ئامۆرییەکان

گەلێک کە لە کەنعان، کوڕی حامەوە هاتوون. سەرەتا ١٠:١٦، ئەوان لە چیاکاندا دەژیان، وەک ناویان ئاماژەی پێدەدات، و وادیارە هەندێک جار لە چیاکانی ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوای ئوردون بوون. ژمارەکان ١٣:٢٩؛ یەشوع ٥:١؛ دادوەران ١:٣٤-٣٦؛ دادوەران ١٠:٨؛ ١ پاشایان ٤:١٩. لەبەر ئەوەی باڵادەستترین و گەندەڵترین گەل یان هۆز بوون، هەندێک جار بە گشتی نوێنەرایەتی کەنعانییەکانیان دەکرد. سەرەتا ١٥:١٦؛ ١ پاشایان ٢١:٢٦. کاتێک ئیبراهیم لە حەبرۆن بوو، هەندێکیان لەگەڵی هاوپەیمان بوون. سەرەتا ١٤:١٣. پاشماوەیەک لە نەتەوەکانی غەیرە جولەکە بەم شێوەیە پەیوەست بوون بە میراتگری بەڵێنەکە، هەرچەندە لوت (جۆرێک لە ئیسرائیل دوای جەستە) لێی جیا ببووەوە. کاتێک ئیسرائیل نزیک بووەوە لە خاکی بەڵێندراو، ئەوان لە ڕۆژهەڵات بوون، و ڕەتیان کردەوە ڕێگە بە ئیسرائیل بدەن تێپەڕێت؛ بەڵام ئەوان شکێنران، شارەکانیان گیران، و خەڵکەکە کوژران، لەگەڵ سیحۆن پاشایان. ژمارەکان ٢١:٢١-٢٦؛ دێوتێرۆنۆمی ٢:٢٤؛ عامۆس ٢:٩-١٠. دەبێت هەندێکیان ڕزگاریان بووبێت، چونکە دواتر باسیان دەکرێت، و یەکێک لە ناکۆکییەکانی یەهۆڤا لەگەڵ ئیسرائیلدا لەسەر پەرستنی خوداوەندەکانیان بوو. عێزرا ٩:١-٢. سولەیمان کردیانی بە باجگر. ١ پاشایان ٩:٢٠-٢١؛ ٢ کڕۆنیکەڵس ٨:٧-٨. گیبعۆنییەکان پاشماوەیەک بوون لە ئەمۆرییەکان. ٢ ساموئێل ٢١:٢. دوای ئەمە هیچ شتێکیان لێوە نابیسترێت. دۆخی نزمی ئۆرشەلیم (یەهودا) بە سروشت بە باسکردنی سەرچاوەکەی وەسف دەکرێت، باوکی ئەمۆری و دایکی حیتی بوو، بەڵام خودا بە فەزڵی خۆی بەزەیی بەسەردا هات لە دۆخی خراپیدا، و بەرزیکردەوە بۆ شکۆیەکی گەورە؛ هەرچەندە، بەداخەوە، بە شێوەیەکی شەرمەزارکەر ناپاک بوو. حزقیال ١٦:٣-٤٣.

گەلێکی کۆن کە بوونیان لە فەلەستین و سوریا و هەروەها لە بابلدا دەبینرێتەوە. لە دێوتێرۆنۆمی ٣:٩ دەردەکەوێت کە زمانیان تەنها بە شێوەیەکی زاراوەیی لە زمانی کەنعانی جیاواز بووە، کە زمانی عیبری بووە. ئەم بۆچوونە لەلایەن زۆرێک لە ناوە تایبەتەکانەوە لە پاشماوە کۆنەکان پشتڕاست دەکرێتەوە. بەم پێیە، ئەوان لە هەمان ڕەگەزی کەنعانییەکان بوون. تابلێتەکانی گرێبەست لە سەردەمی حەمورابی (٢٢٥٠ پ.ز) نیشان دەدەن کە ئەمۆرییەکان لەو کاتەدا لە بابلدا بوون (بەراورد بکە بە مێیسنەر، ئاڵتباب. پرایڤێترێخت، ژمارە ٤٢). لەم سەردەمەدا وڵاتەکەیان بە ئایدۆگرام MAR-TU دیاری کرابوو. ماوەیەکی زۆرە زانراوە کە ئەم ئایدۆگرامە بۆ فەلەستین و سوریا بووە. لەو کاتەدا، ئەمۆرییەکان پێشتر لە ڕۆژاوا بوون. بەهۆی یەکبوونی ناوە تایبەتەکانیانەوە، پێی وایە کە ئەمۆرییەکان لە ڕەگەزدا هاوشێوەی ئەو شەپۆلی کۆچبەری سامی بوون بۆ بابل کە یەکەمین شانشینی بابلی، شانشینی حەمورابی، بەرهەم هێنا (بەراورد بکە بە پاتۆن، سوریا و فەلەستین، ٢٥ ٢٩). پاتۆن پێی وایە کە شەپۆلێکی کۆچبەری ئەمۆری بابل و کەناراوەکانی دەریای ناوەڕاستی داگیر کردووە نزیکەی ٢٥٠٠ پ.ز، بەڵام جۆنز (ئێکسپۆس، نیسان، ١٩٠٦، ل. ٣٤١) پێی وایە کە ئەگەری هەیە، هەروەها لەسەر بنەمای ناوە تایبەتەکان، کە ئەمۆرییەکان لە هەردوو بابل و ڕۆژاوا بوون پێش سەردەمی سارگۆن، ٣٨٠٠ پ.ز. نزیکەی ١٤٠٠ پ.ز لە تابلێتەکانی ئەل-عەمارناوە فێر دەبین کە دۆڵی گەورەی نێوان زنجیرە چیاکانی لوبنان و دژە-لوبنان، کە دواتر ناوی سێلۆ-سوریا بوو، لەلایەن ئەمۆرییەکانەوە نیشتەجێ کرابوو، کە میرەکەیان عەزیرو بوو (بەراورد بکە بە KIB [^1]، بەرگی ٥، ژمارە ٤٢، ٤٤، و ٥٠). لە هەندێک کاتدا وادیارە فەلەستینیشیان داگیر کردووە، چونکە لە بەڵگەنامەی ئیلۆهیستدا ئەوان وەک دانیشتوانی پێش-ئیسرائیلی ناوچە شاخاوییەکانی فەلەستین دادەنرێن، کە عیبرییەکان داگیریان کرد (بەراورد بکە بە ژمارەکان ١٣:٢٩، یەشوع ٢٤:٨؛ یەشوع ٢٤:١٨). ئەمە هەروەها بۆچوونی پێغەمبەر عامۆس بوو (عامۆس ٢:٩-١٠)، و، بەشێکی، حزقیال (حزقیال ١٦:٨؛ حزقیال ١٦:٤٥). بەڵگەنامەی یەهۆڤیست، لە لایەکی ترەوە، کەنعانییەکان (کە بڕوانە) وەک دانیشتوانی ڕەسەنی وڵاتەکە دادەنێت. لەبەر ئەوەی بەڵگەنامەی یەهۆڤیست لە شانشینی باشوور و بەڵگەنامەی ئیلۆهیست لە شانشینی باکوورەوە سەرچاوەی گرتووە، هەندێک کەس پێیان وایە کە ئەمۆرییەکان بە تایبەتی لە باکووری فەلەستین بەهێز بوون؛ بەڵام تەنانەت بەڵگەنامەی یەهۆڤیستیش (دادوەران ١:٣٤-٣٥) دان بەوەدا دەنێت کە ئەمۆرییەکان لە دۆڵی عەیالۆن بەهێز بوون. لە دادوەران ١:٣٦ 'ئەمۆرییەکان' ئەگەری هەیە گۆڕانکارییەک بێت لە 'ئەدۆمییەکان'. (بۆیە جی. ئێف. مۆر لە SBOT [^2]). هەردوو یەهۆڤیست (ژمارەکان ٣٢:٣٩) و ئیلۆهیست (ژمارەکان ٢١:١٣) شانشینی ئەوبەری ئوردونی پاشا سیحۆن، کە پایتەختەکەی لە حەشبوون بوو، و لە ئارنۆنەوە تا یەبۆک درێژ دەبووەوە، وەک ئەمۆری نیشان دەدەن، و چەندین نووسەری کتێبی پیرۆزی دواتر ئەم بۆچوونە ڕەنگدانەوەی هەیە. ئەم شانشینە لەلایەن ئیسرائیلییەکانەوە داگیر کرا کاتێک هێرشیان کردە سەر کەنعان. دوای داگیرکردنی ئیسرائیلییەکان، ئەمۆرییەکان لە دیدگای ئێمەدا نامێنن. جۆرج ئەی. بارتۆن.

[^1]: کتێبخانەی نووسراوە بزمارییەکان. [^2]: کتێبە پیرۆزەکانی پەیمانی کۆن.