بەکارهێنانی کلیل بۆ هەمووان ناسراوە. ئەو کەسەی خاوەنی کلیلێکی شار، دەروازە، یان دەرگایەکە، کۆنترۆڵی هەر شتێک دەکات کە لەناویدایە و بەرپرسیارە لە سەلامەتی و بەکارهێنانی. لە کتێبپیرۆزدا بەکارهێنانی زاراوەی کلیل بە شێوەیەکی گشتی هێماییە، هەرچەندە بە واتای ڕاستەقینەی خۆی بەکارهاتووە لە دادوەران ٣:٢٥، کاتێک خزمەتکارەکانی عەجلۆن پاشای مۆئاب یەکێکیان بەکاردەهێنن بۆ کردنەوەی ئەو دەرگایەی کە ئیهود دوای کوشتنی گەورەکەیان دایخستبوو. کلیل بۆ داخستن یان کردنەوە بەکاردێت، و خوداوەند عیسا لە کتێبپیرۆزدا بە ئێمە نیشاندراوە کە کلیلگەلێکی جیاوازی هەیە، هەندێکیان خۆی بەکاریان دەهێنێت، و ئەوانی تریشی بە خزمەتکارەکانی سپاردووە بۆ ئەوەی بۆ ئەو بەکاریان بهێنن.
کلیلەکەی ماڵی داود
لە ئیشایا ٢١ فێردەبین کە شێبنا، کە لە نەوەی داود بوو، بەسەر ماڵی حەزقیاوە بوو، بەڵام، چونکە یەهۆڤا لێی ناڕازی بوو، پۆستەکەی دەدرایە کەسێکی تر، تەنانەت بە ئیلیاکیم کوڕی حیلکیا. سەبارەت بە ئیلیاکیم خوداوەند فەرمووی،
«و کلیلەکەی ماڵی داود دەخەمە سەر شانی؛ جا ئەو دەیکاتەوە، و کەس نایبەستێت؛ و ئەو دەیبەستێت، و کەس ناییکاتەوە» (ئیشایا ٢٢:٢٢). بە کلیلەکەی داود لەسەر شانی، حکومەتی ماڵی شاهانە سپێردرا بە دەستی ئیلیاکیم، و ئەو دەبوو لە پۆستە باڵاکەیدا خزمەت بکات، وەک لەلایەن خوداوە بانگکرابوو، بۆ خێری «دانیشتوانی ئۆرشەلیم و... ماڵی یەهودا.» ئیلیاکیم لەمەدا بە دڵنیاییەوە جۆرێکە لە خوداوەند عیسای مەسیح کە، لە ڕۆژی داهاتوودا، هەموو شتێک لە ئۆرشەلیم، لە یەهودا، بەڵێ، لە هەموو ئیسرائیلدا ڕێکدەخات بۆ شکۆمەندی خودا و بەرەکەتی گەلەکەی. ئەمە بە جۆرێک ئەوەمان پێدەدات کە لە پێشبینی ئیشایا ٩:٦–٧دا ڕاگەیەندراوە:
«چونکە منداڵێکمان بۆ لەدایک بوو، کوڕێکمان پێدرا؛ و حکومەت لەسەر شانی دەبێت.. لەسەر تەختی داود، و لەسەر شانشینەکەی، بۆ ڕێکخستنی، و بۆ دامەزراندنی بە دادوەری و بە دادپەروەری لە ئێستاوە بۆ هەتاهەتایە.» هەرچەندە خوداوەند بەسەر هەموواندا وەک کوڕی مرۆڤ لە ڕۆژی شکۆمەندیدا فەرمانڕەوایی دەکات، ئیلیاکیم تەنها ئەو بەشەی فەرمانڕەوایی خوداوەند نیشان دەدات کە پەیوەندی بە ئیسرائیلەوە هەیە. هەموو شکۆمەندی ئیسرائیل بەسەر ئەودا هەڵدەواسێت، بزمارەکە لە شوێنی دڵنیادا، ئەو کەسەی کە «لادرا، و... بڕدرا» بەڵام کە، لە زیندووبوونەوەدا، هەموو ئەوەی کە لە پەیمانی کۆندا سەبارەت بەو پێشبینی و پێشبینی کرابوو، بەدی دەهێنێت.
کلیلەکەی داود
هەرچەندە بێگومان ئاماژە بەم کتێبپیرۆزە دەکات، بەڵام ئەو بڕگەیەی لە وەرگێڕانی ٣:٧دا شتێکی جیاوازی لەبەرچاوە. لە ئیشایا ٢١دا ئاماژە بە حکومەتی داهاتووی خوداوەند عیسا دەکرێت، لە کاتێکدا لە وەرگێڕانی ٣دا ئاماژە بە حکومەتی ئێستای خوداوەند لە ناو کۆمەڵەکاندا دەکرێت. ئەو هێشتا بەسەر ماڵی داوددا فەرمانڕەوایی ناکات – ئەمە چاوەڕێی هاتنەوەیەتی بۆ سەر زەوی – بەڵام شوێنی ئێستای دەسەڵاتی بەسەر شانشینی خودادا لە نێوان ئەوانەدا جێبەجێ دەکرێت کە دڵسۆزی خۆیان بۆ ئەو ڕادەگەیەنن. خوداوەند بەم زووانە لە ئاسمانەوە دێتە خوارەوە بۆ ئەوەی بە ئاشکرا بەسەر شانشینەکانی جیهاندا فەرمانڕەوایی بکات، بەڵام ئەو ئێستا هەموو دەسەڵاتێکی پێدراوە لە ئاسمان و لەسەر زەوی، لە ناو کۆمەڵەکاندا دەڕوات، و لە پشت پەردەوە سەبارەت بەم جیهانە کار دەکات، حکومەتەکەی لە کۆنترۆڵدایە، ڕێگە نادات هێزەکانی خراپە لە سنوورە دیاریکراوەکان تێپەڕن.
چەند هاندەرە بۆ پیرۆزەکان کە بزانن هەموو دەسەڵات و دەسەڵاتێک لە دەستی خوداوەند و گەورەکەیاندایە، و پیاوان لە خراپەیەکدا کە دەتوانن بیکەن سنووردارن. بە کۆمەڵەی فیلادلفیا خوداوەند فەرمووی،
«سەیرکە من دەرگایەکی کراوەم لەبەردەمدا داناوە، و هیچ پیاوێک ناتوانێت دایبخات» (وەرگێڕانی ٣:٨). جا دەرگایەک بێت بۆ سامانە بێشومار و نەدۆزراوەکانی مەسیحی ئاسمانی، یان دەرگایەکی شایەتی بێت بۆ ڕاگەیاندنی هەموو ئەوەی کە مەسیح پێی ڕاگەیاندووین، هیچ پیاوێک ناتوانێت ئەو دەرگایە دابخات کە ئەو کردوویەتییەوە. ڕەنگە پیرۆزەکان تەنها «هێزێکی کەم»یان هەبێت، بەڵام هێزی ئەوان نییە کە دەرگاکە دەکاتەوە، یان کە کراوەی دەهێڵێتەوە؛ هێزی ئەوە کە کلیلەکەی داودی هەیە.
کلیلەکەی زانین
پزیشکانی یاسا لە ئیسرائیلدا شوێنێکی تایبەتیان هەبوو وەک ئەوەی لە کتێبپیرۆزەکانی پەیمانی کۆندا فێرکرابوون، بەڵام ئەم ئیمتیازە بەرپرسیارێتییەکی هاوتای هەبوو. ئەوان بەرپرسیار بوون لە خوداوەند بۆ فێرکردنی گەلی زەمینیی خۆی، و ئەوانەی کە خوداوەند لە لۆقا ١١دا قسەی لەگەڵ کردوون، ناپاک بوون لەگەڵ خودا، چونکە زانینی خودایان کە لە وشەکەیدا بوو، بە گەل نەدابوو. بۆیە خوداوەند پێی فەرموون،
«قوڕبەسەر ئێوە، یاساناسان! چونکە کلیلەکەی زانینتان لێسەندەوە: خۆتان نەچوونە ژوورەوە، و ئەوانەی کە دەچوونە ژوورەوە، ڕێگەتان لێگرتن» (لۆقا ١١:٥٢). بەپێی زۆرێک لە بەڵێنەکانی پەیمانی کۆن، خوداوەند عیسا هاتبووە لای گەلەکەی ئیسرائیل، و پزیشکانی یاسا دەبوو لە کاتی هاتنیدا پێشوازییان لێبکردایە، چونکە ئەوان کتێبپیرۆزەکانیان دەزانی کە باسی ئەویان دەکرد، وەک ئەوەی کلیلەکەی زانینیان هەبوو. لەبری ئەوەی بە خۆشحاڵییەوە مەسیحی خودا وەرگرن و ببنە شوێنکەوتووانی، ئەوان پەیوەندییان بە هەموو ئەوانەوە کرد کە دژی بوون، و دژی قسەیان دەکرد، ڕێگرییان لە هەژارانی مێگەلەکە دەکرد کە داوای هاوڕێیەتی و بەرەکەتی ئەویان دەکرد، و شایستەی ئاشکراکردن و مەحکومکردنی خوداوەند بوون بە وشەکانی لۆقا ١١:٤٦–٥٢.
چەند بەختەوەرن پیرۆزەکانی خودا لەم ڕۆژەدا، کە کلیلەکەی زانینیان لە مەسیحدا هەیە کە هەموو گەنجینە گەورەکانی پەیمانی کۆن و نوێیان بۆ دەکاتەوە. لە کوڕی خودادایە کە خودا ئاشکرا کراوە، و لە نهێنی خودادایە کە لە کوڕی خودادا چەقی گرتووە کە «هەموو گەنجینەکانی دانایی و زانین» تێیدا شاردراونەتەوە (کۆلۆسی ٢:٣). بە ناسینی مەسیح، دەتوانین بەسەر کتێبپیرۆزەکاندا بگەڕێین، وەک لەلایەن ڕۆحی پیرۆزەوە ڕێنمایی کراوین، بۆ ئەوەی تێیاندا شتەکانی پەیوەندیدار بەو ببینین (لۆقا ٢٤:٤٤–٤٥؛ ١ کۆرنسۆس ٢:١٢).
کلیلەکانی شانشین
دوای ئەوەی شیمۆن پەترۆس ئەو وەحییە سەرسوڕهێنەرەی لە باوکەوە وەرگرت سەبارەت بە کەسایەتی کوڕەکە، و لە کوڕی خوداوە وەحییەکەی وەرگرت سەبارەت بە دروستکردنی کۆمەڵەکەی، خوداوەند پێی فەرموو،
«و من کلیلەکانی شانشینی ئاسمانت پێدەدەم: و هەر شتێک لەسەر زەوی بیبەستیت، لە ئاسماندا بەستراو دەبێت: و هەر شتێک لەسەر زەوی بیکەیتەوە، لە ئاسماندا کراوە دەبێت» (مەتتا ١٦:١٦–١٩). وەک زۆرجار ئاماژەی پێکراوە، ئەو کلیلانەی کە خوداوەند بە پەترۆسی دا، کلیلەکانی ئاسمان نەبوون، بەڵکو کلیلەکانی شانشینی ئاسمان بوون؛ و پەترۆس دەبوو ئەم کلیلانە لەسەر زەوی بەکاربهێنێت، نەک لە ئاسماندا. پەترۆس ئەو کلیلانەی کە خوداوەند پێی دابوو بەکاری هێنا بۆ ئەوەی جوولەکەکان بهێنێتە ناو شانشینی ئاسمان کاتێک لە ڕۆژی پەنجا ڕۆژەدا بۆیانی وتاردا، سێ هەزار کەس گۆڕدران و لە ئاودا نوقم کران. شیمۆن پەترۆس ئامرازێکی خودایی بوو بۆ هێنانی ئەم گیانە گۆڕدراوانە لەژێر کاریگەری خوداوەنددا کە چووبووە ئاسمان، و کە شانشینەکەی لەسەر تەختی ئاسمانییەوە فەرمانڕەوایی دەکرد. کلیلەکانی شانشینی ئاسمان دووبارە لەلایەن شیمۆن پەترۆسەوە بەکارهێنران بۆ هێنانی نەجوولەکەکان بۆ ناو بازنەی مەسیحی کاتێک لەلایەن خوداوە نێردرا بۆ ئەوەی ڕێگای ڕزگاری بە کۆرنێلیۆس و ئەوانەی لەگەڵیدا کۆببوونەوە، ڕابگەیەنێت (کردارەکان ١٠).
لەگەڵ کلیلەکاندا، دەسەڵاتی بەستن و کردنەوەی گوناهەکانیش لەسەر زەوی بە ناوی خوداوەندەوە بە پەترۆس درا، و لە کردارەکان ٥دا گوناهی حەنانی و سەفیرا بەسەر ئەواندا دەبەستێتەوە دژی ڕۆحی پیرۆز، و ئەمەش لە ئاسماندا بە سزای دەستبەجێی خودا بەسەریاندا پشتڕاست کرایەوە. ئەوەی سەرەتا لە مەتتا ١٦دا لەلایەن خوداوەندەوە بە پەترۆس درا، لەلایەن ئەوەوە بە کۆمەڵەکەش دەدرێت، بەڵێ بە دوو یان سێ کەس کە بە ناوی ئەوەوە کۆبوونەتەوە (مەتتا ١٨:١٨–٢٠). بەستن و کردنەوەی حکومەتی گوناهەکان لە حاڵەتی ئەو پیاوەدا نیشاندراوە کە لە کۆرنسۆس گوناهی کرد، کە گوناهەکەی بەسەردا بەسترابوو بەپێی ئەو ڕێنماییانەی کە لە ١ کۆرنسۆس ٥:٣–٥دا دراون، و کە دەبوو گوناهەکەی بکرێتەوە، بەپێی ڕێنماییەکانی ٢ کۆرنسۆس ٢:٦–١١.
کلیلەکانی دۆزەخ و مردن
چەند جیاواز بوو دەرکەوتنی عیسا کاتێک نێردراو یۆحەننا لە وەرگێڕانی ١دا بە شکۆمەندی فەرمی خۆی بینی. یۆحەننا عیسای لەسەر زەوی بە نزیکایەتییەکی پیرۆز ناسیوە، ئارامی و خۆشی پاڵکەوتن لە باوەشی ئەودا دەزانی، بەڵام ئێستا ئەوی بینی بە
«چاوەکانی وەک گڕی ئاگر... و لە دەمییەوە شمشێرێکی تیژ و دوو دەم دەرچوو: و ڕوخساری وەک خۆر بوو کە بە هێزی خۆی دەدرەوشایەوە» (وەرگێڕانی ١:١٣–١٦). ئایا سەیر بوو کە ئەو «وەک مردوو کەوتە سەر پێیەکانی»؟ جارێک پێشتر یۆحەننا «زۆر ترسابوو» لە ئامادەبوونی خوداوەنددا بە شکۆمەندی خۆی (مەتتا ١٧:٦)، بەڵام ئەوکات هیچ شمشێرێک لە دەمیدا نەبوو، و هیچ شتێک لە سروشتی دادوەری ئێستا لە وەرگێڕانی ١دا نەبینرا. هەمان دەنگ بوو کە لەسەر کێوی شکۆمەندی فەرمووی، «مەترسن» کە ئێستا بە خزمەتکارەکەی دەڵێت، «مەترسە»؛ و هەمان دەستە کە لەسەری دانراوە بۆ هێورکردنەوەی ترسەکەی کە جارێک بۆ شوشتنی پێیەکانی بەکارهاتبوو. دوای ئەوەی خۆی بە یۆحەننا نیشاندا وەک «یەکەم و کۆتا»، عیسا فەرمووی،
«من ئەوەم کە دەژیم، و مردووم؛ و، سەیرکە من بۆ هەتاهەتایە زیندووم، ئامین؛ و کلیلەکانی دۆزەخ و مردنم هەیە» (وەرگێڕانی ١:١٧–١٨). لەسەر زەوی خوداوەند فەرمووی،
«مەترسن لەوانەی کە جەستە دەکوژن، و دوای ئەوە هیچ شتێکی تریان نییە کە بتوانن بیکەن» (لۆقا ١٢:٤). پیاوان ڕەنگە ژیانی کەسانی تر بکوژن، یان تەنانەت ژیانی خۆیان بکوژن، بەڵام تەنها یەکێک کلیلەکانی دۆزەخ و مردنی هەیە؛ تەنها یەکێک دەتوانێت بکوژێت و فڕێی بداتە دۆزەخ؛ و تەنها ئەو دەتوانێت ئەوانەی کە چوونەتە ناو مردنەوە، لە مردن دەریانبهێنێت. مرۆڤ مافی کوشتنی نییە، چونکە ئەم دەسەڵاتەی پێنەدراوە، جگە لەوەی کە لەژێر ڕێنمایی خوداییدا لە حکومەتی خودادا بە نووح درا لە پیدایشی ٩:٦: «هەر کەسێک خوێنی مرۆڤ بڕێژێت، خوێنی ئەویش لەلایەن مرۆڤەوە دەڕێژرێت: چونکە بە وێنەی خودا مرۆڤی دروست کرد.» لە مردن زیندووبووەوە، پیاوەکە مەسیح عیسا، کوڕی مرۆڤ، دەسەڵاتی بەسەر مردن و دۆزەخدا هەیە؛ و چەند سەرسوڕهێنەرە کە تەنها پێش ئەوەی بچێتە ناو دۆمەینی مردنەوە بۆ شکاندنی هێزەکەی، بە دزە تۆبەکەرەکە فەرمووی کە خەریک بوو شوێنی بکەوێت بۆ ناو مردن،
«بە ڕاستی پێت دەڵێم، ئەمڕۆ لەگەڵ مندا دەبیت لە بەهەشتدا» (لۆقا ٢٣:٤٣). ئەو کەسەی کە باوک دەسەڵاتی پێدابوو بۆ جێبەجێکردنی دادوەری، و دەنگەکەی هەموو شتێک لە زیندووبوونەوەدا دەردەهێنا، و کە، لە زیندووبوونەوەدا باسی ئەوەی دەکرد کە کلیلەکانی دۆزەخ و مردنی هەیە، بە نیعمەتێکی سەرسوڕهێنەرەوە بە دزە مردووەکەی وت کە دەرگای بەهەشتی خودای بۆ دەکاتەوە.
کلیلەکانی چاڵی بێ بن
چاڵی بێ بن بە ڕوونی ئەو شوێنەیە کە کاریگەرییە ڕۆحییە تاریککەرەکان لێوەی دێن کە کاریگەری لەسەر مرۆڤەکان لەم جیهانەدا دەکەن، کە گومڕایی و خەم دەهێننە سەر ئەوانەی کە کاریگەرییان لەسەرە بە فێرکردنە شەیتانییەکانی ئەوانەی کە بریکارەکانی شەیتانن. لە وەرگێڕانی ٩:١دا ڕوونە کە شەیتان کۆنترۆڵی بە شێوەیەکی ڕەها نییە بۆ ئەوەی ویستی خۆی جێبەجێ بکات، چونکە کلیلەکەی چاڵی بێ بن لە دەستی ئەودا نییە. ئەو ئەستێرەیەی کە لە ئاسمانەوە کەوتە خوارەوە کلیلەکەی بۆ کاتێکی دیاریکراو پێدرا، بەڵام کلیلەکە هی ئەو نەبوو. بۆ ماوەیەکی سنووردار ئەم ئەستێرەیە، کەسایەتییەکی گەورەی ڕۆشنبیری یان ڕۆحی، ڕێگەی پێدرا کە کاریگەرییەکان لە ناوچە دۆزەخییەکانەوە بهێنێتە سەرەوە کە گومڕایی و کێشە دەهێننە سەر ئەوانەی کە مۆری خودایان لەسەر نێوچاوانەکانیان نەبوو.
کاتێک دەگەینە وەرگێڕانی ٢٠:١ دەبینین کلیلەکەی چاڵی بێ بن لە دەستی فریشتەکەدایە کە شەیتان بە زنجیرێکی گەورە دەبەستێتەوە و فڕێی دەداتە ناو چاڵی بێ بن، دایدەخات و زیندانەکەی مۆر دەکات. چەند باشە کە ببینین کۆنترۆڵی خراپە لە دەستی شەیتاندا نییە، کە سەرچاوەی گوناهە. خودا، بە دانایی خۆی، ڕێگەی داوە خراپە سەری ناشرینی خۆی لە گەردوونی جوانیدا بەرز بکاتەوە، و جیهان داگیر بکات، بەڵام هەرگیز لە دەرەوەی کۆنترۆڵی خودا نەبووە. یەکێک لە ئاسماندا هەیە کە «هەموو شتێک لەسەر ئەو وەستاوە» (کۆلۆسی ١:١٧)، کە هەموو شتێک پێکەوە دەهێڵێتەوە بۆ دڵنیابوون لە ویستی خۆی و بۆ خێری پیرۆزەکانی، و کە تەنها ڕێگە دەدات خراپە بگاتە ئەو سنوورانەی کە ئەو دیاری کردوون، بە شەیتان و بە هەموو هێزە خراپەکارەکان دەڵێت کە زۆرن،
«تا ئێرە دێیت، بەڵام زیاتر نا: و لێرە شەپۆلە لوتبەرزەکانت ڕادەگیرێن.»
