بیناسازە ژیر و گێلەکان: گوێڕایەڵیکردنی قسەکانی عیسا

بیناسازە ژیر و گێلەکان

خودا گەورەترین بیناسازە! ئەمە ڕاستە سەبارەت بە شتەکانی سەر زەوی و لە ئاسمانەکاندا، جا بێسنوور بچووک بن یان زۆر گەورە بن – تەنانەت توخمەکانی گەردوونیش. ئەو شتانە لە دەرەوەی تێگەیشتنی مرۆڤن سەرەڕای پێشکەوتنی زۆر لە زانست و توێژینەوەدا.

ڕەنگە سەرسامت بکات کە یەکەم ئاماژەی کتێبی پیرۆز بۆ بیناسازی پەیوەندی بە حەواوە هەیە. خودا داوای لە ئادەم کردبوو ناوی هەموو ئاژەڵە نێر و مێیەکان بنێت، و پیاوەکە زانی کە هیچ هاوڕێیەکی بۆ خۆی نییە (سەفەری پیدایش 2:19-20). ئەوە کاتێک بوو کە خودا خەوێکی قووڵی خستە سەر ئادەم. نەشتەرگەرییەکی بۆ کرد، یەکێک لە پەراسوەکانی لێ وەرگرت و پاشان شوێنەکەی بە گۆشت داخست (ئایەتی 21). بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر، خودا ئەم پەراسوەی کردە ژنێک. کاتێک تەواو بوو، هێنای بۆ لای ئادەم، کە دەستبەجێ ئەوەی خودا کردبووی ناسییەوە و گوتی: «ئەمە ئێستا ئێسکی ئێسکەکانمە و گۆشتی گۆشتمە؛ ناوی لێ دەنرێت ژن، چونکە لە پیاو وەرگیراوە» (ئایەتی 23 NKJV).

ئەمە وێنەی کەنیسەیە، کە شاکار یان بینای خودایە لە دروستکراوی نوێدا، «کارکردنی» تایبەتی ئەو (ئەفەسۆس 2:10)، «کار» یان «هۆنراوە» (پۆئێما) – وەک چۆن حەوا لە دروستکراوی یەکەمدا بوو. بەپێی مەبەستی هەتاهەتایی ئەو لە پێش دامەزراندنی جیهانەوە، خودا دیزاینەر و بیناسازی شاری ئاسمانی، ئۆرشەلیمی نوێیە، و ئەو ژنی بەرخەکەیە. ئەو هەمیشە وەک بووکێک دەبێت کە بۆ مێردەکەی ئامادەکراوە. جگە لەم لایەنەی پەیوەندییەکی بەکۆمەڵ لەگەڵیدا، خودا بۆ هەمیشە پەیوەندییەکی کەسی لەگەڵ هەر باوەڕدارێکی تاکدا دەپارێزێت (بڕوانە عیبرانییەکان 11:10-16؛ وەرگێڕان 21:1-8). چەند گەورەیە ئەو!

چ جیاوازییەک لەگەڵ کەنیسەی درۆزن، ئەو بووکەی کە دەبێتە شاری گەورە، بابل، کە لەلایەن بیناسازی ساختەکارەوە دیزاین کراوە و بەرهەم هێنراوە!

بینای خودا لە نەژادی مەسیحدا دەبینرێت

نەژادی عیسای مەسیح لە مەتتا وەک بینایەکە کە دیزاین و کۆنترۆڵی سەرسوڕهێنەری خودا نیشان دەدات1، سەرەڕای شکستەکانی مرۆڤ. ئەمە دەیسەلمێنێت کە عیسا:

کوڕی ئیبراهیم (بڕوانە یۆحەننا 8:33-58) – و لەبەر ئەوە جوولەکەیەکی ڕاستەقینە.

• کوڕی داود، پاشا (بڕوانە 7:42) – و لەبەر ئەوە پاشای ڕاستەقینە.
• لۆقا وێنەکەی تەواو کرد، نیشانی دا کە عیسا کوڕی ئادەمە و لەبەر ئەوە مرۆڤێکی ڕاستەقینەیە – بە ڕۆح و گیان و جەستەیەکی تەواوی مرۆڤ – هەروەها کوڕی خوداشە، چونکە ئەو خودایە (لۆقا 3:21-38).2 ئەم کەسە پیرۆزە بۆ هەمیشە وەک نهێنییەکی گەورە دەمێنێتەوە (1 تیمۆساوس 3:16) – بە تەواوی مرۆڤ و بە تەواوی خودا لە یەک کەسدا (یۆحەننا 1:14)، هەرچەندە جیاوازە لە خودای باوک و خودای ڕۆحی پیرۆز.

مەتتا نیشانی دا کە عیسا زۆرێک لە پێشبینییەکانی سەبارەت بە خۆی لە پەیمانی کۆندا نووسرابوون، بەدی هێنا. ئەم مزگێنیدەرە زۆرێک لە موعجیزە و نیشانە و سەرسوڕهێنەرەکانی وەسف کرد کە عیسا ئەنجامی دان و پشتڕاستی کردەوە کە ئەو مەسیحی بەڵێندراو بوو. سەرکردە جوولەکەکان نەیانتوانی ئەم شتانە ڕەت بکەنەوە، بەڵام ئەوان جۆرێکی جیاوازی مەسیحیان پێ باشتر بوو، بەپێی بۆچوون و بیرکردنەوەی خۆیان. بەداخەوە، ئەوان خۆیان بە بیناسازی ساختەکارەوە ناساند، هەرچەندە ئەوان ڕەتیان دەکردەوە. ئەوان لە داهاتوودا بە شوێنکەوتنی دژە مەسیح3 (یۆحەننا 5:43) ئەمە دەکەن.

لەو شتەی کە زۆرجار پێی دەوترێت «وتاری سەر کێو» عیسا گومانی خستە سەر باوەڕ و لێکدانەوەکانیان بۆ یاساکە (مەتتا 5:17-48). عیسا خۆی وەک بیناسازی گەورەی ڕاستەقینە ناساند (16:16-18) و پشتڕاستی کردەوە کە هیچ کەسێک ناتوانێت پلانەکانی ئەو هەڵبوەشێنێتەوە، تەنانەت شەیتان یان مردنیش نا. ئەمەی سەبارەت بە کەنیسە گوت، کە ئەو لە کرداری نێردراوان 2 دەستی بە دروستکردنی کرد و لە ڕفاندندا تەواوی دەکات (1 تسالۆنیکی 4:14-17؛ 1 کۆرنسۆس 15:51-52). دوای حوکمەکانی خودا بۆ ئیسرائیل و ئەم جیهانە، عیسای مەسیح ئۆرشەلیم و پەرستگاکەی لە جیهانی داهاتوودا (پەرستگای چوارەم، یەحزەقیال 40-48؛ حەگای 2) دووبارە دروست دەکاتەوە. ئەو هەروەها بیناسازی گەورەی ئۆرشەلیمی نوێی ئاسمانی لە دۆخی هەتاهەتاییدا دەبێت (وەرگێڕان 21:1-3).

هەندێک زانیاریی پاشبنەما

دوای گەڕانەوەیان لە دیلی بابل، سەرکردەکانی پاشماوەی جوولەکەکان پەرۆش بوون بۆ پاراستنی یاساکە، بۆ دڵنیابوون لەوەی کە وەک باوباپیرانیان تاوانبار نابن. نەوە یەک لە دوای یەکەکانی دوای گەڕانەوەی عەزرا لە بابلەوە بۆ ئۆرشەلیم وردە وردە سیستەمێکی یاساییان پەرەپێدا بۆ ئەوەی، بە بۆچوونی ئەوان، یاسای موسا بپارێزن. ئەوان دەیانویست نەوەکانیان هەرگیز تاوانباری بتپەرستی نەبن و ڕووبەڕووی حوکمی خودا نەبنەوە وەک نەوەکانی پێشووتر.

بەڵام باشترین بیرکردنەوەی مرۆڤ بەس نییە. لە پەرۆشییاندا، ڕەنگە بەبێ ئەوەی بزانن، ئەوان ڕێنماییەکانی خودایان بە بۆچوونی خۆیان گۆڕی و شتیان بۆ زیاد کرد کە لە خودی یاساکە گرنگتر بوون. ئەوان یاسای خودایان دووبارە لێکدایەوە (بڕوانە لێدوانەکانی عیسا لە مەرقۆس 7:1-23). سەرەڕای ئەوەش، ئەوان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە بە تەواوی یاساکە دەپارێزن.

یەکێک لەو ڕێگایانەی کە ئەوان ئەمەیان پێ دەکرد، بە بانگەشەکردن بوو کە خودا لێکدانەوەی یاساکەی خستووەتە دەمی موساوە کاتێک یاسای نووسراوی لەسەر کێو پێدا (دەرچوون 19-24). ئەم لێکدانەوەیە پێی دەوترێت «یاسای زارەکی» کە لەبەر کرابوو و لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر دەگوازرایەوە، و زۆر دواتر نووسرایەوە. بەڵام، لە لێکدانەوەکانیاندا بۆ ئەم یاسا زارەکییە، ئەوان ڕێنمایی4 یان زیاد کرد و هەندێک ڕێنمایی بنەڕەتی یان پێشینەی یاسا نووسراوەکەیان گۆڕی، وەک بۆ نموونە گرنگیدانی گونجاو بە دایک و باوکی بەساڵاچوو. ئەوان ئەمەیان کرد بە دانانی یاسایەک کە کەسێکی جوولەکە کە دەیگوت «'قوربان' (واتە، دیارییەک بۆ خودا)» (مەرقۆس 7:11) ناتوانێت شتێک کە خاوەنیەتی بەکار بهێنێت بۆ یارمەتیدانی باوک یان دایکی، بەڵام ڕێگەی پێدرا کە ئەو دیارییە بۆ خۆی بەکار بهێنێت تا کاتێک زیندوو بوو.

ئەوان زۆر ڕێسایان بۆ ئەو یاسایانە زیاد کرد کە خودا بۆ بەرەکەت دابووی، نزیکەی 1,500 ڕێسایان بۆ یەک فەرمانی شەممە دانا – بارێکی زۆر قورس بۆ خەڵکەکە. تەنانەت لەوێشدا، ئەوان ڕێگایان دۆزییەوە بۆ دەربازبوون لە یاساکانی خۆیان. بەم شێوەیە ئەوان بوونە بیناسازی ساختەکار، شتەکانیان وەرگرت کە خودا بۆ گەلەکەی دابووی بۆ ئەوەی خزمەتی بکەن بەڵام بۆ قازانجی خۆیان بەکاریان هێنا. ئەم پرۆسەیە لە پەرستگای سێیەمدا دەگاتە لووتکە، کە هێشتا دروست نەکراوە، کە تێیدا دژە مەسیح دادەنیشێت و بانگەشەی ئەوە دەکات کە خودایە (2 تسالۆنیکی 2:3-4).

دوو بیناسازەکە

دوای ئەوەی زۆر قسەی ڕێنمایی و هاندانی بۆ خەڵکەکە کردبوو (مەتتا 5-7) گەورە عیسا فەرمووی: «کەواتە هەر کەسێک ئەم قسانەی من ببیستێت و جێبەجێیان بکات، من وەک پیاوێکی ژیری لێ دەکەم کە ماڵەکەی لەسەر بەرد دروست کرد: و باران باری، لافاو هات، و با هەڵی کرد و لەو ماڵەی دا؛ و نەکەوت، چونکە لەسەر بەرد دامەزرابوو. بەڵام هەر کەسێک ئەم قسانەی من ببیستێت، و جێبەجێیان نەکات، وەک پیاوێکی گێل دەبێت کە ماڵەکەی لەسەر لم دروست کرد: و باران باری، لافاو هات، و با هەڵی کرد و لەو ماڵەی دا؛ و کەوت. و کەوتنەکەی گەورە بوو» (7:24-27).

لەو چوارچێوەیەدا «پیاوێکی ژیر» نوێنەرایەتی هەر باوەڕدارێکی تاک دەکات – جا پیاو بێت، ژن بێت، کوڕ بێت یان کچ بێت – کە قسەکانی عیسا دەبیستێت و گوێڕایەڵی دەکات لەبەر خۆشەویستی و ڕێزی شایستەی ئەو. کەسێکی لەو جۆرە دەبێتە بیناساز چونکە لە بیناسازە گەورەکە فێر دەبێت، کە پیاوە ژیرە ڕاستەقینەکەیە، و بەم شێوەیە دەبێتە قوتابی یان شوێنکەوتووی ئەو. ئەمە پەیوەندی نێوان بیستن، باوەڕ و گوێڕایەڵی نیشان دەدات، کە دەبێتە هۆی ئاسایش – ماڵەکە لەسەر بەرد دامەزراوە – چونکە گەورە عیسا تاکە کەسە کە شایستەی متمانە و گوێڕایەڵییە.

لەو نموونەیەدا گەورە عیسا مامۆستای گەورەیە کە ڕێگای ڕاست نیشان دەدات – و ئەو خۆی ڕێگای ڕاستیشە. ئەو نیشانی دا چۆن ڕێگاکەی ئەو ئاسایش دابین دەکات تەنانەت لە ناو باران و لافاو و بای ناخۆشیدا. گەورە هۆشداری دا لە مەترسی و زیانی گەورە لە گوێڕایەڵینەکردن، بە شوێنکەوتنی بیرکردنەوەی مرۆڤ لەبری ووشەی خودا. عیسا ئەم خاڵەی دوایی بە دروستکردنی ماڵی خۆی لەسەر لم بەراورد کرد – بەبێ ئاسایش یان جێگیری گونجاو – وەک چۆن لەگەڵ سیستەمە یاساییە جیاوازەکاندا بوو کە لەلایەن سەرکردە جوولەکەکانەوە دیزاین کرابوون. لەبری گوێڕایەڵیکردنی ووشەی خودا و گەڕانەوە بۆ ئەوەی خودا گوتبووی، وەک چۆن عەزرا کردبووی (عەزرا 7-8)، ئەوان لەسەر لمی بیرکردنەوەی مرۆڤ، نەریتەکان، بیرۆکەکانی مرۆڤ، یان بیرکردنەوەی باو و قسەی خۆش دروستیان دەکرد. ئەوان بە دڵنیاییەوە لەناو دەچن، سەرەڕای نیازە باشەکانیان.

پێویستیی گوێڕایەڵی و باوەڕ دەتوانرێت لە سەرانسەری کتێبی پیرۆزدا بەدواداچوونی بۆ بکرێت، لە سەرەتای سەفەری پیدایشەوە تا کۆتایی وەرگێڕان. دەبێت ئەمە ئەمڕۆ بۆ خۆمان جێبەجێ بکەین چونکە هەرچەندە ڕووناکیی زیاتر بێت، بەرپرسیارێتیش زیاترە!

دەرئەنجامی سەرەتایی

«کەواتە، کاتێک عیسا ئەم قسانەی تەواو کرد، خەڵکەکە لە فێرکردنەکەی سەرسام بوون، چونکە ئەو وەک کەسێک فێری دەکردن کە دەسەڵاتی هەبێت، نەک وەک نووسەرەکان» (مەتتا 7:28-29). لە ڕێگاکانی خودادا، گوێڕایەڵی دەبێتە هۆی بەرەکەت و پاراستن، تەنانەت لە ناخۆشییە گەورەکانیشدا، و لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی بەرەکەتی چوونە ژیانی هەتاهەتایی.5 ئەمە بەو مانایە نییە کە ڕزگاری دەتوانرێت لە ڕێگەی کارە باشەکانەوە بەدەست بهێنرێت؛ بە هیچ شێوەیەک! لەبری ئەوە، ئەنجامی باشی دەبێت لەبەر حکومەتی دادپەروەرانەی خودا، چونکە «هەرچییەک مرۆڤ بچێنێت، ئەوەش دەدروێتەوە» (غەلاتییەکان 6:7). ئەو کەسانەی گوێیان لە گەورە عیسا گرت، ناسیانەوە کە فێرکردنەکەی ئەو دەسەڵاتێکی ڕاستەقینەی هەبوو چونکە بینییان کە ئەو ئەوەی دەیگوت دەییکرد و ئەوەی دەییکرد دەیگوت (بڕوانە یۆحەننا 8:25).

دوو بیناساز و دوو بژاردە

دوو بژاردەکەی کە پۆڵسی نێردراو لە غەلاتییەکان 6 ئاماژەی پێداوە، هاوتای دوو ئەگەرەکەن کە گەورە بە شێوازی جیاواز کورتکراوە و وێنای کردووە. هەمووان ڕووبەڕووی بابەتە جددی و هەندێک جار بەپەلە دەبنەوە کە پێویستیان بە هەڵبژاردنێکە بۆ گوێڕایەڵی کردن یان نەکردن. گوێڕایەڵینەکردن وێرانکاری دەهێنێت: «قوڕبەسەریان! چونکە ئەوان بە ڕێگای قایندا ڕۆیشتوون، بە چاوچنۆکییەوە لە هەڵەی بەلعامدا بۆ قازانج ڕایان کردووە، و لە یاخیبوونی قۆرەحدا لەناوچوون» (یەهودا 1:11). قاین پیاوێکی ئایینی بوو بەڵام براکەی خۆی کوشت لەبەر حەسادەت (سەفەری پیدایش 4:3-8)، وەک چۆن سەرکردە جوولەکەکان دواتر لەگەڵ گەورە عیسا، مەسیحی خۆیان، کردیان.6 بەلعام ڕێگای ڕاستی دەزانی بەڵام هەڵەی فێر دەکرد لەبەر خۆشەویستی پارە (ژمارەکان 22-24، 31:16؛ دانیشتن 23:4). خراپتر لەوەش، قۆرەح بە ئاشکرا یاخی بوو و دەسەڵاتی خودا پێدراوی ڕەت کردەوە (ژمارەکان 16:1-33). ئەم سێ کەسە پەیوەندییان بە «ڕاوێژی بێدینەکان»، «ڕێگای گوناهباران» و «کورسی گاڵتەجاڕان» ەوە هەبوو (زەبور 1:1). «گەورە ڕێگای ڕاستودروستان دەزانێت، بەڵام ڕێگای بێدینەکان لەناو دەچێت» (ئایەتی 6).

ڕێگای گوێڕایەڵی دەبێتە هۆی ژیان، لە کاتێکدا گوێڕایەڵینەکردن دەبێتە هۆی لەناوچوونی هەتاهەتایی، یان نەفرەت. لەبەر ئەوە گەورە عیسا قسەی جددی بۆ نیکۆدیمۆس کرد، کە ووشەی خودای دەزانی وەک چۆن قۆرەح دەیزانی، «بە دڵنیاییەوە، پێتان دەڵێم، ئەگەر کەسێک لەدایک نەبێتەوە، ناتوانێت شانشینی خودا ببینێت» و، «ئەگەر کەسێک لە ئاو و ڕۆح لەدایک نەبێت، ناتوانێت بچێتە شانشینی خودا» (یۆحەننا 3:3,5). نیکۆدیمۆس لەسەر بنەمای تیۆلۆژیا و بیرکردنەوەی مرۆڤ دروستی دەکرد، وەک چۆن سەرکردە جوولەکەکان دەیانکرد. ئێستا ئەو گەورەی ناسی و زانی کە پێویستە هەڵبژاردنێک بکات. «ئەوەی باوەڕ بە کوڕەکە بهێنێت ژیانی هەتاهەتایی هەیە؛ و ئەوەی باوەڕ بە کوڕەکە نەهێنێت ژیان نابینێت، بەڵکو تووڕەیی خودا لەسەری دەمێنێتەوە» (ئایەتی 36). نیکۆدیمۆس هەڵبژاردنی ڕاستی کرد (بڕوانە 7:50، 19:38-42) و بووە بیناسازێکی باش. تۆ چی؟

دوو ڕێگا

زۆر کەس شوێنی بیرکردنەوە و فێرکردنی مرۆڤ دەکەون، بە ڕێگای فراواندا دەڕۆن. ئەوان سەرنجیان ڕادەکێشرێت بە پێغەمبەرانی درۆزن کە گومڕایان دەکەن و جلوبەرگی مەڕیان لەبەر دەکەن بەڵام لە ڕاستیدا گورگی دڕندەن (مەتتا 7:15). دوو دەروازە، تەسک و فراوان، پەیوەندییان بە دوو ڕێگای جیاواز و ئەنجامە کۆتاییەکانیانەوە هەیە: باش یان خراپ (ئایەتەکانی 13-14). بەڵام، زۆر کەس پێیان وایە کە لانیکەم سێ ڕێگا هەیە: ڕێگای خودا، ڕێگای شەیتان و ڕێگای خۆیان. هەرچەندە ڕاستە کە هەر کەسێک بەرپرسیارە و لێپرسینەوەی لەگەڵ خودادا هەیە، ئەمە بەو مانایە نییە کە ڕێگای مرۆڤ سەربەخۆیە لە ڕێگای شەیتان. نەخێر، لە ڕاستیدا تەنها دوو ڕێگا هەیە، وەک چۆن لەگەڵ دوو بیناسازەکەدا بینیمان.

سەرەڕای ئەوەش، گەورە هەموو ئەمەی بە بەرهەمهێنانی میوەوە بەستەوە. ئەو بە سادەیی ڕایگەیاند کە لە نێوان زۆر جۆر و شێوازی درەختدا، تەنها دوو جۆر درەخت و میوە هەیە: باش یان خراپ (ئایەتەکانی 17-18). پیاوە ژیر یان وریایەکە نوێنەرایەتی کەسێک دەکات، نێر یان مێ، کە دەبیستێت و گوێڕایەڵی دەکات. واتە، ژیر یان وریایەکە کە گوێ لە قسەکانی گەورە دەگرێت و لەبەر ئەم هۆکارە بیناسازێکی باشە (ئایەتی 24). پیاوە گێلەکە، بە پێچەوانەوە، نوێنەرایەتی کەسێک دەکات کە ئەو قسانە دەبیستێت بەڵام ڕەتی دەکاتەوە جێبەجێیان بکات، ڕەتی دەکاتەوە گوێڕایەڵی بکات. لەبری گوێڕایەڵیکردنی ووشەی خودا، ئەو لەسەر لمی بیرکردنەوەی مرۆڤ و بیرۆکە یان حەزەکانی خۆی دروست دەکات. ئەنجامەکان کارەساتبارن: وێرانکاری تەواو (ئایەتی 27).

فێرکردنەکەی عیسا پەیوەستە بە دەسەڵاتەکەیەوە (ئایەتەکانی 28-29)، بە ئەنجامدان و گوێڕایەڵیکردن لەبری بیرکردنەوەی مرۆڤ، نەریتە ئایینییەکان یان بیانووەکان. لە بەشی هاوتای لۆقا 6:47-49 دەخوێنینەوە کە ئەوەی گوێ لە قسەکانی گەورە دەگرێت و جێبەجێیان دەکات، دەوترێت «قووڵ هەڵکەندووە» (ئایەتی 47). ئەم خاڵە، کە ڕاستەوخۆ لە مەتتا 7دا ئاماژەی پێنەکراوە، جەخت لەسەر پێویستیی قووڵبوونەوە، حوکمدانی خۆ لە ئامادەبوونی خودادا و بە توندی دروستکردن لەسەر بنەمای ڕاست دەکاتەوە. کەسێکی لەو جۆرە کە دەبیستێت و گوێڕایەڵی دەکات پێی دەوترێت «پیرۆز» (لۆقا 11:28). با هەموومان هان بدرێین بۆ خوێندنی ووشەی خودا و فێربین چۆن زۆرجار ئاماژە بە دوو بژاردە دەکات کە تەنها یەکێکیان ڕاستە. من ئەم نموونانە لەگەڵ ئێوەدا جێدەهێڵم: سارا یان هاجەر، ئیسحاق یان ئیسماعیل، یاسا یان نیعمەت، کۆیلایەتی یان ئازادی، ژیان یان مردن، جەستە یان ڕۆح، زەمینی یان ئاسمانی (غەلاتییەکان 4:21-31).

ستایش بۆ گەورە بۆ نیعمەت و ڕاستییەکەی (یۆحەننا 1:14-18).

تێبینییەکان

1. مەتتا 42 (6x7) نەوە لە ئیبراهیمەوە تا مەسیح لیست دەکات. ناوەندەکە داود پاشایە، کە ناوی بە واتای «خۆشەویست» دێت و لە عیبریدا بەهای ژمارەیی 14ی هەیە، کە بە سێ جار چواردە نەوە جەختی لەسەر کراوەتەوە (مەتتا 1:17).
2. لۆقا 77 نەوە لە خوداوە، لە ڕێگەی ئادەم و مریەمەوە، تا عیسا تۆمار دەکات، کە 77هەمینە (لۆقا 3:23-38).
3. دژە مەسیح بە واتای «دژ بە» مەسیحی ڕاستەقینە دێت، بەڵام بە واتای «لەبری» مەسیحیش دێت.
4. پێش ئەوەی گەورە بانگی بکات، شاولسی تەرسوس لەلایەن ڕابییەکی بەناوبانگ، گامالیەل، ڕاهێنرابوو، و دواتر تێوەگلا لەم پرۆسەی گفتوگۆکردن، لێکدانەوە و زیادکردنی یاساکان (بڕوانە غەلاتییەکان 1:14)، شتێک کە لە جوولەکایەتی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژگارماندا بەردەوامە.
5. چوونە ناو دۆخی ژیانی هەتاهەتایی، دیمەنێکی بەرەکەت لە داهاتوودا، جیاوازە لە وەرگرتنی ژیانی هەتاهەتایی لەو ساتەدا کە کەسێک باوەڕ دەهێنێت. بەڵام پەیوەندییەکی نزیک لە نێوانیاندا هەیە، چونکە یەکێکیان بەبێ ئەوی تر بوونی نییە.
6. ئیشایا 53 وەسفی ئەوە دەکات کە چۆن ئیسرائیل وەک نەتەوەیەک تۆبە دەکات (مەتتا 23:39)، دوای ئەو تەنگانە گەورەیەی کە دێت، کاتێک کەنیسە ڕفێندرا. پاشان ئەوان ئەوە دەبینن کە کونجاندوویانە (زەکەریا 12:10).