ئارارات

نەفرەتەکە پێچەوانە کرایەوە: بارانبارینی نەفرەت

شانشینێک کە لەلایەن خوداوە بانگ کرا، بە هاوبەشی لەگەڵ مادەکان، فارسەکان، و ئەوانی تر، لەژێر سەرکردایەتی یەک کاپتن، کورش، بۆ سزادانی بابل وەک تۆڵەسەندنەوەی ئیسرائیل. یەرمیا 51:27. لەگەڵ ئورارتو یان ئوراردووی نووسراوە ئاشوورییەکان دەستنیشان کراوە، ناوچەیەک لە ئەرمینیا، کە کێوی ئاراراتی تێدایە، لەسەر بەشێک لەو کێوەدا کەشتیی نوح نیشتەوە. پیدایشی 8:4. کێوەکە دەکەوێتە 39 45' N، 44 28' E، و بەرزترین لووتکەی نزیکەی 17,000 پێ لە سەرووی ئاستی دەریاوەیە، بە بەفری هەمیشەیی داپۆشراوە. ڕەخنە لە بەرزیی زۆری گیراوە، بەڵام ڕەنگە لە بەرزترین بەشی نەبووبێت کە کەشتییەکە نیشتەوە.

ئارارات (پیدایشی 8:4، 2 پاشایان 19:37 [|| ئیشایا 37:38]، یەرمیا 51:27) شێوەی عیبریی ئورارتووی ئاشوورییە، کە لەسەر پاشماوەکان لە سەدەی 9یەمەوە بەدواوە ئاماژە بە شانشینێک دەکات لە باکووری ئەرمینیای دواتر. فراوانبوونی ناوەکە بە شێوەیەکی سروشتی بەپێی سنوورە سیاسییەکانی ئەم دەوڵەتە گۆڕاوە؛ بەڵام بە شێوەیەکی دروست پێدەچێت ئاماژەی بە ناوچەیەکی بچووک کردبێت لە ناوەڕاستی ئاراکس، کە ناوی ڕەسەنی ئایرارات پێدەچێت لە ئەلارۆدیۆی هێرۆدۆتوسدا پارێزرابێت (iii. 94, vii. 79). جێرۆم وەسفی دەکات وەک 'ناوچەیەکی تەختی ئەرمینیا، کە ئاراکس تێیدا دەڕوات، بە پیتێکی سەرسوڕهێنەر، لە بناری زنجیرە چیای تاوروس، کە تا ئەم شوێنە درێژ دەبێتەوە.' ئاراکس (یان ئاراس)، لە ڕێگەی خۆیدا بۆ دەریای قەزوین، چەماوەیەکی گەورە دروست دەکات بەرەو باشوور؛ و لە بەشی سەرەوەی ئەمە، لە کەناری ڕاست (یان باشووری ڕۆژئاوا)ی ڕووبارەکە، لووتکەی بەفراوی بەرزایی ماسیس (کە فارسەکان پێی دەڵێن 'چیای نوح') بە بەرزیی نزیکەی 17,000 پێ لە سەرووی ئاستی دەریاوە بەرز دەبێتەوە. ئەمە شوێنی نیشتنەوەی کەشتییەکە بووە بەپێی نەریت؛ و، بەهۆی تێگەیشتنێکی هەڵە لە پیدایشی 8:4 ('لە [یەکێک لە] چیاکانی ئارارات')، ناوەکە لە ناوچەی دەوروبەرەوە گوازرایەوە بۆ دوو لووتکەی ئەم چیایە، ئاراراتی گەورە و ئاراراتی بچووک، کە دووەمیان نزیکەی 7 میل دوورە و 4000 پێ نزمترە. ئایا ئەمە ئەو شوێنەیە کە نووسەر لە پیدایشدا (گێڕانەوەی کاهینی) مەبەستی بووە، بە تەواوی دڵنیا نییە. نەریتی سوریایی و موسڵمانان لە جەبەل جودی دای دەنێن، چیایەکی سەرنجڕاکێش کە بە شێوەیەکی بەرچاو لە باشووری دەریاچەی وانە، و دیمەنێکی فراوان بەسەر دەشتی میزۆپۆتامیادا دەڕوانێت. ئەگەری هەیە کە ئەمە لە 'چیاکانی ئارارات'دا بە واتای فراوانتری زاراوەکە جێی ببێتەوە. ئەمە پێدەچێت بۆچوونی یۆسێفۆس بێت (Ant. I. iii. 5, 6)، کە بێئاگا بووە لە هەر ناکۆکییەک لە نێوان 'ئەرمینیا' و چیای 'کۆردیایی' بێرۆسۆس. لێدوانەکەی دەربارەی پاشماوەکانی کەشتییەکە کە لە سەردەمی ئەودا نیشان دراون، پێدەچێت لە بێرۆسۆسەوە وەرگیرابێت، و بۆ هەر چیایەک بێت کە ئەو نووسەرە لە بیریدا بووە—ڕەنگە جەبەل جودی! بەڵام تارگومەکان و پێشیتا، کە کاریگەریی ئەم نەریتەیان لەسەرە، قاردوو (کوردستان) دەخوێننەوە، بە ڕێککەوتنێکی وشەیی لەگەڵ بێرۆسۆس. ئەفسانەی لافاوەکەی نووسراوە مێخییەکان زۆر دوورتر لە باشوور دای دەنێن، لە 'چیای نیسیر،' ڕەنگە لە یەکێک لە زنجیرە چیاکانی ڕۆژهەڵاتی دیجلە و باشووری زابی بچووک. ئەمە، بێگومان، بە تەواوی لە دەرەوەی هەر فراوانبوونێکی گریمانەیی ناوی ئاراراتە. بۆیە، بە گریمانەی ئەوەی کە گێڕانەوەکانی کتێبی پیرۆز و بابلییەکان سەرچاوەیەکی هاوبەشیان هەیە، شوێنی نیشتنەوەی کەشتییەکە پێدەچێت وردە وردە بەرەو باکوور پاڵنرابێت، مەیلی سروشتیی نەریتێکی لەو شێوەیە ئەوەیە کە خۆی بە بەرزترین چیای ناسراو لەو کاتەدا ببەستێتەوە. بەپێی ئەم بنەمایە، هەڵبژاردنی کۆتایی چیای ماسیسی سەرنجڕاکێش نزیکەی حەتمی دەبێت: و ئەگەری هەیە کە ئەمە بۆچوونی پیدایشی 8:4 بێت، هەرچەندە گریمانەی جێگرەوەی ئەوەی کە جەبەل جودی مەبەستە هێشتا شایەنی ڕەچاوکردنە. پێشنیاری نۆڵدێکە، کە ئارارات جێگرەوەیەکی درەنگە بۆ قاردوو لە دەقی ڕەسەنی پیدایشدا، هیچ شتێک نییە بۆ ئەوەی پشتگیری لێبکرێت. ج. سکینەر.