ئەنتاکیا

پاڵنرا دژی

بەهۆی ئەنجامی شەڕی ئیپسوسەوە، سێلۆکوس نیکاتۆر (٣١٢-٢٨٠ پ.ز) دەسەڵاتی بەسەر زۆربەی ئیمپراتۆریەتی ئاسیایی ئەسکەندەری گەورەدا مسۆگەر کرد، کە لە هێلێسپۆنت و دەریای ناوەڕاستەوە لە لایەکەوە تا جاکسارتس و ئیندوس لە لایەکی ترەوە درێژ دەبووەوە. بنەماڵەی سێلۆکید، کە ئەو دایمەزراند، بۆ ماوەی ٢٤٧ ساڵ بەردەوام بوو. بەهۆی حەزێکی زۆرەوە بۆ دروستکردنی شارەکان و ناونانیان بە ناوی خۆی یان خزمەکانیەوە، لانیکەم ٣٧ شاری دامەزراند، کە ٤یان لە پەیمانی نوێدا باس کراون: (١) ئەنتاکیای سوریا (کردارەکان ١١:١٩)، (٢) سێلۆسیا (کردارەکان ١٣:٤)، (٣) ئەنتاکیای پیسیدیا (کردارەکان ١٣:١٤؛ کردارەکان ١٤:٢١، ٢ تیمۆساوس ٣:١١)، و (٤) لاودیکیا (کۆلۆسیەکان ٤:١٣-١٦، وه‌حی ١:١١؛ وه‌حی ٣:١٤). بەناوبانگترین لە ١٦ ئەنتاکیاکە، کە ئەو دروستی کرد و ناوی لێنا بە ناوی باوکی ئەنتیۆکوس، ئەنتاکیا بوو لەسەر ئۆرۆنتس لە سوریا. شوێنەکە بە وریاییەوە هەڵبژێردرابوو، و ڕەزامەندی ئایینی پێدرا بە داهێنانی چیرۆکێک کە باڵندە پیرۆزەکان شوێنەکەیان ئاشکرا کردبوو لە کاتێکدا ئەو سەیری فڕینیان دەکرد لە گردێکی نزیکەوە. لە ڕووی سیاسییەوە سوودبەخش بوو کە پایتەختی ئیمپراتۆریەت لە دۆڵی فوراتەوە بگوازرێتەوە بۆ شوێنێک کە نزیکتر بێت لە دەریای ناوەڕاست. شارە نوێیەکە لە چەماوە قووڵەکەی شامدا بوو، نزیکەی ٣٠٠ میل لە باکووری ئۆرشەلیمەوە. هەرچەندە ١٤ میل لە دەریاوە دوور بوو، ڕووباری ئۆرۆنتسی گەشتیاری، کە لە کەناری چەپیدا دروستکرابوو، بە سێلۆسیا و بەندەرە نایابەکەیەوە گرێی دەدا. بەم شێوەیە بە ڕێگاکانی کاروانی سەرەکییەوە بە بازرگانی بابل، فارس، و هیندستانەوە بەسترابووەوە، و بە بەندەرێکەوە کە پەیوەندی لەگەڵ جیهانی گەورەی ڕۆژاوا دەپاراست، ئەنتاکیا بە خێرایی بوو بە میراتگری ئەو بازرگانییە فراوانەی کە جارێک قۆرخکاری تایەر بوو. بەندەرەکەی سێلۆسیا قەڵایەکی گەورە بوو، وەک گیبرالتار یان سێباستۆپۆل. سێلۆکوس هەزاران جوولەکەی ڕاکێشا بۆ پایتەختە نوێیەکەی، بە پێشکەشکردنی مافی هاوڵاتیبوونی یەکسان بە هەموو دانیشتووانەکانی تر. هاوڵاتیان دابەش کرابوون بۆ ١٨ گەڕەک، و هەر کۆمۆنێک کاروباری شارەوانی خۆی بەڕێوە دەبرد. جێنشینەکەی، ئەنتیۆکوس یەکەم، سۆتەر (٢٨٠-٢٦١ پ.ز)، دابینکردنی ئاوی زۆری هێنایە ناو شارەکە، بە جۆرێک کە هەر ماڵێکی تایبەت بۆری ئاوی خۆی هەبوو، و هەر شوێنێکی گشتی کانییەکی جوان. ئەو زیاتر هەوڵی دا ئەنتاکیا بکاتە ڕکابەری ڕۆشنبیری ئەسکەندەریا، بە بانگهێشتکردنی زانایان بۆ دەربارەکەی، وەک ئاراتوس فەلەکناس، و بە سەرپەرشتیکردنی وەرگێڕانی کارە زانستییەکان بە زمانە بیانییەکان بۆ یۆنانی. بەم شێوەیە مێژووی بابل کە لەلایەن بێرۆسوس، قەشەی کلدانییەوە نووسرابوو، لە لەبیرچوونەوە ڕزگار کرا. زنجیرەی شەڕەکان کە ئێستا لە نێوان سێلۆسیدەکان و پتۆلۆمییەکاندا هەڵگیرسا، لە دانیال ١١:١-٤٥دا باس کراوە. چارەنووسی شەڕەکە زۆر جیاواز بوو. لە سەردەمی پاشای دواتر، سێلۆکوس دووەم، کالینیکوس (٢٤٦-٢٢٦ پ.ز)، پتۆلۆمی ئیوێرگێتس سێلۆسیای گرت، گاریسۆنێکی میسری تێدا دامەزراند، و ئیمپراتۆریەتی سێلۆسیدی تا سوسیانا و باکتریا تاڵان کرد، و تاڵانێکی زۆری برد بۆ میسر. کالینیکوس کە لە مەیدانی جەنگدا دۆڕا، خۆی تەرخان کرد بۆ جوانکردنی شارە شاهانەییەکەی. وەک لەلایەن س. نیکاتۆرەوە دامەزرابوو، ئەنتاکیا لە یەک گەڕەک پێکهاتبوو. ئەنتیۆکوس یەکەم، سۆتەر، گەڕەکێکی دووەمی زیاد کردبوو، بەڵام کالینیکوس ئێستا سێیەمی زیاد کرد، بە لکاندنی دوورگەکە لە ڕووبارەکەدا بە شارەکەوە و بەستنەوەی بە وشکانییەوە بە پێنج پرد. لەم ناوچە نوێیەدا شەقامەکان هەموویان گۆشەی ڕاست بوون، و لە خاڵی یەکتربڕینی دوو ڕێگای سەرەکیدا ڕێگاکە بە تێتراپایلۆنێک، ستوونێکی داپۆشراو بە چوار دەروازە، داپۆشرابوو. شارەکە زیاتر بە پەرستگا گرانبەهاکان، پۆرتیکۆکان، و پەیکەرەکان ڕازێنرابووەوە. بەڵام سەرنجڕاکێشترین کاری ئەندازیاری کە لەم سەردەمەدا دەستی پێکرا، هەڵکەندنی بەندەری گەورە بوو لە سێلۆسیا، دروستکردنی بەربەستە پارێزەرەکان، و بڕینی کەناڵێک بەرەو ناوەوە لەناو بارستە گەورەکانی بەردی ڕەقدا. کەناڵەکە بەدوای یەکدا بڕین و تونێل بوو، ئەو بەشانەی کە کراوە بوون بۆ ئاسمان بە گشتی ١٨٦٩ پێ بوون، لە هەندێک شوێندا تا قووڵایی ١٢٠ پێ بڕابوون، لە کاتێکدا ئەو بەشانەی کە وەک تونێل هەڵکەندراون (بەزۆری ٢٤ پێ بەرز) بە گشتی ٣٩٥ پێ بوون. لەگەڵ ئەنتیۆکوس سێیەم، گەورە (٢٢٣-١٨٧ پ.ز)، چارەنووسی شارەکە بووژایەوە. ئەو گاریسۆنی میسری لە سێلۆسیا دەرکرد، کۆتایی بە سەروەری پتۆلۆمایی بەسەر یەهودادا هێنا، هەموو فەلەستین و نزیکەی هەموو ئاسیای بچووکی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆی، تا هێزەکەی لە کۆتاییدا لەلایەن ڕۆمەکانەوە لە شکستە نەگەڕاوەکەی ماگنیسیا (١٩٠ پ.ز) تێکشکێنرا. دوای تیرۆرکردنی کوڕەکەی سێلۆکوس چوارەم، فیلۆپاتۆر (١٨٧-١٧٥ پ.ز)، کە زۆربەی کاتەکانی بە چاککردنەوەی زیانە داراییەکانی شانشینەکەیەوە خەریک بوو، گەنجە بلیمەت بەڵام بێ بنەماکەی ئەنتیۆکوس چوارەم. ئیپیفانس (١٧٥-١٦٤ پ.ز)، سەرکەوتە سەر تەخت. لەگەڵ گاڵتەجاڕی کالیکولا و خراپەی نێرۆ، ئەو لێهاتوویی بۆ تەلارسازی و کلتووری یۆنانی یەکخست کە لە ڕەگەزەکەیەوە بۆی مابووەوە. لە خەونەکانیدا ئەنتاکیا دەبوو بە شارێکی گەورە، لە جوانییدا بێ وێنە، و هونەری یۆنانی و ئایینی یۆنانی دەبوو بە یاسای یەکگرتوو لە سەرانسەری هەموو دەسەڵاتەکەیدا. بۆ سێ گەڕەکەی پێشوو، چوارەمێکی زیاد کرد، کە بۆ ئەنتاکیا ناوی 'تێتراپۆلیس'ی بەدەست هێنا. لێرەدا کۆشکی سێنات، پەرستگایەک بۆ ژوپیتەر کاپیتۆلینوس لەسەر یەکێک لە گردەکانی چیای سیلپیوس، و قەڵایەکی بەهێز لەسەر لقێکی تری چیاکانی دەوروبەری شارەکە دروست کرد. لە ڕۆژهەڵاتەوە بۆ ڕۆژاوای ئەنتاکیا ڕێگایەکی نایابی دروست کرد بە ستوونی دووانە، کە بۆ ماوەی ٥ میل بە هێڵێکی ڕاست درێژ دەبووەوە. لە کەشوهەوای باراناویدا خەڵک دەیانتوانی لە سەرەتایەوە تا کۆتایی لە ژێر سێبەردا بڕۆن. درەخت، گوڵ، و کانییەکان ڕێگاکەیان ڕازاندبووەوە؛ و شاعیران باسی جوانی پەیکەری ئەپۆلۆ و نیمفایۆمیان دەکرد کە ئەو لە نزیک ڕووبارەکە دروستی کردبوو. بۆ دوورخستنەوەی توڕەیی خوداوەندەکان لە کاتی پەتایەکدا، فەرمانی بە پەیکەرتاش لێیۆس کرد کە چیای سیلپیوس بکاتە یەک پەیکەری گەورەی چارۆن، کەشتیوانی دۆزەخ. ئەو بەسەر شارەکەدا دەڕوانی، و ناوی لێنرا چارۆنیۆم. سیاسەتی ئیپیفانس بۆ یۆنانیکردنی فەلەستین بوو بە هۆی بەرەنگاربوونەوەی توندی ماکابیزەکان، و لە شەڕەکانی دواتردا هێزەکانی تووشی چەندین شکست بوون، هەرچەندە زیان و دڕندەییەکانی کە لە ئۆرشەلیم ئەنجامی دا بێ وەسف بوون. لەگەڵ مردنی ئەنتیۆکوس ئیپیفانس، گەورەیی تەختی سوریا کۆتایی هات. شازادەکانی دواتر تەنها کاریگەرییەکی زۆر مامناوەندییان هەبوو لەسەر چارەنووسی فەلەستین، و ڕۆژانی زێڕینی ئەنتاکیا وەک ناوەندێکی دەسەڵاتی سیاسی بۆ هەمیشە ڕۆیشتن. شارەکە شوێنی چەندین ململانێی خوێناوی بوو لە ساڵانی سێلۆسیدەکانی دواتردا، وەک چۆن داگیرکەر لە دوای داگیرکەر هەوڵی دەدا بەناو خوێندا بڕوات بۆ سەر تەخت، و کەمێک دواتر لەلایەن ڕکابەرێکەوە تێکدەشکێنرا. لە چەندین لەم ململانێیانەدا جوولەکەکان بەشدارییان کرد، و لەگەڵ کەمبوونەوەی هێزی ئەنتاکیا، هێز و سەربەخۆیی کرداری شازادەکانی حەشمۆنای جوولەکەکان زیاد بوو. لە ٨٣ پ.ز هەموو سوریا کەوتە دەستی تیگرانێس، پاشای ئەرمینیا، کە بۆ ماوەی ١٤ ساڵ گەورەی ئەنتاکیا مایەوە. کاتێک تیگرانێس لەلایەن ڕۆمەکانەوە تێکشکێنرا، پۆمپی کۆتایی بە بنەماڵەی سێلۆسید هێنا، و زنجیرەی پاشاکانی ئەنتیۆکێن لە ٦٥ پ.ز کۆتایی هات. ئاشتی بەهێزی ڕۆمانی هێزێکی نوێی بە شارەکە بەخشی. ئەنتاکیا کرا بە شارێکی ئازاد، و بوو بە پایتەختی پارێزگاری ڕۆمانی سوریا. مارک ئەنتۆنی فەرمانی بە ئازادکردنی هەموو جوولەکەکانی تێیدا کرد کە لە کاتی ئاژاوەکانی دواییدا کرابوونە کۆیلە، و گەڕاندنەوەی موڵکەکانیان. وەک پاداشتێک بۆ دڵسۆزی ئەنتاکیا بۆی، جولیۆس قەیسەر بازاڕێکی نایابی دروست کرد، سیزاریۆم، و جگە لەوەش، ئاوەڕۆیەکی نوێ، شانۆ، و گەرماوی گشتی. ئۆگستۆس، ئەگریپا، هێرۆدی گەورە، تیبێریۆس، و دواتر، ئەنتۆنینوس پیوس، هەموویان شارەکەیان زۆر جوانتر کرد، و چەندین تایبەتمەندی تەلارسازی نوێ و سەرنجڕاکێشیان زیاد کرد. دیوارە کۆنەکان بە بەرزی ٥٠-٦٠ پێ دووبارە دروستکرانەوە، بە ئەستووری ٨ پێ لە سەرەوە، و بە تاوەرە زەبەلاحەکانەوە. قەڵا گەورەکە بەسەر دۆڵەکاندا بەسەر لێژایی شاخەکەدا تا لووتکەی گردەکانی دەوروبەری شارەکە درێژ دەبووەوە. ئەنتاکیا بەم شێوەیە وادیار بوو کە بە قەڵایەکی شاخاوی، بە درێژایی ٧ میل، پارێزراوە. بوومەلەرزەکان لە سەردەمەکانی دواتردا ئەم دیوارانەیان ڕووخاندووە، هەرچەندە هەندێک لە قەڵا ڕۆمانییەکان هێشتا ماون. کاتێک مەسیحییەت گەیشتە ئەنتاکیا، شارێکی گەورە بوو کە زیاتر لە ٥٠٠,٠٠٠ دانیشتووی هەبوو، ناوی لێنرابوو 'شاژنی ڕۆژهەڵات'، 'سێیەمین شاری گەورەی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی'. لە 'ئەنتاکیای جوان'دا هەموو شتێک دەدۆزرایەوە کە سامانی ئیتاڵی، جوانی یۆنانی، و لوکسی ڕۆژهەڵاتی دەیانتوانی بەرهەمی بهێنن. نووسەرە کۆنەکان، بەڵام، یەکدەنگن لە وەسفکردنی شارەکە وەک یەکێک لە پیسترین و خراپترین شارەکانی جیهان. هاوڵاتیان کە لە ڕووی جیهانییەوە کراوە بوون، وەک ئەوەی لە هەموو یاسایەک، مرۆیی یان خودایی، ئازاد کرابن، ڕەفتاریان دەکرد. بێڕەوشتی، خورافات، فێڵبازی، بێشەرمی، هەموو ئارەزوویەکی توند و نزم، لەلایەن خەڵکەوە نمایش دەکرا؛ لێهاتووییان لە دروستکردنی شیعرە ناشرینەکان بەناوبانگ بوو، ڕێگاکانیان کە پیس، گۆڕاو، ئاژاوەگێڕ، و بێشەرم بوون، ناوی ئەنتاکیایان کردبوو بە نموونەیەک بۆ هەموو شتێکی خراپ. بلیمەتی و وزەیان، کە سیچیرۆ زۆری ستایش دەکرد، هاوسەنگ کرابوو بە سووکایەتییەکی چارەسەرنەکراو و بێشەرمییەکی زۆر بۆ بنەما سەرەکییەکانی ڕەوشت. دارستانی دافنە، پێنج میل لە دەرەوەی شارەکە، پڕ بوو لە پەرستگا بۆ ئەپۆلۆ، ڤینوس، ئیسیس، هتد، و قەرەباڵغ بوو بە شانۆ، گەرماو، میخانە، و هۆڵی سەما، بە جۆرێک کە سەربازانی دۆزراوە لەوێ سزا دەدران و لە خزمەتی ئیمپراتۆری دوور دەخرانەوە. 'ڕەوشتی دافنیک' بوو بە پەندێک. جوڤینال نەیدەتوانی ڕێگایەکی بەهێزتر بدۆزێتەوە بۆ وەسفکردنی پیسییەکانی ڕۆما وەک ئەوەی بڵێت، 'ئۆرۆنتس ڕژاوەتە ناو تایبەرەوە.' لەم پێشانگای بێهوودەییەدا جوولەکەکان بە ژمارەیەکی زۆر نیشتەجێ بوون، بەڵام کاریگەرییەکی کەم یان هیچ کاریگەرییەکیان لەسەر ڕەوشتی شارەکە نەبوو. بەڵام، گوێمان لە نیکۆلاسێک دەبێت، کەسێکی تازەباوەڕی ئەنتاکیا (کردارەکان ٦:٥)، و ڕەنگە زیاتریش هەبووبن. بەڵام دوای مردنی قەشە ستێفان، هەڵاتووە مەسیحییەکان لە چەوساندنەوە هەڵهاتن تا باکووری ئەنتاکیا، دەستیان کرد بە بانگەشەکردن بۆ یۆنانییەکان لەوێ (کردارەکان ١١:١٩)، و ژمارەیەکی زۆر باوەڕیان هێنا. کارەکە ئەوەندە گەورە بوو کە کەنیسەی ئۆرشەلیم بارناباس نارد بۆ یارمەتیدان، کە، کاتێک بینی یارمەتی زیاتر پێویستە، سۆلۆسی لە تارسوس دۆزییەوە و هێنای. لەوێ بۆ ماوەی ساڵێک مانەوە، و کەنیسەیەکی بەهێزیان دروست کرد. ئەنتاکیا شانازی پێدرا بەوەی کە شوێنی لەدایکبوونی (١) ناوی 'مەسیحی' (کردارەکان ١١:٢٦)، و (٢) ناردنەکانی دەرەوە بوو. لەم شارەوە پۆڵس و بارناباس دەستیان بە یەکەم گەشتی بانگەشەکردنیان کرد (کردارەکان ١٣:١-٤)، و بۆ ئەنتاکیا گەڕانەوە لە کۆتایی گەشتەکەدا (کردارەکان ١٤:٢٦). گەشتی دووەم لە ئەنتاکیاوە دەستی پێکرد و لەوێش کۆتایی هات (کردارەکان ١٥:٣٥-٤١؛ کردارەکان ١٨:٢٢)؛ و شارەکە دووبارە خاڵی دەستپێکی گەشتی سێیەم بوو (کردارەکان ١٨:٢٣). کەنیسەی ئەنتیۆکێن بە فراوانی بەشداری کرد لە یارمەتیدانی قەشە هەژارەکانی ئۆرشەلیم لە کاتی قاتوقڕیدا (کردارەکان ١١:٢٧-٣٠). لێرەشدا ناکۆکی سەبارەت بە خەتەنەکردنی تازەباوەڕانی غەیرەجوولەکە سەری هەڵدا (کردارەکان ١٥:١-٢٢)، و لێرەشدا پۆڵس بەرامبەر پیتەر وەستا بەهۆی ناتەباییەکەیەوە (غەلاتییەکان ٢:١١-٢١). دوای ڕووخانی ئۆرشەلیم، ئەنتاکیا بوو بە ناوەندی ڕاستەقینەی مەسیحییەت. دەروازەیەک هێشتا ناوی 'دەروازەی قەشە پۆڵس'ی هەڵگرتووە. لە ئەنتاکیاوە ئیگناتیۆس دەستی بە گەشتەکەی کرد بۆ شەهیدبوون لە ڕۆما. شارەکە بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە جۆن کریسۆستۆم، ئەمیانیۆس مارسێلینوس، ئیڤاگریۆس، و لیبانیۆس خەڵکی ئەون. لە ٢٥٢-٣٨٠ ز ئەنتاکیا شوێنی دە کۆبوونەوەی کەنیسە بوو. پاتریاکی ئەنتاکیا پێشەنگی ئەوانەی ڕۆما، قوستەنتینیە، ئۆرشەلیم، و ئەسکەندەریای گرتبوو. ئەنتاکیا لە ٢٦٠ ز لەلایەن شاپۆری فارسەوە گیرا؛ لە ٥٣٨ ز لەلایەن خوسرەووە سووتێنرا؛ لەلایەن جوستینیانەوە دووبارە دروستکرایەوە، لە ٦٣٥ ز دووبارە کەوتە دەستی ساراسینەکان. نایسفۆرۆس فۆکاس لە ٩٦٩ ز گەڕاندیەوە، بەڵام لە ١٠٨٤ ز کەوتە دەستی تورکە سەلجوقییەکان. یەکەم خاچپەرستەکان لە ١٠٩٨ ز دووبارە گرتیانەوە دوای گەمارۆیەکی بەناوبانگ، کە بە 'داهێنانی ڕمە پیرۆزەکە' ناسرا؛ بەڵام لە ١٢٦٨ ز لە کۆتاییدا کەوتە دەستی تورکەکان. بوومەلەرزەکان زیانی مرۆڤیان زیاتر کردووە. ئەوانەی ١٨٤ پ.ز، ٣٧ ز، ١١٥، ٤٥٧، و بەتایبەتی ٥٢٦ (کاتێک ٢٠٠,٠٠٠ کەس مردن)، ٥٢٨، ١١٧٠، و ١٨٧٢ وێرانکەرترین بوون. شارە گەورەکەی جارانیش بچووک بووەتەوە بۆ شارۆچکەیەکی بچووک، بێ ناوبانگ، و پیس کە ٦,٠٠٠ دانیشتووی هەیە، بەڵام هێشتا ناوی ئەنتاکی (تورکی) یان ئەنتاکیا (عەرەبی)ی هەڵگرتووە. دووبارە بووەتەوە ناوەندێکی ناردنی مەسیحی، و کەنیسەی ئەنتاکیا، وەک جاران، هەوڵ دەدات تاریکی دەوروبەری ڕووناک بکاتەوە. گ. ئ. فرانک نایت.

ئەنتاکیا (پیسیدی): دەستەواژەی 'ئەنتاکیای پیسیدیا' یان 'ئەنتاکیا لە پیسیدیا' هەڵەیە، چونکە شارۆچکەکە لە پیسیدیا نەبوو. ناوی فەرمی 'ئەنتاکیا نزیک پیسیدیا' بوو، و لەبەر پیسیدیا هەبوو، وشەی 'پیسیدی' هەندێک جار بە شێوەیەکی ناڕێک پێوەی دەلکێنرا. لە ڕاستیدا لە ناوچەی نەتەوەیی فریگیا بوو، و لە پارێزگای ڕۆمانی گالاتیا (ئەو ناوچەیەی کە پێی دەوترا فریگیای گالاتیک). لەلایەن دانیشتووانی ماگنیسیاوە دامەزرا، لەلایەن ڕۆمەکانەوە کرا بە شارێکی ئازاد، و کۆلۆنیایەک لەوێ لەلایەن ئیمپراتۆر ئۆگستۆسەوە دامەزرا بۆ کۆنترۆڵکردنی دڕندەکانی دەوروبەر. حکومەتی شارەوانی بوو بە ڕۆمانی، و زمانی فەرمی لاتینی. قەشە پۆڵس چوار جار سەردانی کرد (کردارەکان ١٣:١٤؛ کردارەکان ١٤:٢١؛ کردارەکان ١٦:٦؛ کردارەکان ١٨:٢٢)، و یەکێکە لەو کەنیسانەی کە لە نامەی گالاتییەکاندا ئاماژەی پێکراوە. ئ. سۆتەر.