شیوەنەکان – هاواری دڵێکی شکاو
شیوەنەکان لەوانەیە بە پێوەرەکانی مرۆڤ یەکێک بێت لە کتێبە کەمتر سەرنجڕاکێشەکانی کتێبی پیرۆز. خودی ناونیشانی کتێبەکە ئاماژە بەوە دەکات کە کەرەستەی خوێندنەوەی دڵخۆشکەر نادات. بەڵام، هۆکاری دروست هەن بۆ ئەوەی هەوڵبدەین لەم کتێبە کەم ناسراوە تێبگەین. ژیان لەسەر لووتکەی شاخ بەسەر ناچێت، بە درێژایی کات بێ کێشە نییە. کتێبی پیرۆز پێمان دەڵێت کە «کاتێک هەیە بۆ گریان، و کاتێک هەیە بۆ پێکەنین» (سەرجەم 3:4 KJV). هەرچەندە لەوانەیە هەڵبژێرین کە خۆمان لە دۆڵی فرمێسکەکان بەدوور بگرین، بەڵام نابێت لەبیرمان بێت کە گەورەمان عیسا بە «پیاوی خەمەکان» ناسراوە (ئیشایا 53:3). کاتەکانی گریان ئازاربەخشن بەڵام پێویستن. ئەوان توانامان پێدەبەخشن بۆ پەرەپێدانی هاوسۆزی بۆ ئەوانی تر.
پێغەمبەر یەرمیا نووسەری شیوەنەکان بوو و زۆرجار بە «پێغەمبەری گریان» ناودەبرێت. خزمەتەکەی نزیکەی ٦٢٧ پ.ز لە سەردەمی پاشایەتی یۆشیا دەستی پێکرد، و ژیا بۆ ئەوەی چوار پاشای تر ببینێت – یەهۆئاحاز، یەهۆیاقیم، یەهۆیاکین و سدکیا – تەختی یەهودا داگیر بکەن. باوکی یەرمیا حیلکیا بوو، یەکێک لە «قەشەکانی عەناتۆت لە خاکی بنیامین» (یەرمیا 1:1). بەشی یەکەمی کتێبەکە کە ناوی ئەوی هەڵگرتووە، بانگەوازەکەی بۆ پێغەمبەرایەتی و هەستەکانی بە کەمیی خۆی وەسف دەکات.
پێش ئەوەی سەیری شیوەنەکان بکەین، لەوانەیە یارمەتیدەر بێت کە کتێبەکە لە چوارچێوەی خۆیدا ببینین بە پێدانی چەند وردەکارییەکی پاشخان.
ڕۆژی یەرمیا
یەرمیا خزمەتی دەکرد دوای ئەوەی دە هۆزەکەی ئیسرائیل، کە بە «شانشینی باکوور» ناسرابوون، لەلایەن ئاشوورییەکانەوە بە دیل گیرابوون. خەڵکی شانشینی باشوور، کە هۆزەکانی یەهودا و بنیامین پێکدەهاتن، هێشتا لەسەر زەوییەکانیان دەژیان، بەڵام لە ڕووی ڕۆحییەوە زۆر لە خودا دوور بوون. وشەی خودا ڕەتکرابووەوە، و خەڵکەکە کارە ئایینییەکانیان ئەنجام دەدا بەبێ هیچ ڕاستییەکی دڵ. یەرمیا بەردەوام داوای لێدەکردن کە بگەڕێنەوە لای خودای خۆیان، بەڵام ئەوان گوێیان لە داواکارییەکانی نەگرت. ئەو هۆشداری پێدان لە دیلێتییەکی نزیک – نەک لە ئاشوورییەکانەوە بەڵکو لە بابلییەکانەوە. پێغەمبەر بە ڕوونی بە خەڵکی شانشینی باشووری وت کە بۆ ماوەی ٧٠ ساڵ ڕووبەڕووی دوورخستنەوە دەبنەوە بۆ بابل (٢٥:١١-١٢) چونکە ڕەتیان کردبووەوە گوێ لە وشەکانی خودا بگرن (ئایەتی ٨). یەرمیا تەنها پێغەمبەر نەبوو کە سووکایەتی پێکرابوو، چونکە «هەموو» خزمەتکارانی خودا مامەڵەیەکی هاوشێوەیان وەرگرتبوو (ئایەتی ٤). سەرەڕای زۆر داواکاری، خەڵکەکە ڕەتیان کردەوە گوێ بگرن؛ گوێیەکانیان لە هۆشدارییە نەرمەکانی کە پێیان درابوو داخست.
کتێبی پێغەمبەرایەتی یەرمیا نەک تەنها حوکمی داهاتوو پێشبینی دەکات بەڵکو چوارچێوەیەکی مێژووییش دابین دەکات. تێیدا دەتوانین لەبارەی کەوتنی ئۆرشەلیم دوای گەمارۆی بابل بخوێنینەوە. یەرمیا داوای لە سەرکردەکان کردبوو کە خۆیان بەدەست بابلییەکانەوە بدەن، بەڵام ئەوان پێیان وابوو کە باشتر دەزانن و ڕەتیان کردەوە خۆیان بەدەستەوە بدەن. هاونیشتمانییەکانیشی پێغەمبەرەکەیان بە خائین تۆمەتبار کرد. کاتێک شارەکە کەوت، بابلییەکان مامەڵەیەکی دڕندانەیان لەگەڵ زۆرێکدا کرد، بەڵام یەرمیا بە میهرەبانی مامەڵەی لەگەڵدا کرا و نەبردرایە دیلێتی. دواتر، ئەو هۆشداری بە پاشماوەکانی ناو خاکەکە دا کە هەڵنەیەن بۆ میسر (یەرمیا ٤٢)، بەڵام ئەوان ڕەتیان کردەوە گوێ بگرن و یەرمیایان لەگەڵ خۆیان برد. هەرچەندە بەو وشە زۆرانە پێمان ناڵێن، بەڵام پێمان وایە لە میسر مرد.
سەرنجڕاکێشە کە یەرمیا لەگەڵ گەورەمان عیسای مەسیح بەراورد بکەین. کاتێک عیسا لێرە لەسەر زەوی بوو، هەندێک بە ڕاستی باوەڕیان وابوو کە ئەو یەرمیا بوو (مەتتا ١٦:١٤). هەرچەندە یەرمیا سەدان ساڵ پێشتر ژیابوو، بەڵام کەسایەتییەکەی بە ڕوونی ناسراو بوو. وەک یەرمیا، عیسا بەسەر ئۆرشەلیمدا گریا و شیوەنی دەکرد کە خەڵکەکە ڕەتیان کردەوە گوێ لە هۆشدارییەکانی بگرن (٢٣:٣٧-٣٨؛ لۆقا ١٩:٤١). یەرمیا هەستی دەکرد خەمەکەی خۆی ناوازەیە کاتێک هاواری دەکرد، «سەیر بکەن، و بزانن ئایا هیچ خەمێک هەیە وەک خەمەکەی من» (شیوەنەکان ١:١٢). ئەم ئایەتە بە دڵنیاییەوە بیرمان دەخاتەوە لە ڕزگارکەرەکەمان. ئایا «هیچ خەمێک» وەک هی ئەو بوو؟ هەرگیز ناتوانین تێبگەین چۆن ئەو قورسایی لەسەر بوو کاتێک ڕووبەڕووی خاچ بووەوە کە خودا «ئەوی بۆ ئێمە کردە گوناه» (٢ کۆرنسۆس ٥:٢١). بە دڵنیاییەوە دەتوانین دەنگی ئەو لەم وشانە دڵتەزێنانەدا ببیستین کە یەرمیا وتی، «ئایا هیچ نییە بۆ ئێوە، هەموو ئەوانەی تێپەڕ دەبن؟ سەیر بکەن، و بزانن ئایا هیچ خەمێک هەیە وەک خەمەکەی من … کە گەورەمان لە ڕۆژی تووڕەیی توندیدا منی پێ ئازار داوە» (شیوەنەکان ١:١٢). دڵی هەر باوەڕدارێک دەبێت کاریگەر بێت بە بیرکردنەوە لەوەی کە ئەو بۆ ئێمە چەندە ئازاری چەشت.
دەتوانین تێبگەین چۆن یەرمیا دەبێت دڵشکاو بووبێت. گەلەکەی ڕەتیان کردەوە گوێ لەو هۆشدارییانە بگرن کە بۆ خۆیان پێی دابوون. لە ئەنجامدا، کارەسات لەبەردەمیاندا بوو. هەندێک جار دەتوانێت یارمەتیدەر بێت کە خەمەکانی خۆمان دەرببڕین. ئەمە بە تەواوی ئەوەیە کە یەرمیا کردی کاتێک شیوەنەکانی نووسی، دوای ئەوەی شایەتی کەوتنی ئۆرشەلیم بوو بە دەستی بابلییەکان.
کتێبی شیوەنەکان
پێکهاتەی کتێبەکە سەرنجڕاکێشە، چونکە بە شێوەی شیعر نووسراوە. ئەلفوبێی عیبری پەیمانی کۆن ٢٢ پیتە. بەشەکانی ١، ٢ و ٤ی شیوەنەکان هەر یەکەیان ٢٢ ئایەتیان تێدایە و وەک ئەکرۆستیک نووسراون – هەر ئایەتێک بە پیتێکی جیاواز دەست پێدەکات – بە ڕیزبەندی ئەلفوبێ. بەشی ٣ ٦٦ ئایەتی تێدایە و ئەویش بە شێوەی ئەکرۆستیک نووسراوە. بەڵام، لەم حاڵەتەدا سێ ئایەت بە هەمان پیت دەست پێدەکەن، بەدوای ڕیزبەندی ئەلفوبێدا، بە درێژایی. هەرچەندە بەشی ٥ ٢٢ ئایەتی تێدایە، بەڵام وەک ئەکرۆستیک نەنوسراوە.
شیوەنەکان ١:
یەرمیا، بەبێ هیچ دواکەوتنێک، خەمباری خۆی دەربڕی لەسەر وێرانبوونی ئۆرشەلیم. شارە گەورە و دەوڵەمەندەکە نەما! هیچ ئارامکردنەوەیەک نەبوو بۆ پێشکەشکردن چونکە خەڵکەکە بەهۆی گوناهەکانیانەوە ئازاریان دەچەشت (ئایەتەکانی ١-٥). داوێنپیسی ڕۆحی ئەنجام درابوو. وەک حوکمێکی خودا پەرستگاکە تاڵان کرابوو، و دانیشتووانی شارەکە کاریگەرییەکانی برسێتییان دەچەشت. زۆر درەنگ بوو بۆ ئەوان داوای لێخۆشبوون لە خودا بکەن چونکە حوکمی ڕاستودروست دەبوو بەسەریاندا بێت. یەرمیا بە توندی هەستی پێکرد و هاواری کرد، «چونکە ئاهەکانم زۆرن، و دڵم بێهێزە» (ئایەتی ٢٢).
شیوەنەکان ٢:
بابەتی حوکمی خودا لەسەر گەلە تاوانبارەکەی بەردەوامە. هیچ بەزەییەک نیشان نەدرابوو. پەرستگاکە وێران کرابوو، و قوربانگاکە بۆ قوربانی لە وێرانەدا بوو. دەروازەکانی شارەکە چیتر ئامانجەکەیان نەدەهێنایە دی (ئایەتی ٩)، لە کاتێکدا منداڵان بەهۆی کەمیی خۆراکەوە لاواز بوون (ئایەتی ١٢). جارێک ئۆرشەلیم «خۆشی هەموو زەوی» بوو – بەڵام چیتر وا نەبوو (ئایەتی ١٥). باش بوو کە «فرمێسکەکان وەک ڕووبارێک بە ڕۆژ و شەو دەڕژان» لەم دیمەنەدا (ئایەتی ١٨). لەگەڵ تەرمی مردووەکان کە لەسەر شەقامەکان کەوتبوون، بە ڕاستی «ڕۆژێکی ماتەمینی» بوو (ئایەتی ٢٢).
دوا ئایەتی ئەم بەشە بە تایبەتی سەرنجڕاکێشە. «ئەوانەی کە من پێچم پێداون و گەورەم کردوون، دوژمنەکەم خواردی» (ئایەتی ٢٢). ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەو منداڵانەی کە بە نەرمی لەلایەن دایکیانەوە بۆ پاراستنیان پێچراونەتەوە بەڵام لەو باوەشە خۆشەویستییانە دڕێندراون و لەلایەن دوژمنەوە کوژراون. ئایا ئەمە بیرمان ناخاتەوە لەو منداڵەی بێتڵەحم کە «پێچرابووەوە … بە قوماشی پێچراوە، و دانرابوو … لە ئاخوڕێکدا» (لۆقا ٢:٧)؟ ئەم دەربڕینی خۆشەویستییە بەراورد بکە لەگەڵ ئەو مامەڵەیەی کە لە پیاوەتیدا لەگەڵیدا کرا لەلایەن ئەوانەی کە لێیان دا پێش ئەوەی بیبەن بۆ خاچ.
شیوەنەکان ٣:
کەسایەتیکردن لەم بەشەدا بەکارهاتووە، یەرمیا ئازارەکانی شارەکە وەک هی خۆی دەردەبڕێت. بەڵام هەرچەندە «هیوای لەناوچووە» (ئایەتی ١٨)، «بەزەییەکانی» خودا دەیتوانی هێشتا «هیوای» پێ ببەخشێت (ئایەتەکانی ٢٢، ٢١). «گەورەمان باشە بۆ ئەوانەی چاوەڕێی دەکەن،» ئەو ڕایگەیاند (ئایەتی ٢٥)، و ئەو «بۆ هەمیشە فڕێی نادات» (ئایەتی ٣١). خودا ڕاست بوو کە گەلەکەی سزادا بۆ گوناهەکانیان، و ئەوان هیچ بنەمایەکیان نەبوو بۆ سکاڵاکردن لە دژی ئەو (ئایەتی ٣٩). دوای ئەم پشووە کورتەی هیوا، یەرمیا دووبارە گەڕایەوە سەر بابەتی سەرەکی خۆی، هاوڵاتییە تاوانبارەکانی هان دەدا کە گوناهەکانیان بناسن، و داوای لە خودا دەکرد کە ببینێت دوژمن چی کردووە.
شیوەنەکان ٤:
ئەم بەشە لە ڕووی پێکهاتە و بابەتەوە لە دوو بەشی یەکەم دەچێت. گوناهەکانی پێشووی پێغەمبەران و قەشەکان (ئایەتی ١٣) بەشێک بوون لە دەستی خودا لە حوکمدا. بەهۆی برسێتییەکی سەختەوە، خەڵکی ئۆرشەلیم ناچار بوون پەنا ببەنە بەر خواردنی گۆشتی مرۆڤ (ئایەتی ١٠). پاشای یەهودا، «دەستنیشانکراوی گەورەمان،» وەک دیلێک برا بۆ بابل (ئایەتی ٢٠). بەڵام «سزا» (ئایەتی ٢٢) کە بەسەر ئۆرشەلیمدا هات، بەس بوو، و یەرمیا پێشبینی دەکرد کە خودا بە ڕاستودروستی مامەڵە لەگەڵ ئەوانەدا بکات کە گاڵتەیان بە گەلەکەی کردبوو و ئازاریان دابوون.
شیوەنەکان ٥:
لە بەشی سەرەتای ئەم بەشە کۆتاییەدا یەرمیا زۆرێک لەو ئەزموونە ئازاربەخشانەی ژمارد کە گەلەکەی چەشتیان. «ملەکانمان لەژێر چەوسانەوەدان،» ئەو شیوەنی کرد (ئایەتی ٥). بەڵام لە چوار ئایەتی کۆتاییدا گۆڕانکارییەکی کەم لە هەستدا هەیە. یەرمیا ئارامکردنەوەی لە خودا نەگۆڕەکەی دۆزییەوە کاتێک دانی نا بەوەدا، «تۆ، ئەی گەورەمان، بۆ هەمیشە دەمێنیتەوە» (ئایەتی ١٩). «ئەی گەورەمان، ئێمە بگەڕێنەوە لای خۆت،» ئەو داوای کرد (ئایەتی ٢١)، بەڵام لە کاتی نووسیندا ڕاستییەکە لەبەردەم چاوەکانی مایەوە. ئەو هەستی دەکرد گەلەکەی «بە تەواوی ڕەتکرابوونەوە» چونکە خودا «زۆر تووڕە» بوو لێیان (ئایەتی ٢٢).
بیرکردنەوەی کۆتایی
گوناه دەرئەنجامی زۆر جددی هەیە، و ناتوانین گاڵتەی پێ بکەین. بنەمای دروێنەکردنی ئەوەی کە دەچینیت لە بواری ڕۆحی و لە بواری سروشتیدا ڕاستە (غەلاتییەکان ٦:٧-٨). نرخێک هەیە بۆ بێفەرمانییەکانمان، «چونکە کرێی گوناه مردنە» (ڕۆما ٦:٢٣). ئەگەر ئێمە باوەڕداری ڕاستەقینە بین، گوناهەکانمان لە ڕێگەی کاری کەفارەتکردنی گەورەمان عیسای مەسیحەوە لەسەر خاچ لێخۆشبوونیان لێ کراوە. بەڵام، ئەگەر بە بێباکی و بێفەرمانی بژین، نابێت وا دابنێین کە لە دەرەوەی دەستێوەردانی خوداین لە ژیانماندا.
هەرچەندە شیوەنەکان دیمەنێکی زۆر تاریک نیشان دەدات، بەڵام هەندێک گەوهەری نایاب دەتوانرێت لە بەشی ناوەڕاستدا بدۆزرێتەوە. ئایا ئێمە ئاشنا نین بە بیرۆکەی «بەزەییەکانی گەورەمان» کە «هەموو بەیانییەک نوێن»؟ بە ڕاستی «بەزەییەکانی ئەو کۆتایی نایەت،» و دەتوانین هاوار بکەین، «گەورەیە دڵسۆزییەکەت» (شیوەنەکان ٣:٢٢-٢٣)!
چەند ئایەتی داهاتوویش سەرچاوەیەکی گەورەی هاندان و فێرکردنن. پێویستە بتوانین بڵێین، «گەورەمان بەشی منە» (ئایەتی ٢٤). «گەورەمان باشە بۆ ئەوانەی چاوەڕێی دەکەن، بۆ ئەو گیانەی کە بەدوایدا دەگەڕێت» (ئایەتی ٢٥). دوو شتی «باشی» تر سەرنجمان بۆ ڕادەکێشرێت. «باشە» کە «هەم هیوا بخوازین و هەم بە هێمنی چاوەڕێی ڕزگاری گەورەمان بکەین» (ئایەتی ٢٦). هەروەها «باشە بۆ پیاوێک کە لە گەنجیدا نیرەکە هەڵبگرێت» (ئایەتی ٢٧). لێرەدا بیرهێنانەوەیەکی تری گەورەمان عیسامان هەیە کە بانگهێشتمان دەکات نیرەکەی ئەو هەڵبگرین و لەگەڵیدا بە ڕێگای پڕ کێشەی ژیاندا بڕۆین. ئەو ڕایگەیاند، «نیرەکەی من ئاسانە، و بارەکەی من سووکە» (مەتتا ١١:٣٠). هیچ کەس ناتوانێت خەمەکانمان تێبگات وەک ئەو دەتوانێت.
یەرمیا، دوای ئەوەی بیر لە بەزەییەکانی خودا کردەوە – کە حوکمەکەی بە نیعمەتەوە تێکەڵ کردووە – دەتوانێت ڕایبگەیەنێت، «گەورەمان بەشی منە، گیانم دەڵێت؛ بۆیە هیوام پێی دەبێت» (شیوەنەکان ٣:٢٤ KJV). هەموو شتێکی تر لەوانەیە شکست بهێنێت، بەڵام ئەو دەمێنێتەوە. ئەمە متمانەی حەباقوقە (حەباقوق ٣:١٧-١٨)، و ڕەزامەندی هەمیشەیی پۆڵسە (فیلیپییەکان ٤:١١). بەم شێوەیە کەسێک دەتوانێت لە گەورەماندا دڵخۆش بێت تەنانەت کاتێک هیچ سەرچاوەیەکی تری خۆشی نامێنێت. ئەو دەبێتە بەشی گیان: «گەورەمان بەشی میرات و پەرداخەکەی منە» (زەبوور ١٦:٥). سەیر نییە کە زەبوور ٢٣:٥ جەخت دەکاتەوە، «پەرداخەکەم لێی دەڕژێت.» چۆن دەتوانێت بە شێوەیەکی تر بێت، کاتێک ئەو کەسەیە کە پڕی دەکاتەوە؟ «گەورەمان باشە بۆ ئەوانەی چاوەڕێی دەکەن، بۆ ئەو گیانەی کە بەدوایدا دەگەڕێت. باشە کە پیاوێک هەم هیوا بخوازێت و هەم بە هێمنی چاوەڕێی ڕزگاری گەورەمان بکات» (شیوەنەکان ٣:٢٥-٢٦). هۆکاری ئەوەی کە ڕاستییەکانی لێرە فێرکراون زۆر کەم تێیان دەچێت، بە سادەیی ئەوەیە کە چاوەڕێکردنی خودا بە شێوەیەکی گەورە لەناو مەسیحییەکاندا ون بووە. لە ئەنجامدا، کەم یان هیچ شتێک بە شێوەیەکی پراکتیکی لەبارەی باشییەکانی ئەو لە دابینکردنی پێداویستی هەستپێکراو و توانای ئەو بۆ تێرکردنی ئەو گیانەی کە بەدوای ڕووی ئەودا دەگەڕێت، نازانرێت. لەوانەیە پێویست نەبێت بڵێین کاتێک یەرمیا نووسی «باشە کە پیاوێک هەم هیوا بخوازێت و هەم بە هێمنی چاوەڕێی ڕزگاری گەورەمان بکات» کە ئەو ئاماژەی بە ڕزگاری گیان نەدەکرد، بەڵکو بە ڕزگاربوون لە کێشە و ئاڵۆزییەکانی ڕێگا. لە هیچ شوێنێکی کتێبی پیرۆزدا ڕزگاری هەمیشەیی گیان وەک شتێک لەبەردەمماندا دانەنراوە کە بە سەبر و هێمنی چاوەڕێی بکرێت. —هاری ئەی. ئایرۆنساید، «شیوەنەکانی یەرمیا» (دەستکاری کراوە)
