باخچەی عەدەن
«خوداوەند خودا باخچەیەکی لە ڕۆژهەڵاتی عەدەن چاند، و لەوێ پیاوەکەی دانا کە دروستی کردبوو.» —پەیدابوون ٢:٨ NKJV
یەکەم باخچە لە کتێبی پیرۆزدا هەر لە سەرەتای پەیدابووندا دەدۆزرێتەوە: باخچەی عەدەن، بە واتای باخچەی چێژ. خودا ئەم باخچەیەی چاند، و ئەو سیفەتی خودای وەرگرت. ئەو ئادەمی، کە لە خۆڵی زەوی دروستی کردبوو (ئایەتی ٧)، خستە ناو ئەم باخچەیەوە و بەرپرسیارێتی چاودێریکردن و پاراستنی پێدا.
بە ئادەم، یەکەم پیاو، ڕۆڵی سەرۆکی ئەم دروستکراوە جوانە درا – کە هیچ کەم و کوڕییەکی نەبوو – لەگەڵ مافی خواردنی میوەی هەموو درەختەکانی ناو باخچەکە. تاکە درەختێک کە نەیدەبوو میوەکەی بخوات، درەختی زانینی چاکە و خراپە بوو، «چونکە لەو ڕۆژەی کە لێی دەخۆیت، بە دڵنیاییەوە دەمریت» (ئایەتی ١٧).
ئادەم بە تەنیا بوو، و خودا زانی کە ئەوە باش نییە. بۆیە، بە شێوازێکی ناوازە، ژنێکی دروست کرد و هێنای بۆ لای ئادەم، کە وتی: «ئەمە ئێستا ئێسکی ئێسکەکانمە و گۆشتی گۆشتمە؛ ناوی لێدەنرێت ژن، چونکە لە پیاو وەرگیراوە» (ئایەتی ٢٣). ئێستا هاوڕێیەکی هەبوو – تەواوکەرێک – بۆ ئەوەی لە هەموو بەرەکەتەکاندا لەژێر دەستی باشی خودادا بەشداری بکات.
کاتێک خودا سەیری هەموو ئەوەی کرد کە دروستی کردبوو، بینی کە هەموو شتێک زۆر باش بوو، و لە ڕۆژی حەوتەمدا لە هەموو کارەکانی پشووی دا. سەرەڕای هەموو ئەو وێرانکارییەی کە ئێستا لە جیهانەکەدا هەیە کە تێیدا دەژین، هێشتا دەتوانین بە چاوەکانمان سەرسوڕهێنەرەکانی دروستکراوە گەورەکەی خودا ببینین. لە چەندین بەشی زۆر سەرنجڕاکێشدا لە کتێبی ئەیوبدا، دەربارەی گەورەیی خودا و دەسەڵات و داناییەکەی لە دروستکردندا دەخوێنینەوە. لێرەدا تەنها کەمێک لەوەی کە لەوێ دەیدۆزینەوە: «تۆ لە کوێ بوویت کاتێک من بناغەکانی زەویم دانا؟ ... بناغەکانی بە چی بەسترابوونەوە؟ یان کێ بەردی گۆشەکەی دانا، کاتێک ئەستێرەکانی بەیانی پێکەوە گۆرانیان دەوت، و هەموو کوڕەکانی خودا بە شادی هاواریان دەکرد؟» (٣٨:٤،٦-٧). بە دڵنیاییەوە دەتوانین وشەکانی زەبووری ١٩:١ دووبارە بکەینەوە، کە دەڵێت: «ئاسمانەکان شکۆمەندی خودا ڕادەگەیەنن؛ و گەردوون کاری دەستی ئەو نیشان دەدات.» چەند بێ بایەخین ئێمە لەبەردەم گەورەیی و شکۆمەندی ئەودا، بەڵام بۆمان ئاشکرا کراوە بۆ ئەوەی بپەرستین و ستایش بکەین.
زەوی ئەو هەسارەیە بوو کە خودا ئامادەی کرد و بۆ مرۆڤی ئامادە کرد بۆ نیشتەجێبوون؛ ئەوە بیرکردنەوەیەکی دواتر نەبوو. پێش دەستپێکردنی کات، لە ڕاوێژەکانی خودادا ئەم بیرۆکەیە لە دڵیدا چێنرا. ئەو وتی: «با مرۆڤ بە وێنەی خۆمان، بە شێوەی خۆمان دروست بکەین؛ با ئەوان دەسەڵاتیان بەسەر ماسییەکانی دەریا، بەسەر باڵندەکانی ئاسمان، و بەسەر ئاژەڵەکان، بەسەر هەموو زەوی و بەسەر هەموو گیانلەبەرێکی خشۆکدا هەبێت کە بەسەر زەویدا دەخشێت» (پەیدابوون ١:٢٦). ئەو نێر و مێی دروست کردن و بەرەکەتدارانی کردن، و وتی: «بەردار بن و زۆر بن؛ زەوی پڕ بکەن و ژێردەستی بکەن؛ دەسەڵاتتان بەسەر ماسییەکانی دەریا، بەسەر باڵندەکانی ئاسمان، و بەسەر هەموو گیانلەبەرێکدا هەبێت کە بەسەر زەویدا دەجوڵێت» (ئایەتی ٢٨). ئادەم و حەوا بەڕاستی بەرەکەتدار بوون کە لەم باخچە جوانەی چێژدا دەژیان. ئەوان یەکتریان هەبوو بۆ خۆشویستن و هەموو شتێکی باش بۆ چێژوەرگرتن پێکەوە. مانگی هەنگوینیان دەستی پێکردبوو!
بەڵام ئەم بەرەکەتانە بە خێرایی لەدەست چوون. ڕەنگە ئادەم و هاوڕێکەی کەمێک کاتێکی زۆریان بە وەستان و سەیری ئەو درەختە قەدەغەکراوە و پرسیارکردن لەوەی بۆچی خودا میوەکەی لێیان قەدەغە کردبوو، بەسەر بردبێت. مارەکە، شەیتان، لە باخچەکەدا بوو. ئەو نزیک بووەوە لە ژنەکە و یەکەم وشەکانی ئەمانە بوون: «ئایا خودا بەڕاستی وتوویەتی...؟» (٣:١). بەڕاستی وشەی مەترسیدار! ئەم وشانە گومانی خستە مێشکییەوە، پرسیاری لەوە کرد کە خودا چی وتووە، و گوێ و دڵی کرانەوە بۆ گوێگرتن لە دەنگی شەیتان نەک لە دەنگی خودا. ئاگادار بە، خوێنەری خۆشەویست، چونکە شەیتان هێشتا ئەم تاکتیکە بەکاردەهێنێت ئەمڕۆ، هەوڵدەدات وامان لێبکات کە گوێ بەوە نەدەین کە خودا وتوویەتی و لەبری ئەوە گوێ لەو دەنگە زۆرانە بگرین کە لە دەوروبەرمانن. لە باخچەی عەدەن، هەردوو ئادەم و حەوا سەرپێچی خوداوەند خودایان کرد بە خواردنی میوەی قەدەغەکراو؛ چاوەکانیان کرانەوە و زانیان کە ڕووتن (ئایەتی ٧).
دەنگی خوداوەند خودا کە لە باخچەکەدا لە کاتی فێنکی ڕۆژدا دەڕۆیشت، دەبوو شادی بۆ ئادەم و حەوا بهێنایە، بەڵام ئێستا ترسابوون و لە نێو درەختەکاندا خۆیان حەشاردابوو. درەختە جوانەکان کە خوداوەند خودا بۆ چێژوەرگرتنیان پێدابوون، ئێستا وەک شوێنی حەشاردان بەکاریان دەهێنا. ئەو بانگی کرد: «لە کوێیت؟» (ئایەتی ٩)، و ئەوان لە حەشاردانەکەیان هاتنە دەرەوە، بە تەواوی ئاشکرا لەبەردەم خودادا وەستابوون کە گوناهیان لە دژی کردبوو. پاشان خودا پرسی: «ئایا لەو درەختەت خواردووە کە فەرمانم پێکردیت کە لێی نەخۆیت؟» ئادەم بە ناڕاستەوخۆ خودای تاوانبار کرد: «ژنەکە کە تۆ پێم دایت بۆ ئەوەی لەگەڵم بێت، ئەو لە درەختەکەی پێدام، و منیش خواردم.» ژنەکە وتی: «مارەکە فریوی دام، و منیش خواردم» (ئایەتەکانی ١١-١٣). کاریگەری ئەم سەرپێچییە دەستبەجێ و فراوان بوو، چونکە دەخوێنینەوە: «بۆیە، وەک چۆن بەهۆی یەک پیاوەوە گوناه هاتە ناو جیهان، و مردن بەهۆی گوناهەوە، و بەم شێوەیە مردن بەسەر هەموو پیاواندا بڵاوبووەوە، چونکە هەمووان گوناهیان کرد» (ڕۆما ٥:١٢). پاشان خوداوەند خودا جلوبەرگی پێستی دروست کرد بۆ داپۆشینی ئادەم و حەوا. ئاژەڵێک دەبوو سەرببڕدرێت و خوێن بڕژێت بۆ دروستکردنی ئەم داپۆشینە بۆیان. ئەمە بە دڵنیاییەوە ئاماژەمان پێدەدات بۆ ١ پەترۆس ١:١٩، کە تێیدا بەبیرمان دەهێنرێتەوە کە ئێمە ڕزگار کراوین «بە خوێنی گرانبەهای مەسیح، وەک بەرخێک بێگەرد و بێ پەڵە.»
ئادەم و حەوا لەو باخچە جوانە دەرکران بۆ ئەوەی کار بکەن و خۆراکی زەوییەکی نەفرەت لێکراو بخۆن. باخچەی عەدەن چیتر شوێنی چێژ نەبوو بەڵکو بووبووە شوێنی خەمێکی بێ وەسف. وەڵامی خودا چی دەبێت؟ وەڵامی ئەو لە باخچەیەکی تردا دێتە لامان – باخچەی گەتسیمانی.
باخچەی گەتسیمانی
«کاتێک عیسا ئەم وشانەی وت، لەگەڵ قوتابییەکانی چووە دەرەوە بەسەر ڕووباری کیدرۆندا، لەوێ باخچەیەک هەبوو، کە ئەو و قوتابییەکانی چوونە ناوی. و یەهودا، کە خیانەتی لێکرد، شوێنەکەشی دەزانی؛ چونکە عیسا زۆر جار لەوێ لەگەڵ قوتابییەکانی کۆدەبووەوە.» —یۆحەننا ١٨:١-٢
«پاشان عیسا لەگەڵیاندا هاتە شوێنێک کە ناوی گەتسیمانی بوو... و دەستی کرد بە خەمباربوون و زۆر دڵتەنگ بوون.» —مەتتا ٢٦:٣٦-٣٧
باخچەی گەتسیمانی شوێنێکی زۆر تایبەتی هەیە لە ژیانی خوداوەند عیساماندا. لە کاتی تەواودا ئەو لە بەرزاییەکانی شکۆمەندییەوە هاتە خوارەوە بۆ ئەم زەوییە وەک ئەو کەسەی کە لەلایەن باوکەوە نێردرا. ئەم خزمەتکارە نزمە وتی: «من ویستی خۆم ناخوازم بەڵکو ویستی ئەو باوکەی کە منی ناردووە» (یۆحەننا ٥:٣٠). ئەو باخچەیەکی چێژی لەم جیهانەدا نەدۆزییەوە وەک ئادەم. لەبری ئەوە، گوناه و مردن هاتبوونە ناوەوە، و هەموو شتێک لە حاڵەتی وێرانکاریدا بوو. ڕۆما ٥:١٢ بەبیر دەهێنینەوە: «بەهۆی یەک پیاوەوە گوناه هاتە ناو جیهان، و مردن بەهۆی گوناهەوە، و بەم شێوەیە مردن بەسەر هەموو پیاواندا بڵاوبووەوە، چونکە هەمووان گوناهیان کرد.» عیسا ئاگاداری ئەو پێداویستییانە بوو کە لە هەموو لایەکەوە دیار بوون، و دەخوێنینەوە کە ئەو نەخۆشەکانی چاک دەکردەوە، شەلەکانی دەکردە ڕۆیشتوو و بینایی دەدایە کوێرەکان. ژیانی ئەو ژیانێک بوو کە بە گوێڕایەڵییەکی تەواو و بێ کەم و کوڕی بۆ شکۆمەندی خودا و باوکی ژیا، بەڵام ئەو تەنها بۆ دابینکردنی ئەم پێداویستییانە نەهات. ژیانی بێ کەم و کوڕی ئەو نەیدەتوانی ڕزگارمان بکات. ئەو هات بۆ لابردنی گوناه بە قوربانیکردنی خۆی (عیبرانییەکان ٩:٢٦)، بۆ لەناوبردنی کارەکانی شەیتان (٢:١٤)، و بۆ ئەوەی بەهۆی مردنییەوە گوناهباران ڕزگار بکرێن. دەنکە گەنمەکە دەبێت بکەوێتە ناو زەوی و بمرێت. «بە دڵنیاییەوە، پێتان دەڵێم، ئەگەر دەنکە گەنمێک نەکەوێتە ناو زەوی و نەمرێت، بە تەنیا دەمێنێتەوە؛ بەڵام ئەگەر بمرێت، گەنمی زۆر بەرهەم دەهێنێت» (یۆحەننا ١٢:٢٤). عیسا ئەو دەنکە گەنمە بوو، و دەبێت بمرێت. ئەو تاکە کەس بوو کە هەم شایستە و هەم ئامادە بوو.
کاتێک کاتی جەژنی پەسخە نزیک بووەوە، عیسا و قوتابییەکانی هاتنە ئەو شوێنەی کە ئەو بۆی دیاری کردبوو بۆ ئەوەی بیخۆن. ئەو وتی: «بە ئارەزوویەکی زۆرەوە ئارەزووم کردووە ئەم پەسخەیە لەگەڵ ئێوەدا بخۆم پێش ئەوەی ئازار بچێژم» (لۆقا ٢٢:١٥). دوای ئەوەی نانی ئێوارەی پەسخە کۆتایی هات، عیسا لەگەڵ قوتابییەکاندا چوو بۆ کێوی زەیتوون، لەوێ باخچەی گەتسیمانی دەدۆزینەوە. ئەوە شوێنێک بوو کە عیسا و قوتابییەکانی بە باشی دەیانزانی چونکە ئەو زۆر جار بۆ نوێژکردن دەهاتە ئەوێ. لێرەدا کەمێک لە گێڕانەوەی کتێبی پیرۆز هەیە: «پاشان ئەوان هاتنە شوێنێک کە ناوی گەتسیمانی بوو؛ و ئەو بە قوتابییەکانی وت: «لێرە دانیشن لە کاتێکدا من نوێژ دەکەم.» و ئەو پەترۆس و یەعقوب و یۆحەننای لەگەڵ خۆی برد، و دەستی کرد بە دڵتەنگبوون و زۆر خەمباربوون. پاشان ئەو پێی وتن: «ڕۆحم زۆر خەمبارە، تەنانەت تا مردن. لێرە بمێننەوە و چاودێری بکەن»» (مەرقۆس ١٤:٣٢-٣٤). عیسا قوتابییەکانی لەوێ بەجێهێشت، کەمێک زیاتر ڕۆیشت. ئەو بە تەنیا بوو لەگەڵ باوکی کاتێک ڕۆحی خۆی لە نوێژدا دەڕشت، بەسەر ڕوخساریدا کەوت و وتی: «ئەی باوکم، ئەگەر دەکرێت، با ئەم پەرداخە بەسەرمدا تێپەڕێت؛ لەگەڵ ئەوەشدا، نەک وەک من دەمەوێت، بەڵکو وەک تۆ دەتەوێت» (مەتتا ٢٦:٣٩). سێ جار ئەم نوێژە دووبارە کرایەوە لە ئازاری ڕۆحیدا، لەم پەرداخە دوور دەکەوتەوە لە تەواوی سروشتی پیرۆزیدا، بەڵام بە هەمان شێوە وەک پیاوی تەواو و پشت بەستوو قبوڵی دەکرد.
لە ئەم دیمەنەی گەتسیمانیدا، تەنها کەمێک لەوە دەبینین کە چ مانایەکی هەبوو بۆ ڕۆحی پیرۆز و بێ کەم و کوڕی ئەو کە بکرێتە گوناه – بۆ ئەوەی گوناهەکانی ئێمە لەسەر خۆی بگرێت و لەلایەن خوداوە جێبهێڵدرێت کاتێک تووڕەیی خودا بەسەریدا ڕژا. ئەو، کوڕە بەرەکەتدارەکەی خودا، لە شوێنی ئێمەدا ئازار دەچێژێت. هیچ ڕێگەیەکی تر نەبوو بۆ ڕزگارکردنی گوناهباران. کاتێک بە دڵێکی پەرستکارەوە سەیری ئەم دیمەنە دەکەین، دەبینین کە ئەو پەرداخەکە لە دەستی باوک وەردەگرێت و دەڵێت: «ئایا من پەرداخەکە ناخۆمەوە کە باوکم پێیداوم؟» (یۆحەننا ١٨:١١).
قوتابییەکان دەبوو لەگەڵیدا چاودێری بکەن؛ لەبری ئەوە خەویان لێکەوت. ئەگەر گێڕانەوەی ئیلهامبەخشی ئینجیلەکانمان نەبووایە دەربارەی ئەم کاتە کە عیسا بە تەنیا لەگەڵ باوکدا بوو، هەرگیز نەماندەزانی عیسا، پیاوی خەمەکان، چی بەسەر هات لە باخچەی گەتسیمانیدا. خەمەکانی گەتسیمانی لە عیبرانییەکان ٥:٧دا ئاماژەیان پێکراوە: «ئەو نوێژ و پاڕانەوەی پێشکەش کردبوو، بە هاوار و فرمێسکی زۆرەوە بۆ ئەو کە دەیتوانی لە مردن ڕزگاری بکات، و گوێی لێگیرا چونکە لە خودا دەترسا.» خودا بەڕاستی دەیتوانی لە مردن ڕزگاری بکات، بەڵام ئەو نەیویست چونکە کاتەکە هاتبوو کە دەنکە گەنمەکە دەبێت بکەوێتە ناو زەوی و بمرێت؛ ئەگەر نا بە تەنیا دەمێنێتەوە. مەسیح بە تەنیا نامێنێتەوە. خۆشەویستی ئەو ناچاری کرد – خۆشەویستی ئەو بۆ باوکی و بۆ ئێمە. ئەو دەبێت ئەو کارە تەواو بکات کە باوک پێی دابوو بۆ ئەوەی بیکات؛ و کاتێک کارەکە لەسەر خاچ تەواو بوو، خودا وەڵامی دایەوە بە زیندووکردنەوەی لە مردووان.
دوای نوێژە ئازاربەخشەکانی لە باخچەکەدا، عیسا گەڕایەوە لای قوتابییەکانی. لە کاتێکدا ئەو قسەی لەگەڵیان دەکرد، کۆمەڵێک خەڵک هاتن لەگەڵ یەهودا کە ڕێنماییانی دەکرد بۆ ئەو شوێنەی کە عیسا نوێژی لێدەکرد. یەهودا شوێنەکەی زۆر باش دەزانی و ئێستا نزیک بووەوە بۆ ئەوەی بە ماچێک خیانەت لە عیسا بکات. «تەنانەت هاوڕێ نزیکەکەی خۆشم کە متمانەم پێی بوو، کە نانەکەی منی دەخوارد، قاچی لە دژم بەرز کردەوە» (زەبوور ٤١:٩). عیسا، بە زانینی هەموو ئەو شتانەی کە بەسەریدا دەهاتن، بە ئارامییەکی تەواوەوە پێش کەوت بۆ ئەوەی ویستی باوک بەجێبهێنێت. بە بێدەنگی خۆی ڕادەستی دڵڕەقی سەربازەکان کرد کە بردیان بۆ گۆلگۆتا، لەوێ لە خاچیان دا.
تەنها کەمێک سەیری باخچەی گەتسیمانیمان کرد. ئەم دیمەنە پیرۆزە بابەتێک نییە بۆ گفتوگۆکردن؛ ئەوە هۆکارێکە بۆ ئەوەی لەسەر ئەژنۆکانمان بکەوین کاتێک لەوێ دەیبینین، نوێژ دەکات، چاودێری دەکات، ئازار دەچێژێت و بە ئارەزووەوە ئەم پەرداخە تاڵە لە دەستی باوکی وەردەگرێت. «ئەو کەسەی کە گوناهی نەدەزانی، کردی بە گوناه بۆ ئێمە، بۆ ئەوەی ئێمە ببینە ڕاستودروستی خودا لە ئەودا» (٢ کۆرنسۆس ٥:٢١). ڕزگارکەری بەنرخ! خوداوەندی سەرسوڕهێنەر!
