«هاوارم بۆ خودا کرد بۆ یارمەتی... کاتێک لە تەنگانەدا بووم، داوام لە یەزدان کرد؛ بە شەو دەستە ماندوونەناسەکانم درێژ کرد و ڕۆحم ڕەتی کردەوە دڵنەوایی بکرێت. تۆم بیرکەوتەوە، ئەی خودا و ناڵاندم... ڕۆحم لاواز بوو. تۆ چاوت لە داخستن پاراستم؛ زۆر بێزار بووم لە قسەکردن.» زەبوورەکان 77:1-4 NIV
ئایا مەسیحییە ڕاستەقینەکان تووشی خەمۆکی دەبن؟
یەکێک لە باوترین کێشەکانی تەندروستی دەروونی لەنێو مەسیحییەکاندا بەم پرسیارە نوێنەرایەتی دەکرێت: «ئایا من بەڕاستی مەسیحیم ئەگەر تووشی خەمۆکی ببم؟» زۆرێک لە باوەڕدارانی لەنوێ لەدایکبوو بەو ڕاستییە دەناڵێنن کە باری دەروونی و سۆزداری خەمۆکییان وەک ئەوە نییە کە مەسیحییەک دەبێت چۆن بێت. لە ئەنجامدا، ئەوان لەگەڵ هەستێکی توندی بێهیوایی و نائومێدیدا دەناڵێنن سەرەڕای ئەوەی ژیانی خۆیان بە مەسیح سپاردووە. جگە لەوەش، ژیانی ڕۆحییان زیانی پێدەگات چونکە تێگەیشتنێکی هەڵەیان هەیە کە مەسیحییە ڕاستەقینەکان نابێت تووشی خەمۆکی ببن. بەم شێوەیە ئەوان نەک تەنها لەگەڵ هەستە نەرێنییەکاندا دەناڵێنن بەڵکو گومانیان لە باوەڕیشیان هەیە.
مەبەستی ئەم وتارە لێکۆڵینەوەیە لە پەیوەندی نێوان خەمۆکی و مەسیحیبوون. ئایا ئەوان دوو شتی جیاوازن یان خەمۆکی دەتوانێت بەشێک بێت لە ئەزموونی ژیانی مەسیحییەک؟
سروشتی خەمۆکی
بوونی خەمۆکی وەک نەخۆشییەکی دیاری تەندروستی دەروونی لەسەر ئاستی جیهان بە شێوەیەکی ئاماری پشتڕاست کراوەتەوە. پەیمانگای نیشتمانی تەندروستی دەروونی مەزەندە دەکات کە 127 ملیۆن کەس لە سەرانسەری جیهانەوە بەدەست خەمۆکییەوە دەناڵێنن. پێشبینییە نوێیەکان دەڵێن کە یەک لەسەر پێنج ئەمریکی چاوەڕێ دەکرێت لە ژیانیاندا تووشی جۆرێک لە خەمۆکی ببن، و ئامارەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە یەک لەسەر 20 ئەمریکی ساڵانە تووشی تێکچوونی خەمۆکی دەبن. ئامارەکانی وەک ئەمانە وایان لە بەرپرسانی تەندروستی کردووە کە خەمۆکی بە کێشەی سەرەکی تەندروستی دەروونی سەردەمی ئێمە ناوببەن. بەڵام ئەو ڕاگەیاندنە بەو مانایە نییە کە خەمۆکی دیاردەیەکی نوێیە. خەمۆکی لە بەڵگەنامەکاندا وەک میسری کۆن و لە نووسینەکانی یەکەم پزیشکانی یۆنانیدا وەسف کراوە. ئەبراهام لینکۆڵن جارێک ئەم دێڕانەی بۆ هاوبەشە یاساییەکەی نووسی: «من ئێستا ناخۆشترین پیاوی زیندووم. ئەگەر ئەوەی هەستی پێدەکەم بە یەکسانی بەسەر هەموو خێزانی مرۆڤایەتیدا دابەش بکرایە، هیچ ڕوویەکی دڵخۆش لەسەر زەوی نەدەبوو. ئایا باشتر دەبم، ناتوانم بڵێم. مانەوە وەک ئەوەی ئێستا نیم مەحاڵە. دەبێت بمرم یان باشتر بم.»
ئەمە ئەزموونی خەمۆکییە. حاڵەتێکی سۆزدارییە کە چەندین ڕووی هەیە، بەڵام دەتوانرێت لە وەڵامە سۆزدارییە ئاساییەکان جیا بکرێتەوە بە نیشانەکانی کە بۆ ماوەیەک بەردەوام دەبن، و/یان بە نیشانەکانی کە توندییان لەگەڵ هۆکارەکانیاندا ناگونجێت (ئەگەر بتوانرێت دیاری بکرێن). کاردانەوە سۆزدارییە نەرێنییەکان بۆ لەدەستدان، نائومێدی یان بارودۆخی نەخوازراو ڕەنگە زۆر توند و جۆراوجۆر بن بەڵام مەیلی کەمبوونەوە و تێپەڕبوونیان هەیە بە تێپەڕبوونی کات. بەڵام خەمۆکی کلینیکی ڕەنگە بۆ چەند هەفتە، مانگ، یان ساڵێک بەردەوام بێت، و دەتوانرێت بە ڕووداوە پڕ لە فشارەکان وەک هێرشە تیرۆریستییەکانی 11ی ئەیلوولی 2001 لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، کارەساتە سروشتییەکان وەک بوومەلەرزە، لافاو، گەردەلوول، گێژەڵوکە، یان ڕووداوەکانەوە دەست پێبکات. خەمۆکی ڕەنگە بەهۆی بارودۆخ یان ڕووداوەکانەوە بێت کە بەردەوام دووبارە دەبنەوە بەبێ چارەسەر؛ بەهۆی فاکتەرەکانی کەسایەتی کە هاندەری هەڵوێستێکی ڕەشبینانەن بەرامبەر بە ژیان؛ بەهۆی مەیلی تێگەیشتن کە بەردەوام ڕووداوەکان بە نەرێنی دەبینێت؛ و بەهۆی فاکتەرە ناوخۆیی یان بایۆلۆژییەکان وەک ناهاوسەنگی کیمیایی (خەمۆکی ناوخۆیی). خەمۆکی ڕەنگە بەبێ هیچ هۆکارێکی دیاریکراویش دەربکەوێت.
نیشانەکانی خەمۆکی
نۆ نیشانەی کلاسیکی خەمۆکی ئەمانەن:
1) باری دەروونی خەمۆکی بۆ زۆربەی ڕۆژ؛
2) تێکچوونی ئارەزووی خواردن یان گۆڕانی کێش؛
3) تێکچوونی خەو؛
4) خاوبوونەوەی دەروونی-جووڵەیی یان بێزاری؛
5) لەدەستدانی ئارەزوو لە چالاکییە خۆشەکانی پێشوو؛
6) ماندوێتی یان لەدەستدانی وزە؛
7) هەستکردن بە بێبەهایەتی و/یان هەستکردن بە تاوانباری زۆر، نەگونجاو؛
8) سەختی لەسەر تەرکیزکردن یان بە ڕوونی بیرکردنەوە؛ و
9) بیرکردنەوە/کردەوەی مردن یان خۆکوژی.
سێ جۆر نیشانە ڕەنگە ئاماژە بن بۆ بوونی خەمۆکی:
1) تێکچوونی باری دەروونی (هەستێکی بەردەوامی خەمباری، تاوانباری و بێهیوایی)؛
2) تێکچوونی کارکردنی بایۆلۆژی (کەمخەوی، گۆڕانی ئارەزووی خواردن، زیادبوونی یان کەمبوونی کێش، لەدەستدانی ئارەزووی سێکسی، و ماندوێتی)؛ و
3) تێکچوونی بیرکردنەوە (خەمۆکی مردن، خێرایی بیرکردنەوە، یان تەنانەت خەیاڵکردن).
کەسانی زۆر خەمۆک توانای چێژوەرگرتنیان لە هیچ شتێک نییە. ئاڵۆزییەکانی خەمۆکی بریتین لە بەکارهێنانی کحول و ماددە هۆشبەرەکان (هەم یاسایی و هەم نایاسایی) و خۆکوژی. خەمۆکی ڕەنگە لە تەنهایی و دابڕانەوە سەرچاوە بگرێت یان ببێتە هۆی تەنهایی و دابڕان و دەتوانێت بەرهەمی ئاڵۆزییەکانی پەیوەست بە پیربوون بێت. خەمۆکی دەتوانرێت بە چەندین شێوەی جیاواز ئەزموون بکرێت.
خەمۆکی درێژخایەن تایبەتمەندی درێژخایەن و بەردەوامی هەیە کە دەتوانێت شێوازێکی کەسایەتی دیاریکراو بەرهەم بهێنێت کە بە وەڵامدانەوەی کەم (یان تەنانەت کشاندنەوە) بۆ خەڵک یان ڕووداوەکان، و نەبوونی خۆڕسکی تایبەتمەندە. خەمۆکی توند بە نیشانەکانی کە توند و خراپترن و بە خێرایی دێنە کایەوە دەناسرێتەوە. خەمۆکی کاتی ڕەنگە یان دوو جەمسەری بێت (کە تێیدا سۆزەکان لە نێوان بەرزاییە شێتانەکان و نزماییە خەمۆکییەکاندا دەسوڕێنەوە) یان یەک جەمسەری بێت (هەڵبەز و دابەز لە نێوان هەستە ئاسایی و خەمۆکییەکاندا). خەمۆکی دەتوانێت کاریگەری لەسەر هەر تەمەنێک هەبێت، بەڵام زۆرترین بڵاوبوونەوەی لە کەسانی نێوان 25 و 60 ساڵیدایە.
چارەسەری خەمۆکی بە شێوەیەکی گشتی بریتییە لە بەکارهێنانی دەرمانە دەروونییەکان، دەرووندرمانی (چارەسەری قسەکردنی ناسین-ڕەفتاری) یان تێکەڵەیەک لە هەردووکیان. لەبەر ئەوەی هۆکارەکانی خەمۆکی بە ئاسانی دیاری ناکرێن، چارەسەری خەمۆکی کلینیکی و بایۆلۆژی (ناوخۆیی) زۆرجار هاوشێوەیە. جگە لەوەش، وەرزشکردنی بەردەوام و گۆڕینی خۆراکیش سوودبەخش دەردەچن.
نموونەکانی خەمۆکی لە کتێبی پیرۆزدا
کتێبی پیرۆز پڕە لە نموونەی ئەو جۆرە خەمۆکییانەی کە لە سەرەوە وەسف کراون. شاول بەدەست «ڕۆحێکی خراپ لە خوداوە» دەیناڵاند کە وای لێکرد خەمبار بێت و توندوتیژ بێت (1 ساموئیل 16:14-23). حاڵەتەکەی وادیارە کاتی و یەک جەمسەری بووبێت چونکە چارەسەری مۆسیقای داود (ژەنینی قیسارە) دەیانتوانی باری سۆزداری ئاسایی بۆ بگەڕێننەوە – «هەستی باشتر دەبوو» – بەڵام نەیانتوانی ڕێگری لە گەڕانەوەی ئەو باری دەروونییە بکەن. یۆنا بەدەست وەشانی دوو جەمسەرییەوە دەیناڵاند چونکە بە خێرایی لە «زۆر ناڕازی و تووڕە» گۆڕا بۆ «زۆر دڵخۆش» بۆ دووبارە ویستنی مردن – هەمووی لە کاتی وەڵامدانەوەی نیعمەتی بەردەوامی خودا (یۆنا 4:1-9). لەسەر بیستنی چارەنووسی یوسف، یاقوب تووشی خەمۆکییەکی درێژخایەن بوو کە تێیدا «ڕەتی کردەوە دڵنەوایی بکرێت» (پەیدابوون 37:35). داود لە وەڵامی مردنی کوڕە یەکەمی لە باتشەبا تووشی خەمۆکییەکی توند بوو (2 ساموئیل 12:15-22). یەهودا بەدەست خەمۆکییەکی توندەوە دەیناڵاند کە بووە هۆی هەستکردن بە بێهیوایی، تاوانباری بێ تۆبە و پەشیمانی کە بووە هۆی خۆکوژی (مەتتا 27:3-5).
چارەسەری کتێبی پیرۆز بۆ خەمۆکی
ئەم نموونانە نیشان دەدەن کە بەبێ گوێدانە باوەڕی کەسێک، خەمۆکی لە کتێبی پیرۆزدا وەک بەشێکی دانەبڕاو لە ئەزموونی مرۆڤایەتی تۆمار کراوە. زەبوورەکان 77 دیدگایەکی کتێبی پیرۆز دەدات سەبارەت بە ئەزموون، دژە و چارەسەری خەمۆکی. ئایەتەکانی 1-9 بێهیوایی و نائومێدی تەواوی خەمۆکی دەگرێتەوە کە تەنانەت خوداش وادیارە بەردەست نییە بۆ دڵنەوایی، یارمەتیدان، بەهێزکردن یان پاراستن. نووسەر هەست بە تەواو بێجووڵەیی دەکات. ئایەتەکانی 10-12 دژە خەمۆکی دەخەنەڕوو. زەبووربێژ «کارەکانی یەزدان» دەهێنێتەوە یاد. ئەو تەرکیزە سەرنج دەخاتە سەر خودا نەک باری خەمۆکییەکەی و دەبێتە هۆی دڵنیاییەک کە هێزی خودا بەسە بۆ زاڵبوون بەسەر هەموو بەربەستەکاندا. چارەسەری خەمۆکی لە ئایەتەکانی 13-20 پشتڕاست دەکرێتەوە. کاتێک نووسەر سەرقاڵی کارە سەرسوڕهێنەرەکانی خودا دەبێت، هەرچەندە «شوێنپێیەکانی» خودا نابینرێن، کێشەکانی خۆی کەم دەبنەوە.
بە بەزەییترین چارەسەری خەمۆکی لە ژیان و خزمەتی عیسای مەسیحەوە سەرچاوە دەگرێت. لە لۆقا 13:10-13 عیسا نموونەیەکی دیاری چارەسەری کێشە سۆزدارییەکانی پێشکەش کرد کاتێک وەڵامی پێداویستییەکانی ژنێکی دایەوە کە بەدەست خەمۆکییەکی درێژخایەنەوە دەیناڵاند («بۆ ماوەی 18 ساڵ بەهۆی ڕۆحێکەوە شەلەل بوو») هەروەها شێواوییەکی جەستەیی («کۆمەڵێک بوو و نەیدەتوانی بە هیچ شێوەیەک ڕاست بێتەوە»). یەکەم، من پێموایە خەمۆکییەکەی سووک کرد: «ژن، تۆ لە نەخۆشییەکەت ڕزگارت بوو.» پاشان کێشە جەستەییەکەی چارەسەر کرد: «دەستەکانی لەسەر دانا؛ و دەستبەجێ ڕاست بووەوە و ستایشی خودای کرد.» وشەکانی بەکارهێنا بۆ چارەسەرکردنی تێکچوونی سۆزدارییەکەی و دەستلێدان بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشییە جەستەییەکەی.
لەو ڕووداوەدا مەسیح نیگەرانی خۆی بۆ تەواوی کەسەکە، بەشی سۆزداری و هەروەها بەشە جەستەیی و ڕۆحییەکان نیشاندا. تێگەیشتنی تەواوی ئەو لە بەربەستە سۆزدارییەکان لە ژیانماندا، لەوانەش خەمۆکی، وای لێدەکات ببێتە نێوەنگیرێکی وەڵامدەرەوە لە جیاتی ئێمە (عیبرانییەکان 4:15).
دەرئەنجام
کەواتە وەڵامی ئەو پرسیارە کێشەدارە چییە؟ مەسیحییە ڕاستەقینەکان دەتوانن تووشی خەمۆکی ببن و بەدەست خەمۆکییەوە بناڵێنن. خەمۆکی ڕەنگدانەوەی ئەوە نییە کە ئایا کەسێک مەسیحییە یان نا، بەڵکو تەنها لایەنێکی دیکەیە لەوەی چەندە لاوازین وەک مرۆڤ. هەستە نەرێنییەکان بەشێکن لەو لاوازییە (پەیدابوون 3:17). وەک چۆن لەگەڵ هەموو لاوازییە مرۆییەکانماندا ڕاستە، کتێبی پیرۆز زۆر ڕوونە سەبارەت بە سەرچاوەکانمان بۆ مامەڵەکردن و زاڵبوون بەسەر خەمۆکیدا. یەکەم، ووشەی خودا هەیە کە بۆ ڕێنمایی، فێرکردن و هاندان پێمان دراوە (2 تیمۆساوس 3:16). خوێندنەوەی کتێبی پیرۆز وادەکات بتوانین ڕێنماییەکە جێبەجێ بکەین بۆ زاڵبوون بەسەر خەمۆکیماندا کە لە ڕۆما 12:2 دراوە: «چیتر خۆتان لەگەڵ شێوازی ئەم جیهانەدا نەگونجێنن، بەڵکو بە نوێبوونەوەی مێشکتان بگۆڕێن.» دووەم، نێوەنگیرێکمان هەیە لە عیسادا کە بە تەواوی ئاشنایە و هاوسۆزە لەگەڵ هەستەکانماندا (عیبرانییەکان 4:15). سێیەم، ڕۆحمان هەیە کە بۆمان نوێژ دەکات کاتێک ئەوەندە خەمۆکین کە ناتوانین خۆمان ئەوە بکەین. «ڕۆح لە لاوازییەکانماندا یارمەتیمان دەدات. ئێمە نازانین دەبێت بۆ چی نوێژ بکەین، بەڵام ڕۆح بە ناڵەیەک کە وشەکان ناتوانن دەری ببڕن، نێوەنگیرمان بۆ دەکات» (ڕۆما 8:26). لە کۆتاییدا، وەک مەسیحییەکان سروشتێکی نوێمان پێبەخشراوە کە لەناو کەسایەتییەکەیدا دژە چارەسەری تەواوی خەمۆکی هەیە (2 کۆرنسۆس 5:17).
پسپۆڕانی تەندروستی دەروونی هاوڕان کە کاریگەرترین چارەسەرەکانی خەمۆکی دەرمان و چارەسەری ناسین-ڕەفتارییە کە پێی وایە ڕاهێنانی دەروونی (ناسین) لەگەڵ کرداری بنیاتنەر (ڕەفتار) بەسەر خەمۆکیدا زاڵ دەبێت (کاریگەری). ئەمە نابێت جێگەی سەرسوڕمان بێت بۆ مەسیحییەکان چونکە کتێبی پیرۆز زۆر لەمێژە ئەو ڕێبازەی دیاری کردووە. کۆلۆسی 3:1-2 ئاراستەمان دەکات کە دڵ و مێشکمان «لەسەر شتە ئاسمانییەکان» دابنێین نەک لەسەر خەمۆکیمان. بەم کارە سروشتی نوێمان گەشە پێدەدەین و خۆمان بە سەرچاوە و خەسڵەتەکان دەپۆشین کە دژی هەر بانگهێشتێک بۆ خەمۆکی دەوەستنەوە کە سروشتی کۆنمان پێشکەشی دەکات (کۆلۆسی 3:5-14). ئەنجامی ئەم هەوڵە ئەوەیە کە «ئاشتی مەسیح (فەرمانڕەوایی) لە دڵەکانتاندا دەکات،» و «ووشەی مەسیح (بە دەوڵەمەندی) لە ئێوەدا نیشتەجێ دەبێت» (کۆلۆسی 3:15-16). لەم حاڵەتەدا نەک تەنها دڵنیا دەبیتەوە کە مەسیحیت بەڵکو سەرچاوەکانیش دەبێت بۆ مامەڵەکردن و زاڵبوون بەسەر خەمۆکیدا.
لە لایەن جەیمس پ. ترۆتزەر، دکتۆرا
