ئارێتاس

ڕەوشتبەرز

نازناوی باو (وەک فیرعەون بۆ پاشاکانی میسر) پاشاکانی عەرەبی بەشی باکووری عەرەبستان. جێگری ئارێتاس لە دیمەشق هەوڵی دەستگیرکردنی پۆڵسی دا. ٢ کۆرنسۆس ١١:٣٢. ئەم پاشایە، کە باوکی ژنی هێرۆد ئەنتیپاس بوو، شەڕی لەگەڵدا کرد بەهۆی تەڵاقدانی کچەکەی، و شکستی پێهێنا. ڤیتێلیۆس، حاکمی سووریا، فەرمانی پێدرا ئارێتاس بە زیندوویی یان مردوویی بگرێت؛ بەڵام تیبێریۆس پێش ئەوەی ئەمە ئەنجام بدرێت مرد. کالیگولا، کە جێگەی ئیمپراتۆرییەتی گرتەوە، ئەنتیپاسی دوورخستەوە. گۆڕانکارییەکی دیاریکراوی لە ڕۆژهەڵاتدا کرد، و وا گریمانە دەکرێت کە دیمەشق لە پارێزگای سووریا جیاکرابێتەوە و درابێتە ئارێتاس.

ئەمە ناوی بنەماڵەیی (ئارامی چەرەتات) چەند پاشایەکی عەرەبی نەباتاییە کە پایتەختەکەیان پێترا (سەلا) بوو، و زمانیان بۆ مەبەستی نووسین و بازرگانی شێوەزارێکی ئارامی بوو، وەک لە نووسراوە بەردەستەکاندا دەبینرێت. (کوک، نووسراوە سامییەکان، ل. ٢١٤ بەدواوە). یەکەمین لەم زنجیرەیە لە ٢ مەکابیز ٥:٨ باس کراوە؛ چوارەمین (کە ناوی کەسیی ئینیاس بوو) لە ٢ کۆرنسۆس ١١:٣٢، کە دەوترێت «ئەتنارک»ەکەی «شاری دیمەشقی پاراستووە بۆ ئەوەی قەشە پۆڵس بگرێت»؛ بەڵام نێردراوەکە هەڵهات. ئەمە لە ماوەی سێ ساڵدا بوو دوای گۆڕانکارییەکەی (غەلاتییەکان ١:١٧ بەدواوە، کردارەکان ٩:٢٣ بەدواوە). لێرەدا کێشەیەک هەیە، چونکە دیمەشق بە شێوەیەکی ئاسایی لە پارێزگای ڕۆمانی سووریا بوو. ئارێتاس سێیەم لە ساڵی ٨٥ پێش زاییندا حوکمی کردبوو؛ دراوە ڕۆمانییەکانی دیمەشق لە ساڵی ٣٤ زایینی کۆتاییان دێت و لە ساڵی ٦٢-٦٣ زایینی دووبارە دەست پێدەکەنەوە. وا گریمانە کراوە کە نەباتاییەکان لەم ماوەیەدا شارەکەیان حوکم کردبێت. بەڵام پێش مردنی تیبێریۆس (٣٧ زایینی) بە زەحمەت دەتوانرا داگیرکارییەکی ڕێک و پێک لەلایەن ئەوانەوە هەبووبێت، چونکە ڤیتێلیۆس، پارێزگاری سووریا، لەلایەن ئەو ئیمپراتۆرەوە نێردرا بۆ سزادانی ئارێتاس چوارەم بەهۆی تۆڵەسەندنەوەی ئەو لە هێرۆد ئەنتیپاس بەهۆی تەڵاقدانی خوشکەکەی لە بەرژەوەندی هێرۆدیاس. بۆیە وا بیر کراوەتەوە کە ٣٧ زایینی زووترین کاتی گونجاوە بۆ هەڵهاتنی قەشە پۆڵس؛ و ئەمەش تا ڕادەیەک دیدگای ئێمە بۆ کرۆنۆلۆژیای پۆڵس دەگۆڕێت (بڕوانە وتاری پۆڵس نێردراو، بەشی ٤). بەڵام ئاماژەدان لە ٢ کۆرنسۆس ١١:٣٢ بەدواوە بە پێویست مانای هیچ شتێک نادات وەک خاوەندارێتییەکی هەمیشەیی دیمەشق لەلایەن ئەتنارکی ئارێتاسەوە. داگیرکارییەکی کاتیی لەوانەیە لە جەنگی ئارێتاس دژی هێرۆد ئەنتیپاس یان دواتر ڕوویدابێت؛ و دروستکردنی هیچ تیۆرییەکی کرۆنۆلۆژی لەسەر ئەم دەقە مەترسیدار دەبێت. حوکمی ئارێتاس چوارەم لە ٩ پێش زایین تا ٤٠ زایینی بەردەوام بوو؛ نووسراوەکان (لە ئەل-حەجرە) و دراوەکان لە ٤٨هەمین ساڵی حوکمی ئەودا مێژوویان دیاری کراوە (کوک، ل.س.). ئەی. جەی. ماکلین.