە ئەمە وا نییە.
بایۆلۆجیستەکانی دەریایی دۆزیویانەتەوە کە مەرجان ئەڵقەی گەشەی تێدایە، وەک ئەوانەی دار. لێکۆڵینەوەیەک لەلایەن پەیمانگای زانستی دەریایی ئوسترالیا پەیوەندییەکی لە نێوان ڕێژەی گەشەی مەرجان و لافاو یان لافاوەکانی وەرزی ئاوی شیرین لە زەویی نزیک دۆزیوەتەوە.
لە تۆمارە مێژووییە بەهێزە پەیوەندیدارەکانی لافاو و لافاوەکانی ڕووبار، توێژەران دیارییان کرد کە کۆلۆنی مەرجانی ناوبراو تەنها 118 ساڵی خایاندووە بۆ گەشەکردن بە 1.8 مەتر (6 پێ).
ئەمە ڕێگەیەکی نوێی پێدان بۆ دیاریکردنی تەمەنی هەموو ڕیفەکانی کە ڕیفی گەورەی بەربەستی ئوسترالیا پێکدەهێنن. بە پشتبەستن بەم میتۆدۆلۆژیایە، ڕیفە بەربەستە دەرەکییەکان (ئەوانەی دوورترینن لە کەناراوەکانی ئوسترالیا و لە قووڵترین ئاودا)، کە نزیکەی 55 مەتر (180 پێ) ئەستوورن، کەمتر لە 3,700 ساڵ دەبن – نەک ملیۆنان ساڵ وەک ئەوەی باوەڕی پێکراوە.
