ئەلێکساندەریا

وەرگیراو لە ئەلێکساندەر

ئەو شارەی کە ئەلێکساندەری گەورە بە مەبەستی ئەوەی ببێتە پایتەختی ئیمپراتۆریەتی ڕۆژاوا دروستی کرد. لە ساڵی ٣٣٢ پ.ز. دامەزرا، و لەلایەن پۆتۆلۆمییەکانەوە تەواو کرا، کە دەوڵەمەندی و شکۆمەندییان پێ بەخشی. زۆر قەرەباڵغ بوو و بوو بە شوێنێکی بازرگانی گەورە. فێربوون پەرەی پێدرا و کتێبخانەیەکی بەناوبانگ کۆکرایەوە. لەوێ بوو کە وەرگێڕانی سەپتۆجینت ئەنجامدرا، کە پەیمانی کۆنی بە زمانی یۆنانی بۆ ئەو جوولەکە زۆرانە دابین کرد کە لەوێ نیشتەجێ ببوون، زمانێک کە زۆربەیان ئاشنای بوون. شارەکە لەگەڵ شاری مۆدێرنی بەناوبانگی هەمان ناودا دەناسرێتەوە، لەسەر دەریای ناوەڕاست. تەنها لە پەیمانی نوێدا ئاماژەی پێدراوە وەک شوێنی لەدایکبوونی ئەپۆلۆس، کە بوو بە هاوڕێی پۆڵس، کردارەکان ١٨:٢٤؛ و وەک شارێک کە هەندێک کەشتی هی ئەوان بوون یان لەوێوە گەشتیان دەکرد. کردارەکان ٢٧:٦؛ کردارەکان ٢٨:١١. نەریت دەڵێت کە قەشە مارک یەکەم کەس بووە کە مەسیحییەتی هێناوەتە ئەلێکساندەریا. کڵێسای ئەوێ لە ساڵانی دواتردا پێگەیەکی گرنگی هەبوو، بەڵام نەک هەمیشە بە شانازییەوە.

ئەلێکسەندەریا (ئیسکەندەریە) لە ساڵی ٣٣٢ پ.ز. لەلایەن ئەلێکساندەری گەورەوە دامەزرا، دوای داگیرکردنی میسر. بەهۆی نەبوونی بەندەرێک بە درێژایی ٦٠٠ میل لە کەنار دەریا، ئەلێکساندەر گوندی ڕاکۆتیسی هەڵبژارد، کە لەسەر پارچە زەوییەک لە نێوان دەریاچەی ماریۆتیس و دەریاکەدا بوو، وەک شوێنی بەندەرێکی نوێ. ئەم شوێنەی بە دوورگەی بچووکی فارۆسەوە بەستەوە بە پردێکی گەورە کە نزیکەی یەک میل درێژ بوو، و بەم شێوەیە دوو بەندەری نایابی دروست کرد، کە بە خێرایی بوونە شوێنی کۆبوونەوەی بازرگانی ئەفریقا، ئاسیا، و ئەوروپا. شارەکە بە شێوەی چاکەتێکی بڵاوبووەوەی سەربازێکی مەقدۆنی دیزاین کرابوو؛ دەوروبەری نزیکەی ١٥ میل بوو: و بە شەقامێکی نایاب کە نزیکەی ٥ میل درێژ و ١٠٠ پێ پان بوو، لە ڕۆژهەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوا دەڕۆیشت، و بە شەقامێکی تر کە کەمێک بچووکتر بوو لە باکوورەوە بۆ باشوور دەبڕدرا، دابەش کرابوو بۆ چەند گەڕەکێک. یەکێک لەم گەڕەکانە (سۆما، 'جەستە') تەرمی ئەلێکساندەری وەرگرت، و بە مۆمیاکراوی لە گۆڕستانی شاهانەدا پاراستی. پۆتۆلۆمییەکان، کە میراتگری بەشی میسری ئیمپراتۆریەتی دابەشکراوی ئەلێکساندەر بوون، ئەلێکساندەریایان کردە پایتەختی خۆیان، و بە کارە بیناسازییە فراوانەکانیان شارەکەیان بە ناوبانگ کرد بەهۆی شکۆمەندی و جوانی بینا گشتییەکانییەوە. جگە لە کۆشکی شاهانە، گۆڕستانی شاهانە، پەرستگای نێپتون، شانۆی گەورە، جیمنازیۆم، و گۆڕستانی فراوان، ئەلێکساندەریا سێ بینای تری هەبوو کە بەهۆیانەوە ناوبانگی دەرکردبوو.

١. مۆزەخانەکە، کە شوێنێک نەبوو بۆ نمایشکردنی کۆکراوەکان بۆ فێرکردن، بەڵکو شوێنێک بوو کە هونەرە جوانەکان، زانست، و ئەدەب لێی دەخوێندرایەوە. مۆزەخانەی ئەلێکساندەریا بە تێپەڕبوونی کات بوو بە ناوەندی ژیانی ڕۆشنبیری جیهان. بە شێوەیەکی زۆر وەڵامی ئەوەی دەدایەوە کە ئێمە بە بیرۆکەی زانکۆیەکی گەورەی مۆدێرنەوە دەبەستینەوە. ستافێکی پرۆفیسۆری حکومەتی هەبوو، هۆڵی نانخواردنی پرۆفیسۆری، ڕێڕەوی سێبەرکراو، کە خوێندکارە بە پەرۆشەکان لە هەموو لایەکی جیهانەوە تێیدا دەهاتن و دەچوون، گوێیان لە وانەکانی پیاوانێک وەک ئیقلیدس، ئیراستۆستینیس، و هیپارخوس دەگرت.

٢. کتێبخانەکە، کە گەورەترین گەنجینەی شارەکە بوو، لەلایەن یەکەم پۆتۆلۆمییەوە دامەزرا. میراتگرەکانی ژمارەی کتێبەکانیان زیاد کرد تاوەکو کۆکراوەکە زیاتر لە ٧٠٠,٠٠٠ دەستنووسی لەخۆگرت، کە تێیدا هەوڵە ڕۆشنبیرییەکانی یۆنان، ڕۆما، ئاسیای بچووک، فەلەستین، و تەنانەت هیندستان نووسرابوون. بەهای ئەم کۆکراوە بێهاوتایە زۆر گەورە بوو. کتێبخانەکە لە دوو بەش پێکهاتبوو؛ و لە گەمارۆدانی ئەلێکساندەریا لەلایەن جولیەس قەیسەرەوە، ئەو بەشەی کە لە مۆزەخانەکەدا هەڵگیرابوو سووتا؛ بەڵام ئەم زیانە بە شێوەیەکی گەورە قەرەبوو کرایەوە بە پێشکەشکردنی کتێبخانەی شاهانەی پێرگامۆن لەلایەن مارک ئەنتۆنییەوە بە کلیۆپاترا. بەشەکەی تر لە سێراپیۆمدا هەڵگیرابوو، کە لە ساڵی ١٨٩٥ دۆزرایەوە کە لەو شوێنەدا بووە کە ئێستا 'ستوونی پۆمپی' لێیە. مێژوو یەکلایی نەکراوەتەوە سەبارەت بەوەی ئایا ئەم کتێبخانە بەناوبانگە لە ساڵی ٣٩١ ز. لەلایەن قەشە تیۆفیلۆسەوە یان لەلایەن خەلیفە عومەرەوە لە ساڵی ٦٤١ ز. وێران کراوە.

٣. سێیەم بینا کە سەرنجی جیهانی بۆ ئەلێکساندەریا ڕاکێشا، فارۆس (چرادان) بوو، کە لەلایەن پۆتۆلۆمی دووەم فیلادێلفوسەوە دروست کرا، لەسەر ئەو دوورگەیەی کە ئەلێکساندەر بە وشکانییەوە بەستبوویەوە. بە چین چین بە قەبارەی کەمبووەوە بەرز دەبووەوە بۆ بەرزی ٤٥٠-٤٩٠ پێ، بە ستوونی مەڕمەڕی سپی، بالکۆن، و پەیکەر ڕازابووەوە، بە ڕاستی بە یەکێک لە 'حەوت سەرسوڕهێنەرەکەی جیهان' دادەنرا. هەرچەندە لە ساڵی ١٣٠٣ ز. بەهۆی بوومەلەرزەیەکەوە وێران بوو، بەڵام کاریگەرییەکی هەمیشەیی لەسەر مرۆڤایەتی هەبووە. بیرۆکەی مرۆڤایەتی بۆ دەریاوان کە تێیدا جێگیر کرابوو لەلایەن نزیکەی هەموو نەتەوە شارستانییەکانەوە قبوڵ کرا، و هەزاران چرادان لە سەرانسەری جیهاندا ئەمڕۆ دەتوانرێت هەموویان بگەڕێندرێنەوە بۆ ئەو بیرکردنەوە میهرەبانەی کە لە دروستکردنی گرانبەهای ئەم یەکەم فارۆسەدا نیشان درا. لە سەردەمی گەورەترین گەشەسەندنی، ئەلێکساندەریا ژمارەی دانیشتووانی لە نێوان ٨٠٠,٠٠٠ و ١,٠٠٠,٠٠٠ کەسدا بوو. بازرگانی، کات بەسەربردن، و فێربوون دانیشتووانی لە هەموو لایەکەوە بۆ لای خۆی ڕاکێشا. تێکەڵەیەک بوو لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوا. وریایی و فرەتوانایی یۆنانییەکان لێرەدا لەگەڵ جددیەت، پارێزگاری، و خەیاڵاویبوونی ڕۆژهەڵاتییەکاندا یەکخرابوون. ئەلێکساندەریا، دوای ڕۆما، بوو بە گەورەترین و شکۆمەندترین شاری جیهان. لە نێو کۆمەڵگەی فرەزمانییەکەیدا، جوولەکەکان بەشێکی بەرچاویان پێکدەهێنا. کۆچبەرانی جوولەکە بە ژمارەیەکی زۆر لە میسر نیشتەجێ ببوون دوای وێرانبوونی ئۆرشەلیم (ئیرمیا ٤٢:١٤)، و لە سەردەمی فارسیدا ژمارەیان زۆر زیاد کرد. پۆتۆلۆمییەکان، جگە لە یەکێکیان، پشتیوانییان لێ دەکردن، و گەڕەکێکی تایبەتی شارەکەیان بۆ تەرخان کردبوون. زیاتر لە یەک لەسەر هەشتی دانیشتووانی میسر جوولەکە بوون. لێهاتوویی بازرگانییان زۆربەی بازرگانی وڵاتەکەی بۆ ئەوان هێنا. بە کردەوە کۆنترۆڵی هەناردەکردنی گەورەی گەنمیان دەکرد. هەندێکیان کەشتی گەورەیان هەبوو کە بەهۆیانەوە لە سەرانسەری دەریای ناوەڕاستدا بازرگانییان دەکرد. قەشە پۆڵس دوو جار بە کەشتییەکی ئەلێکساندەریا گەشتی کرد (کردارەکان ٢٧:٦؛ کردارەکان ٢٨:١١). جوولەکەکان لەژێر حاکمی خۆیاندا بوون یان 'عەلەبارخ'، و داب و نەریتە ناوخۆیی و ئایینییەکانی خۆیان پەیڕەو دەکرد. کەنیسەی گەورەی ناوەندییان بینایەکی زۆر گەورە و سەرنجڕاکێش بوو، کە هەموو سەندیکا بازرگانییەکان پێکەوە دانیشتبوون، و ٧٠ پیرەکە لە ٧٠ کورسی شاهانەی ڕازاوەدا جێگیر کرابوون. لە ئەلێکساندەریا بوو کە یەکێک لە گرنگترین ڕووداوەکانی مێژووی ئایین ڕووی دا، کاتێک کتێبی پیرۆزی عیبری وەرگێڕدرا بۆ زمانی یۆنانی. چیرۆکە ئەفسانەییەکانی یۆسێفۆس سەبارەت بە ئەنجامدانی ئەم کارە دەکرێت وەک بێ بنەما ڕەت بکرێنەوە. بەڵام بێ گومانە کە لە سەردەمی فەرمانڕەوایی لاگیدای سەرەتاییدا (لە نێوان ٢٥٠ و ١٣٢ پ.ز.) 'سەپتۆجینت' دەرکەوت. بە دڵنیاییەوە بەرهەمی کۆمەڵێک وەرگێڕ نییە کە بە هاوئاهەنگی کار دەکەن، وەک چۆن نەریتی جوولەکەکان دەیگوت. کارەکە بەهایەکی زۆر جیاوازی هەیە، پەنجا کتێبەکە باشترین کار کراوە، لە کاتێکدا هەندێک لە کتێبە دواترەکان بە خراپی وەرگێڕدراون. وەرگێڕانەکە لەلایەن جوولەکەکانەوە بە هەستێکی تێکەڵاوەوە سەیر دەکرا، لەلایەن بەشێکەوە وەک گەورەترین بێڕێزیکردن بە قودسییەتی کتێبی پیرۆز ڕەت دەکرایەوە، لەلایەن بەشێکی ترەوە وەک ڕێگەیەک بۆ ئەوەی جوانییەکانی یاسا و پێغەمبەران بۆ یەکەم جار لەلایەن جیهانی غەیرەجوولەکەی یۆنانی زمانەوە بەرز بنرخێنرێت. سەپتۆجینت، بە ویستی خودا، بوو بە ئامادەکارییەکی زۆر بەنرخ بۆ ڕاستییەکانی مەسیحییەت. نەتەوە بتپەرستەکانی بە خودای ڕاستودروستی ئاشنا کرد وەک چۆن بۆ نەتەوەی جوولەکە ئاشکرا کرابوو. ڕێگەی بۆ ئینجیل خۆش کرد. بوو بە کتێبی پیرۆزی کڵێسای سەرەتایی. لە کڵێسای ڕۆژهەڵاتدا ئەمڕۆ تاکە دەقی ڕەسەنی پەیمانی کۆنە. جەنگەکانی پۆتۆلۆمییەکان لەگەڵ سێلۆسیدا لە ئەنتیاکیا لە دانیال ١١:١-٤٥ وەسف کراون. پۆتۆلۆمی دووەم فیلادێلفوس کاریگەری خۆی لە فەلەستین لە شارەکانی فیلادێلفیا (= ڕەبەت-عەمۆن، دێوتێرۆنۆمی ٣:١١)، پۆتۆلۆمایس (کردارەکان ٢١:٧ = عەکۆ، دادوەران ١:٣١)، فیلۆتێریا، هتد. بەجێهێشت. لەژێر دەسەڵاتی پۆتۆلۆمی سێیەم ئیوێرگێتس یەکەم (٢٤٧-٢٢٢ پ.ز.) 'ستێلی کەنۆپوس'ی بەناوبانگ نووسرا. لەگەڵ پۆتۆلۆمی چوارەم فیلۆپاتۆر بنەماڵەکە دەستی بە دابەزین کرد، و ستەمەکانی لە جوولەکەکان (کە زۆربەیان ئەفسانەیین) لە ٣ مەقابی وەسف کراون. لەژێر دەسەڵاتی پۆتۆلۆمی پێنجەم ئیپیفانێس، باڵادەستی ئەلێکساندەریا بەسەر فەلەستیندا گۆڕدرا بۆ باڵادەستی ئەنتیاخۆس سێیەم گەورە (دانیال ١١:١٤-١٧). لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەودا 'بەردی ڕۆزێتا'ی بەناوبانگ دروست کرا. دە پۆتۆلۆمی دواتر بە نزیکەیی تەنها بە لاوازی، گەمژەیی، لوکس، و دڵڕەقییان ناسرابوون. شارەکە لە دەوڵەمەندیدا زیاد بوو، بەڵام زیاتر و زیاتر لە دەسەڵاتی سیاسیدا نوقم بوو. جولیەس قەیسەر لە ساڵی ٤٧ پ.ز. هێرشی کردە سەر ئەلێکساندەریا، و دوای ماوەیەکی کورت لە شکۆمەندی درۆینە لەژێر دەسەڵاتی کلیۆپاترا، دوای شەڕی ئەکتیۆم کەوتە دەستی ڕۆمەکان، و چارەنووسی لەو کاتەوە لەگەڵ چارەنووسی ئیمپراتۆریەتەکەدا تێکەڵ بوو. بەڵام لە کاتێکدا دەسەڵاتی سیاسییەکەی بەم شێوەیە لەناو دەچوو، گەورەییەکی ڕۆشنبیری پەرەپێدەدا کە بڕیار بوو کاریگەرییەکی قووڵ لە سەدەکانی دواتردا هەبێت. لە نێو دانیشتووانی جوولەکەیدا قوتابخانەیەکی نوێ سەری هەڵدابوو کە هەوڵی دەدا نەریتی عیبری و فەلسەفەی یۆنانی تێکەڵ بکات، و پەیمانی کۆن بکاتە سەرچاوەی دۆکتۆرینەکانی پلاتۆنی و ستۆیکی. ئەم هەوڵی تێکەڵکردنی عیبرییەت و هێلێنیزمە لەلایەن ئاریستۆبۆلۆسەوە دەستی پێکرد، و لە فیلۆدا گەیشتە لووتکە، کە هاوچەرخی عیسای مەسیح بوو. جوولەکەکان لە نووسینەکانی غەیرەجوولەکەدا زۆر بیرۆکەی جوان و نایابیان دۆزییەوە. دەیانتوانی بە شێوەیەکی لۆژیکی داوای شانازی خۆیان بکەن کە تاکە خاوەن و پارێزەری ڕاستیی خودایین تەنها بەوەی کە بڵێن هەموو دەربڕینێکی یۆنانی دەوڵەمەند و ڕووناک لە کتێبی پیرۆزی ئەوانەوە وەرگیراوە. پلاتۆ و پایتاگۆراس، وتیان، قەرزاری گەورەی موسا بوون. یۆنانییەکان تەنها دووبارە کەرەوەی ڕەوشتی عیبری، و چەمکە ئایینی و ڕەوشتییەکانی عیبری بوون. هەنگاوی دواتر نووسینەوەی کتێبی پیرۆزی خۆیان بوو بە زمانی فەلسەفەی یۆنانی، و سادەترین ڕێگەی ئەنجامدانی ئەمەش بە سیستەمێکی وردی ئەلێگۆری بوو. فیلۆ ئەلێگۆریزەکردنی پەیمانی کۆنی گەیاندە ئاستێک کە توانی هەموو فەلسەفە ساختەکەی کە پێویستی پێی بوو لە سادەترین گێڕانەوەکانی باوکان و ژنەکانیانەوە دەربهێنێت. بەڵام ئەمە کێشەیەکی هەڵە بوو. لەسەر بنەمای خەیاڵێکی لۆژیکی بوو، و کارە زۆرەکانی فیلۆ، هەرچەندە بەهرەمەند و زاناش بوو، تەنها ئەوەیان ئاشکرا کرد کە هیچ هیوایەک نە بۆ فەلسەفەی یۆنانی و نە بۆ گەشەسەندنی ئایینی عیبری لەسەر ئەم هێڵانەدا نەبوو. بەڵام ئەنجامەکانی شێوازی ئەلێگۆری لە لێکدانەوەدا، لە مێژووی کڵێسای مەسیحییدا بینران. دەخوێنینەوە سەبارەت بە 'کەنیسەیەکی ئەلێکساندەرییەکان' لە ئۆرشەلیم، کە بە توندی دژایەتی قەشە ستیفانیان دەکرد بە ڕاگەیاندنی ڕاستییەکانی (کردارەکان ٦:٩). ئەپۆلۆسی ئەلێکساندەریا (کردارەکان ١٨:٢٤-٢٨) پێویستی بە 'فێرکردنی وردتر' هەبوو لە دۆکتۆرینی مەسیحییدا، هەرچەندە هیچ بەڵگەیەکی ڕاستەوخۆمان نییە کە ئەو قوتابی فیلۆ بووبێت. نامەی عیبرییەکان شوێنەواری کاریگەری ئەلێکساندەری نیشان دەدات، و بەڵگە هەیە کە قەشە پۆڵس نامۆ نەبووە بە هێرمێنۆتیک و زاراوەی ئەلێکساندەری (بەراورد بکە لەگەڵ غەلاتییەکان ٤:٢٤-٣١). بەڵام هیچ بەڵگەیەک نییە کە قەشە پۆڵس هەرگیز سەردانی ئەلێکساندەریای کردبێت. وادیارە خۆی لە ڕۆیشتن بۆ ئەوێ بەدوور گرتووە چونکە ئینجیل پێشتر گەیشتبووە شارەکە (بەراورد بکە لەگەڵ ڕۆما ١٥:٢٠). ئیوسێبیۆس قەشە مارک بە ناسێنەری مەسیحییەت لە میسردا دادەنێت. لە سەدەکانی دووەم و سێیەمدا ئەلێکساندەریا پایتەختی ڕۆشنبیری مەسیحییەت بوو. قوتابخانەی ئەلێکساندەری بۆ تیۆلۆژیا بە ناوی پانتێنۆس، کلیمێنت، و بە تایبەتی ئۆریگێن، ناوبانگی دەرکرد، کە لە کاتێکدا نەریتی ئەلێگۆری بەردەوام بوو، هەوڵی دەدا نیشان بدات کە دۆکتۆرینی مەسیحی خەون و ئارەزووەکانی فەلسەفەی یۆنانی لەخۆگرتووە و بەدیهێناوە. لایەنە خراپەکانی ئەم شێوازە لە فێرکردنەکانی بیدعەتکارانی ئەلێکساندەری، باسیلیدس و ڤالێنتینیاندا دەرکەوتن. ئەلێکساندەریا زیاتر و زیاتر بوو بە قەڵای باوەڕی مەسیحی. لێرەدا ئەتاناسیۆس لە دژی جیهان بەرگری لە خودایەتی ڕاستەقینەی مەسیح کرد لە کێشەی نایسێنیدا، و کاریگەری شارەکە لەسەر تیۆلۆژیای مەسیحی قووڵ بووە. لە ساڵی ٦٤١ ز. ئەلێکساندەریا کەوتە دەستی عەمرو؛ لە سەدەی حەوتەمدا دەستی بە دابەزین کرد. دروستکردنی قاهیرە گورزێکی تر بوو، و دۆزینەوەی ڕێگەی نوێ بۆ ڕۆژهەڵات لە ڕێگەی کەپی هیواوە لە ساڵی ١٤٩٧ نزیکەی بازرگانییەکەی وێران کرد. لە سەرەتای سەدەی نۆزدەهەمدا ئەلێکساندەریا تەنها گوندێک بوو. ئەمڕۆ دووبارە شارێکی گەورە و گەشەسەندوو، بە ژمارەی دانیشتووانێکی خێرا زیادبوو کە زیاتر لە ٢٠٠,٠٠٠ کەسە، و بەندەرەکەی یەکێکە لە قەرەباڵغترین بەندەرەکانی کەنار دەریای ناوەڕاست. جی. ئەی. فرانک نایت.