کۆدی جلوبەرگ لە پەیمانی کۆن
ئێمە ئەم پرسیارانە بەو ڕیزبەندییە وەرناگرین کە پێیان دراون. لە ڕاستیدا کاتێک سەیری بنەما خوداییەکان دەکەین کە ئەم یاسایانە بەڕێوەدەبەن، پرسیارەکان بەرەو پاشخان دەچن.
سەرەتا، 2 تیمۆساوس 3:16-17 (NKJV) پێمان دەڵێت، «هەموو نووسراوێک بە ئیلهامی خودایە و سوودبەخشە بۆ فێرکردن، بۆ سەرزەنشتکردن، بۆ ڕاستکردنەوە، بۆ پەروەردەکردن لە ڕاستودروستیدا، تاکو پیاوی خودا تەواو بێت، بە تەواوی ئامادە بێت بۆ هەموو کارێکی چاک.» کاتێک پۆڵسی نێردراو ئەم نامەیەی بۆ تیمۆساوس نووسی، خەڵک هەموو پەیمانی کۆنیان هەبوو. تەنها بەشێک لە پەیمانی نوێ نووسرابوو، و ئەمەش لە شێوەی نامە و هەندێک کتێبی تاکەکەسی بوو. چاپکردن هێشتا داهێنرابوو، بۆیە ئەمانە بە دەست کۆپی دەکران. زۆر کەم مەسیحی زیاتر لە بەشێکی بچووکی ئەوەیان دەبوو کە ئێستا پێی دەڵێین پەیمانی نوێ. ئەوەی هەیانبوو، بە گرانبەهایان دەزانی.
با بە وریاییەوە بیرمان بێت کە ڕۆحی پیرۆز ئیلهامی بە موسا دا بۆ نووسینی کتێبی دواوتار (جگە لەوانەیە بەشی 34 چونکە وا دیارە ئەمە لەلایەن کەسێکی ترەوە نووسرابێت). کتێبەکە بەشێکە لە وشەی پیرۆزی خودا، و خودا لە پشت وشەکەیەوەیە. گەورە عیسا فەرمووی، «وامەزانن هاتووم بۆ لەناوبردنی یاسا یان پێغەمبەران. من نەهاتووم بۆ لەناوبردن بەڵکو بۆ بەجێهێنان. چونکە بە دڵنیاییەوە، پێتان دەڵێم، هەتا ئاسمان و زەوی نەفەوتێن، یەک پیت یان یەک خاڵ بە هیچ شێوەیەک لە یاسا ناڕوات هەتا هەموو شتێک بەجێدەهێنرێت» (مەتتا 5:17-18).
خودا یاساکەی دا بە گەلی زەمینی خۆی ئیسرائیل، و ئەوان گوتیان، «هەموو ئەوەی یەزدان فەرموویەتی، ئێمە دەیکەین» (دەرچوون 19:8). بەڵام، ئەوان بە خراپی شکستیان هێنا لە ئەنجامدانی ئەوەی کە بە پەلە بەڵێنیان دابوو، گوناهەکانیان بە خاچکردنی کوڕی خودا، گەورەمان عیسای مەسیح، کۆتایی پێهێنا. ئێمە مەسیحییەکان لە ژێر یاسادا نین چونکە مەسیح مردووە، لە مردووان هەستاوەتەوە، سەرکەوتووە بۆ ئاسمان و ڕۆحی پیرۆزی ناردووە بۆ ئەوەی لە ناوماندا بژی، فێرمان بکات و ڕێنماییمان بکات بۆ هەموو ڕاستییەکە. مەسیح خۆی دەبێتە نموونەیەک کە شوێنی دەکەوین. هەندێک باوەڕداری جولەکە دەیانویست باوەڕدارانی ناجولەکە خەتەنە بکەن و یاساکە بپارێزن، بەڵام ڕۆحی پیرۆز لە ئەعمال 15دا ڕوونی کردەوە کە بە هیچ شێوەیەک نابێت هیچ شتێک زیاد بکرێت بۆ ئەو کارەی کە مەسیح تەواوی کرد. نامەی نامەی بۆ گالاتییەکان بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم بیرۆکە هەڵەیە نووسرابوو.
تەنانەت ئەو بەشانەی وشەی خودا کە ڕاستەوخۆ بۆ ئێمە کە مەسیحین ناگونجێن، شوێنی خۆیان لە کتێبی پیرۆزدا هەیە. ئێمە زیاتر لە مێژووی کۆن لێیانەوە فێردەبین؛ ئێمە دەدۆزینەوە کە خودا چۆن هەست بە زۆر بابەتی گرنگ دەکات. یەکێک لەو شتانەی کە لە یەکەم بەشی پەیدابووندا دەیبینین ئەوەیە کە خودا خودایەکی هەموو-ژیر و ڕێکخەرە کە ڕقی لە تێکەڵکردنە. ئەو ڕووناکی لە تاریکی جیاکردەوە، ئاوەکانی سەرەوە لە ئاوەکانی خوارەوە، وشکانی لە دەریاکان. خودا ڕووەک و دار میوەکان و هەموو جۆرە جیاوازەکانی بوونەوەرە زیندووەکانی بەپێی جۆرەکانیان دروست کرد، و مرۆڤایەتی، نێر و مێی دروست کرد.
ئەو هۆکارەکانی خۆی هەیە بۆ ئەم جیاکردنەوانە. وەک نموونە، لە ئەفەسۆس 5:22-33دا ئەو ڕاستی ئەوەی مرۆڤایەتی نێر و مێیە خستەڕوو. هەروەها نیشانی دا کە ئەو کەسەیە کە هەردووکیان لە هاوسەرگیریدا کۆدەکاتەوە، هەریەکەیان ڕۆڵی جیاوازی خۆیان هەیە لە کاتێکدا یەکتر تەواو دەکەن وەک جۆرێک لە مەسیح و کەنیسە. نووسراوەکانی تر ئەم پەیوەندییە سەرسوڕهێنەرە زیاتر ڕوون دەکەنەوە.
ئەو هەمیشە هۆکارەکانی نادات بۆ ئەو فەرمان یان ئاراستانەی کە دەیدات. بەڵام هەندێک جار دەیدات. خوێندنەوەیەکی وریای دواوتار 4 ڕوونی دەکاتەوە کە یاساکە بۆ ئیسرائیل دراوە و ئەوانی لە هەموو نەتەوەکانی تری سەر زەوی جیاکردووەتەوە. یەحزقێل 44:18 کەمێک ڕووناکی دەخاتە سەر فەرمانی ئیسرائیل کە جلوبەرگی خوری و کەتان تێکەڵ نەکەن. بە باسکردنی پەرستگاکە کە لە هەزار ساڵەکەدا دروست دەکرێت و خزمەتی کاهینەکان لەو کاتەدا، خودا فەرمووی جلوبەرگیان کاتێک خزمەتی دەکەن دەبێت لە کەتان بێت: «نابێت هیچ شتێک لەبەر بکەن کە ببێتە هۆی ئارەقکردنەوە.» لە پەیدابوون 3:19، وەک بەشێک لە ئەنجامی سەرپێچیکردنی بە ئەنقەستی ئادەم لە یەک فەرمان کە خودا پێی دابوو، پێی گوترا، «بە ئارەقی ڕوخسارت نان دەخۆیت هەتا دەگەڕێیتەوە سەر خاک.» خزمەتی کاهینێک مەبەست لێی ئیمتیازێکی خۆش بوو، نەک کارێکی قورس و ئارەقپێکەر.
خودا پیاوان و ژنانی جیاواز دروست کرد، هەریەکەیان ڕۆڵی خودا-پێدراوی خۆیان هەیە بەڵام پێویستیان بە یەکترە و پشت بە یەکتر دەبەستن. لە بەشی سەرۆکایەتی لە 1 کۆرنسۆس 11، کە هەروەها ڕێنماییەکانی خودا بۆ قژی پیاوان و ژنانی مەسیحی و داپۆشینی سەر دەدات، دەخوێنینەوە: «بەڵام، نە پیاو سەربەخۆیە لە ژن، نە ژن سەربەخۆیە لە پیاو، لە یەزداندا. چونکە وەک ژن لە پیاو هات، بە هەمان شێوە پیاویش لە ڕێگەی ژنەوە دێت؛ بەڵام هەموو شتێک لە خوداوەیە» (ئایەتەکانی 11-12). لە شوێنێکی تر، چونکە وەک پێشتر ئاماژەمان پێداوە ژنان جۆرێکن لە کەنیسە و پیاوان جۆرێکن لە مەسیح، ژنان هان دەدرێن کە بە شێوەیەکی سادە جل لەبەر بکەن و خۆیان بە خشڵی گرانبەها نیشان نەدەن (1 تیمۆساوس 2:9-15؛ 1 پەترۆس 3:1-6). مەسیح ئەو کەسەیە کە دەبێت نیشان بدرێت، و کەنیسە دەبێت ملکەچی ئەو بێت. بە هەمان شێوە، خۆر بە شکۆمەندییەکی درەوشاوە دەدرەوشێتەوە، لە کاتێکدا درەوشانەوەی مانگ ڕەنگدانەوەیەکی کەمکراوەی درەوشانەوەی خۆرە و بە تایبەتی لە کاتی شەودا دەبینرێت کاتێک بوونی خۆر بە چاوەکانمان نابینرێت.
لە پێدانی یاساکانی ئیسرائیلدا، خودا بارودۆخی ژیانی ئەوانی لەبەرچاو گرت. بۆ نموونە، لە دەرچوون 35:3 خودا قەدەغەی لە ئیسرائیلییەکان کرد کە لە ڕۆژی شەممەدا ئاگر لە ماڵەکانیاندا داگیرسێنن. لە ژمارەکان 15:32-36 پێمان دەڵێن دەربارەی پیاوێک کە لە ڕۆژی شەممەدا دار کۆدەکردەوە، بە ئاشکرا بۆ ئامادەکردنی ئاگر. خودا فەرمانی دا کە ئەم پیاوە لەلایەن هەموو کۆمەڵگەی ئیسرائیلەوە بەردباران بکرێت تا بمرێت. خودا گەلەکەی خۆی لە بیابانەوە دەبردە ناو خاکێک کە بە دەگمەن بەفر یان کەشوهەوای زۆر ساردی تێدایە. ئەگەر سیبیریا یان ئەلاسکای وەک نیشتمان پێدابوونایە، ئەوا فەرمانێکی لەو جۆرە زۆر قورس دەبوو.
هیچ شوێنێک خودا جلوبەرگی پیاوان لە بەرامبەر جلوبەرگی ژناندا پێناسە ناکات. جیاوازییەکانی کەشوهەوا و چالاکییەکان لەبەرچاو دەگیرێن کاتێک دێتە سەر ئەوەی چی لەبەر بکرێت. جلوبەرگەکانمان نیشان دەدەن کە چۆن خۆمان بە خەڵکی تر نیشان دەدەین، و ئەوان جۆرێکن لەمە لە کتێبی پیرۆزدا. گەلی زەمینی خودا دەبوو جیاوازییەک لە نێوان نێر و مێدا بپارێزن. گەلی ئاسمانی خودا – مەسیحییەکان – دەبێت سەرنج بدەن. خودا ڕقی لە یەکڕەگەزییە – هەوڵی دیزاینەرانی مۆدە بۆ شکاندنی ئەم جیاوازییە لە نێوان ڕەگەزەکاندا. وەک ئەوانەی کە حاجی و نامۆن لە جیهاندا (بڕوانە عیبرانییەکان 11:13؛ 1 پەترۆس 2:11)، نابێت هەوڵ بدەین سەرنجی خۆمان ڕابکێشین. لەبری ئەوە، دەبێت خەڵکی ئاراستەی گەورەمان بکەین.
خودا بە ڕوونی لە وشەکەی خۆیدا قسەی کرد دژی هاوڕەگەزخوازی و هەموو خراپ بەکارهێنانەکانی سێکسی مرۆڤ کە لە نێو گەلانی بتپەرستدا لە سەردەمی کتێبی پیرۆزدا باو بوون. ئەمانە لە زۆر وڵاتدا وەک شێوازی ژیانی جێگرەوە ئەمڕۆ پەرەیان پێدەدرێت و تەنانەت بە یاسایی پارێزراون. «داوێنپیسی» و «گوناه» وشەیەک کەمتر لە جیهانی ئەمڕۆدا دەبیسترێن. ستانداردەکانی مرۆڤ بە خێرایی دەگۆڕێن، بەزۆری بۆ خراپتر. خودا ناگۆڕێت و ستانداردەکانی ناگۆڕێن یان خۆیان ناگونجێنن لەگەڵ خراپەکارییە ئاشکراترەکانی مرۆڤ. و لە کاتێکدا ئێمە باوەڕداران لە جیهاندا دەژین، ئێمە هی جیهان نین (یۆحەننا 17:11،14). ئێمە چاوەڕێین، یان لانیکەم دەبێت چاوەڕێ بین، بۆ هاتنی گەورەمان عیسا بۆ ئەوەی بمانباتە لای خۆی، لەم جیهانە خراپەی ئێستادا. ئەمە «هیوای پیرۆزی» ئێمەیە، کە دوای حەوت ساڵ لە تەنگانە بە «دەرکەوتنی شکۆمەندی خودای گەورە و ڕزگارکەرمان عیسای مەسیح» (تیتۆس 2:13) دێت. ئەو دادوەری ڕاستودروست ئەنجام دەدات و پاشان بە ڕاستودروستی فەرمانڕەوایی دەکات لێرەدا کە خاچ کراوە و هێشتا ڕەتکراوەتەوە. گەورە عیسا، وەرە!
کۆدی جلوبەرگ لە پەیمانی کۆن (بەردەوام)
دواوتار واتە «یاسای دووەم». پاشخانە مێژووییەکەی هەموو کتێبەکە لە ئایەتە سەرەتاییەکانیدا باس کراوە. ئایەتی 1ی بەشی 1 پێمان دەڵێت ئەو شوێنەی کە موسا وشەکانی ئەم کتێبەی بۆ گەلی ئیسرائیل گوت. ئەمە لە لای بیابانی خاکی کەنعان بوو، چونکە گەلەکە نەپەڕینەوە بۆ خاکی بەڵێندراو هەتا یەشوع 3-4. دواوتار لە یەکەم ڕۆژی مانگی یازدەهەمینی ساڵی چلەم درا دوای ئەوەی گەلی ئیسرائیل میسریان بەجێهێشتبوو (دواوتار 1:3). ئەوان میسریان لە شەوی جەژنی پەسخەدا بەجێهێشتبوو – زۆر زوو لە ڕۆژی پازدەهەمینی مانگی یەکەم (بڕوانە دەرچوون 12)ی بەهار. بۆیە، کتێبی دواوتار بە نزیکەیی لە کۆتایی شوبات یان سەرەتای ئازاری ساڵی چلەم دوای بەجێهێشتنی میسر بەپێی شێوازی ئێمە بۆ دیاریکردنی کات، مێژووی بۆ دانراوە. کەشوهەوای ئەو بەشەی جیهان بەراورد کراوە بە کەشوهەوای کارۆلینای باشوور لە ئەمریکا، کەشوهەوایەکی مامناوەند.
موسا لەلایەن خوداوە پێی گوترابوو کە ئەو ناچێتە ناو خاکەکە لەگەڵ گەلەکەی (دواوتار 4:21). بۆیە لێرەدا، بۆ گەلێک کە ئامادە بوون بپەڕنەوە بەسەر ڕووباری ئوردون و دەست بکەن بە داگیرکردنی ئەو خاکەی کە خودا پێی دەدان، موسا پێداچوونەوەی بەو یاسایانەدا کرد کە خودا پێی دابوون و هانی دان کە گوێڕایەڵی بن، هۆشداری دایە لە ئەنجامەکانی سەرپێچیکردن. لە نێو ئەم یاسایانەدا ئەم قەدەغەکردنەی لەبەرکردنی جلوبەرگی ڕەگەزی بەرامبەر هەیە. یەکێک لە ڕاڤەکاران ئاماژەی بەوە کردووە کە بتپەرستی گەلانی بتپەرستی کەنعان بە توندی لەگەڵ داوێنپیسی تێکەڵاو بووە، و ئەمەش لەوانەیە بنەمای ئەم قەدەغەکردنە بێت.
هاوسەرگیری مرۆڤ لە ئەفەسۆس 5:22-33دا ڕاگەیەندراوە کە نموونەی یەکێتی مەسیح و کەنیسەیە. ئامانجی خودا لە هاوسەرگیریدا ئەوەیە کە یەک مێرد (نێر) یەک ژنی (مێ) هەبێت. سێکسی پێش هاوسەرگیری (کە خودا پێی دەڵێت «داوێنپیسی»)، یەکڕەگەزی، هاوسەرگیری هاوڕەگەز، هاوڕەگەزخوازی، جلگۆڕین و هەر پەیوەندییەکی سێکسی تر لە دەرەوەی دامەزراوەی خودایی هاوسەرگیری هەموویان دژی ویستی خودان بۆ مرۆڤایەتی. خودا ئەمە بە ڕوونی لە یاساکەیدا دەردەبڕێت کە بە گەلی زەمینی خۆی، ئیسرائیلی دا. ئەو هەر پەیوەندییەکی لەو جۆرە بە «گوناه» ناودەبات، بە بێ هیچ گومانێک.
جلوبەرگمان ئەوەیە کە چۆن خۆمان نیشان دەدەین بە خەڵکی تر. بۆیە، جلوبەرگێک کە جیاوازی نێوان ڕەگەزەکان دەشارێتەوە لەلایەن خوداوە قەدەغە کرابوو. ئەمە بەهۆی بارودۆخی کەشوهەواوە نەبوو؛ ئەمە بابەتێکی پیرۆزی خودا بوو لە بەرامبەر داڕمان، یان گۆڕینی، بتپەرستی نەتەوەکان. زۆر وڵات ئەمڕۆ ئەوەی خودا بە «گوناه» ناوی دەبات بە یاسایی و لە ڕووی سیاسییەوە ڕاستیان کردووە. لە هەندێک وڵاتدا ئەو کەسەی کە لەگەڵ خودا دژی ئەم جۆرە جیاوازانەی گوناه دەوەستێتەوە، سزای یاسایی دەدرێت.
سەبارەت بە جۆرێکی تایبەتی جلوبەرگ بۆ باوەڕداران بۆ لەبەرکردن لە کاتی پەرستندا ئەمڕۆ، خودا هیچ داوا ناکات، بۆیە ئێمەش نابێت هیچ داوا بکەین. ئیسرائیل گەلی زەمینی خودا بوو. نەتەوەکە بە فەرمی بەڵێنی دابوو کە هەرچی یەزدان فەرمانی پێبکات، ئەنجامی بدات. خودا ئەوانی بە بەڵێنەکەیانەوە گرت. پەرستنی ئەوان پەرستنێک بوو کە بە هەموو شێوەیەک سەرنجی هەستەکانی ڕادەکێشا: قوربانییە بینراوەکان، مۆسیقای ئامێری و هەروەها مۆسیقای دەنگی کە لەلایەن کۆرسە ڕاهێنراوەکانی پیاوانەوە دەوترا، کاهینایەتییەکی تایبەتی بۆماوەیی کە لە هارونەوە هاتبون و یاریدەدەرانی لێڤی، جلوبەرگی تایبەت بۆ کاهینەکان، بخووری بۆنخۆش و زەیتی دەستنیشانکردن، بینایەکی سەرنجڕاکێش و شکۆمەند بۆ پەرستن.
مەسیحییەتی ڕاستەقینەی کتێبی پیرۆز هیچ کام لەمانە فەرز ناکات. مەسیح، سەرمان لە ئاسماندا، ناوەندێکە کە دەبێت لە دەوری کۆببینەوە. لەو شوێنەی کە «دوو یان سێ کەس بە ناوی ئەوەوە کۆدەبنەوە» ئەو بەڵێن دەدات کە لە ناویاندایە (مەتتا 18:20). یاقوب 2:1-4 نیشان دەدات کە دەوڵەمەندەکان بە جلوبەرگی جوان و هەژارەکان بە جلوبەرگی پێچەوانەوە لە کۆبوونەوەکانیاندا پێکەوە دەدۆزرێنەوە. خودا ڕێزی کەس ناگرێت. ئەو ئێمە وەک خۆمان قبوڵ دەکات.
ئەگەر بە جلوبەرگی پاکەوە بێینە بەردەمی، ئەمە دەکەین بۆ نیشاندانی ڕێز بۆ ئەو، بەڵام لە ڕوانگەیەکی دەرەکییەوە پێویست ناکات هیچ شتێکی یەکپۆشی هەبێت دەربارەی ئەوەی مەسیحییەکان چۆن دەردەکەون کاتێک پەرستن دەکەن. ژنان لە 1 تیمۆساوس 2:9 و 1 پەترۆس 3:3-4دا هان دەدرێن کە بە سادەیی خۆیان بڕازێننەوە، بەڵام ئەمە بۆ ژیانی ڕۆژانەیە؛ هیچ ئاراستەیەکی تایبەت بە مەسیحییەکان نەدراوە بۆ ئەوەی چۆن بۆ پەرستن جل لەبەر بکەن. پیاوان پێویست ناکات قەمیسی سپی و قاتی و گراڤات لەبەر بکەن، وەک هەندێک جار هەوڵیان داوە داوای بکەن. هیچ شتێک هەڵە نییە لەوەی مەسیحییەکان وەک یەک جل لەبەر بکەن، بە مەرجێک ئەمە شتێک نەبێت کە فەرز کرابێت یان چاوەڕوان کرابێت لێیان. بۆ هەندێک لە گرووپەکە کە جۆرێکی تایبەتی جلوبەرگ لەبەر بکەن بۆ جیاکردنەوەیان لەوانی تر وەک ئەوەی ئەوان خوداپەرستتر یان گرنگتر بن، وەک کاهینەکان لە پەیمانی کۆندا داوایان لێکرابوو کە لە کاتی ئەرکدا لەبەریان بکەن، هەڵەیە. «یەک مامۆستاتان هەیە، مەسیح، و ئێوە هەمووتان برای یەکترن» (مەتتا 23:8).
