ئایدز چییە؟
ئایدز (کورتکراوەی نەخۆشیی کەمی بەرگریی وەرگیراو) کەمییەکە لە سیستەمی بەرگریدا کە بەهۆی ڤایرۆسی HIV (کورتکراوەی ڤایرۆسی کەمی بەرگریی مرۆڤ) دروست دەبێت. بەهۆی ئەم کەمییە، بەرگرییەکی ناتەواو هەیە بەرامبەر بە نەخۆشییە جۆراوجۆرەکان کە دواتر دەبنە هۆی نەخۆشی و مردن.
ئایدز نزیکەی 25 ساڵ لەمەوبەر بە شێوەیەکی لەناکاو دەرکەوت و بە خێرایی بە جیهاندا بڵاوبووەوە. ئەمڕۆ نزیکەی 33 ملیۆن حاڵەتی ئایدز لە سەرانسەری جیهاندا هەیە.1 بەڵام ڤایرۆسی HIV لە کوێوە هات؟ ئایا خودا بە شێوەیەکی لەناکاو دروستی کرد یان هەمیشە هەبووە؟ و ئەگەر وایە، بۆچی تا ئەم دواییانە وەک پەتایەک تەشەنەی نەکرد؟
سەرچاوەی ڤایرۆسی HIV
دەتوانین بڵێین یەزدان دروستی کردووە، چونکە هەموو شتێکی دروست کردووە:
هەموو شتێک بەهۆی ئەوەوە دروست کرا؛ بەبێ ئەو هیچ شتێک دروست نەکرا کە دروست کراوە (یۆحەننا 1:3 NIV).
و «هەموو شتێک» ڤایرۆس و میکرۆبەکان دەگرێتەوە. کتێبی پیرۆز پێمان ناڵێت بۆچی دروستی کردوون، بەڵام هەندێکیان بۆ تەندروستیمان زۆر پێویستن. بۆ نموونە، ئێمە پێویستمان بە میکرۆب هەیە لە ڕیخۆڵەکانماندا بۆ کارکردنی دروستیان؛ و زۆربەی ڤیتامین K کە پێویستمانە بۆ مەیینی خوێن بەهۆی میکرۆبەکانی ڕیخۆڵەوە بەرهەم دەهێنرێت. کتێبی پیرۆز ناڵێت کە ئەو میکرۆبی دروست کردووە بۆ ئەوەی ببێتە هۆی نەخۆشی و مردن!
پێویستە ئاماژە بەوە بدەین کە یەزدان ڕەخنەی لە هەڵوێستی فەریسییەکان گرت کە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی کارەساتەکان بە سزای گوناه دەزانن. ئەو فەرمووی، «ئایا پێتان وایە ئەم گالیلییانە گوناهبارتر بوون لە هەموو گالیلییەکانی تر چونکە بەم شێوەیە ئازاریان چەشت ... یان ئەو هەژدە کەسەی کە مردن کاتێک بورجەکە لە سیلۆام بەسەریاندا ڕووخا - ئایا پێتان وایە ئەوان تاوانبارتر بوون لە هەموو ئەوانی تر کە لە ئۆرشەلیم دەژیان؟ پێتان دەڵێم، نەخێر!» (لۆقا 13:1-5).
خودا بوونەوەرەکانی لە نەخۆشی دەپارێزێت! ئەو سیستەمی بەرگریی سەرسوڕهێنەری بە مرۆڤ و ئاژەڵەکان بەخشی بۆ پاراستنیان لە نەخۆشییە میکرۆبییەکان. ئەگەر ئەم سیستەمە بەرگرییانە «بە تەواوی» کار بکردایە، هەرگیز نەخۆش نەدەبووین. لە ڕاستیدا، زۆر گونجاوە کە خەڵک «هەڵگری» بارێکی میکرۆبی نەخۆشیدەر بن و هیچ نیشانەیەکیان نەبێت. بۆ نموونە، نەوەد لەسەدی ئەو کەسانەی کە تووشی میکرۆبی سیل دەبن هەرگیز تووشی سیل نابن!2 ئایا ڤایرۆسی HIV دەتوانێت بۆ ماوەیەکی زۆر لە هەڵگرەکاندا هەبووبێت؟ بەڵێ، بەڵام هەڵگرەکان مرۆڤ نەبوون.
هەڵگرە نامرۆڤەکان
ڤایرۆسی HIV بە شێوەیەکی دیار بۆ هەزاران ساڵ لە شەمپانزییەکاندا هەبووە،3 و بەڵگە تازە ڕاگەیەندراوە2,4 کە ئەوە پشتڕاست دەکاتەوە کە ماوەیەکی زۆرە گومانی لێدەکرێت، واتە، ڤایرۆسەکە لە بنەڕەتدا لە شەمپانزییەکانی ناوەڕاستی ئەفریقاوە هاتووە کە ئایدز لە مرۆڤدا دەستی پێکرد.1,3 زۆر سەرنجڕاکێشە، ڤایرۆسی HIV هەرگیز نەدەچووە ناو مرۆڤ و بە خێرایی بڵاو نەدەبووەوە ئەگەر ڕێساکانی پەیمانی کۆن گوێیان لێگیرابایە و ڕەوشتە سێکسییەکانی پەیمانی نوێ پەیڕەو کرابان.
چۆن ڤایرۆسی HIV چووە ناو مرۆڤ؟
ڤایرۆسەکان وەک HIV دەتوانن بە ئاسانی بگۆڕێن (گۆڕانکاری بکەن) بۆ جۆرە جیاوازەکان، و زۆرجار ئەمە دەکەن. کاتێک ئەمە ڕوودەدات، ڤایرۆسەکان کە لە ئاژەڵەکاندا دەژین بەبێ تووشکردنی مرۆڤ دەتوانن جۆرێک بەرهەم بهێنن کە دەتوانێت ببێتە هۆی نەخۆشی مرۆڤ کاتێک دەچنە ناو خەڵکەوە. بەم شێوەیە، «ئەنفلۆنزای بەراز» کاتێک ڤایرۆسێکی گۆڕاو لە بەرازەوە چووە ناو خەڵک و «ئەنفلۆنزایەکی» نوێی بەرهەم هێنا کە ڤاکسینی کۆن کاریگەر نەبوو بەرامبەری.
بەڵگەکان ئەوەن کە ڤایرۆسێکی گۆڕاو لە شەمپانزییەکاندا لانیکەم سێ جار چووە ناو مرۆڤ.1,3 هەروەها شێوازێکی گواستنەوەی گونجاو هەیە. لە ناوەڕاستی ئەفریقا شەمپانزییەکان بۆ خواردن ڕاو دەکرێن، و خوێن لە لاشەکانەوە دەتوانێت بە ئاسانی بچێتە ناو جەستەی ڕاوچییەکانەوە لە ڕێگەی برینە ڕووکەشەکانەوە.1 بەردەوامبوونی ڕاوکردنی شەمپانزییەکان ڕەنگە جۆرە ڤایرۆسییە نوێیەکان بخاتە ناو دانیشتوانی مرۆڤەوە!
پلانی پاراستنی خودا
خودا کۆمەڵێک یاسای خواردن و تەندروستیی بە شێوەیەکی دیاریکراو بە ئیسرائیل بەخشی بۆ پاراستنیان. بە تایبەتی، ئەو فەرمووی:
کەواتە دەبێت جیاوازی بکەن لە نێوان پاک و ناپاک ... خۆتان پیس مەکەن بە هیچ ئاژەڵێک یان باڵندەیەک ... ئەوانەی کە من وەک ناپاک بۆ ئێوە دیاریم کردوون (لێڤییەکان 20:25).
بۆ نموونە، مەیموون خواردنێکی قەدەغەکراو بوو و لاشەکەی پیسکەر بوو (لێڤییەکان 11). تەنانەت دەستلێدانی لاشەیەک کەسەکەی پیس دەکرد (لێڤییەکان 5:2؛ 11:27). کەواتە، ئیسرائیلییەکی گوێڕایەڵی یاسا هەرگیز مەیموونێکی بۆ خواردن ئامادە نەدەکرد و هەرگیز مەترسی بەرکەوتنی خوێن لە ئاژەڵێکی تووشبوو نەدەخستە سەر خۆی.
تێبینی ئەوە بکەن کە یاسا «دیاریکراوەکانی» خودا گەلەکەی لە ڤایرۆسەکانی تر، وەک ڤایرۆسی ئیبۆلا، پاراست. چەند ساڵێک لەمەوبەر ئەم نەخۆشییە نهێنییە دەرکەوت. بووە هۆی مردن بەهۆی خوێنبەربوونی زۆرەوە لە کاتێکدا پزیشکان بە بێدەسەڵاتی سەیریان دەکرد. هەڕەشەی ئەوەی دەکرد ببێتە پەتایەکی مەترسیدار، بەڵام وەستێنرا کاتێک ناسرا کە نەخۆشییەکە بەهۆی ڤایرۆسی ئیبۆلاوە بووە. ئەم ڤایرۆسە بە بەرکەوتن لەگەڵ جەستەی قوربانییەکان بڵاودەبووەوە. کەرەنتینەیەک دامەزرا، و بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە وەستێنرا. خودا گەلەکەی لە نەخۆشییەکانی ناو جەستەی مردووەکان پاراست بە فەرماندان:
هەر کەسێک دەست لە جەستەی مردووی کەسێک بدات، بۆ حەوت ڕۆژ پیس دەبێت. دەبێت خۆی بە ئاو پاک بکاتەوە (ژمارەکان 19:11-12).
بۆچی بڵاوبوونەوەی لەناکاو؟
بۆ چەندین ساڵ ڤایرۆسی HIV بڵاو نەبووەوە. گەشتکردن قورس بوو، خەڵک لە شوێنی ژیانیان دەمانەوە، و دابونەریتە خێڵەکییەکان پەیوەندی سێکسییان ڕێکدەخست - شێوازی سەرەکی گواستنەوە. پاشان ڕێگاوبان، هێڵی شەمەندەفەر، و فڕۆکە هاتن - و گەشتکردن زیاد بوو. خەڵک دەجووڵان، دەچوونە شارەکان کە کاریگەرییە خێڵەکییەکان تێیدا نەمان، و سێکسی بێسەروبەر زۆر ئاسانتر بوو.
لە ئەفریقا ئایدز نەخۆشییەکی سێکسیی نێوان نێر و مێیە. بەڵام، چونکە لەلایەن هاوڕەگەزبازەکانەوە خرایە ناو ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە، زۆر کەس بە پلەی یەکەم وەک نەخۆشییەکی هاوڕەگەزبازەکان سەیری دەکەن - بەڵام ئەمە هەڵەیە. لە کاتێکدا کەسانی هەڵگری ڤایرۆسەکە گەشت دەکەن و سێکسی بێسەروبەری هاوڕەگەزبازی و نێوان نێر و مێ ئەنجام دەدەن، نەخۆشییەکە بە خێرایی بە جیهاندا بڵاودەبێتەوە.
چی بکەین؟
ئەوەی بە شێوەیەکی بەرفراوان نەزانراوە ئەوەیە کە چەند دەرفەتی گواستنەوەی هۆکارێکی تووشکەر زیاتر بێت، ئەوەندە توندوتیژییەکەی (کوشندەییەکەی) زیاتر دەبێت. بەم شێوەیە، بڵاوبوونەوەی سێکسی بێسەروبەری ئەمڕۆ ڕۆڵێکی گەورە دەبینێت لە کوشندەیی ئایدزدا. وەک زانایان لە Scientific American ڕوونی دەکەنەوە: «تیۆری پێشبینی دەکات کە ... سێکسی سەلامەت زیاتر لە ڕزگارکردنی ژمارەیەکی زۆر لە تاکەکان لە تووشبوون بە ڤایرۆسی HIV دەکات. ئەگەر ڕەفتاری مرۆڤایەتی خۆی خێرایی گواستنەوەی ڤایرۆسی HIV کەم بکاتەوە، ئەو جۆرانەی کە زوو خانەخوێکانیان ناکوژن ... ئەوا لەگەڵ خانەخوێکانیان دەمرن، دەرفەتی بڵاوبوونەوەیان لێ زەوت دەکرێت.»4 بە واتایەکی تر، ئەگەر خەڵک گوێڕایەڵی ئامۆژگاریی کتێبی پیرۆز ببوونایە بۆ
لە داوێنپیسی سێکسی ڕابکەن (1 کۆرنسۆس 6:18)،
نەک تەنها خۆیان لە ئایدز دەپاراست بەڵکو «هەڵبژاردنە بەکۆمەڵەکانیان (دەبوو) سروشتی ڤایرۆسی HIV بگۆڕن.»4 خودا بەرپرسیار نییە لە کوشندەیی ڤایرۆسی HIV، ئێمەین!
گوێ لە خودا بگرن!
چەند زیاتر لەبارەی پاکوخاوێنی و نەخۆشییەوە فێر بین، ئەوەندە زیاتر سوپاسی دانایی و خۆشەویستی خودا دەکەین کە لە ڕێساکانی دیاریکراودا نیشانی گەلەکەی دا. پێیان گوترا:
بە وریاییەوە چاودێرییان بکەن، چونکە ئەمە دانایی و تێگەیشتنتان بە نەتەوەکان نیشان دەدات (دانیال 4:6).
پێیان گوترا کە ئەگەر گوێڕایەڵ بن تەندروستی باشیان دەبێت، و ئەگەر گوێڕایەڵ نەبن نەخۆشییان دەبێت (دەرچوون 15:26؛ دانیال 28:58-61).
بنەماکانی فەرمانەکانی ئەو ئەمڕۆش وەک جاران بەهێزن. سەرچاوە و بڵاوبوونەوەی ئایدز بەڵگەیەکی دراماتیکییە! تێبینی کۆتایی
- نیوزویک (8ی شوباتی 99)، ل. 53.
- کیمیا و ئەندازیاری نیوز (17ی ئایاری 99)، ل. 52.
- ساینتیفیک ئەمریکان (نیسانی 99)، ل. 26.
- ساینتیفیک ئەمریکان (تشرینی دووەمی 99)، ل. 90.
