ئاشێرا

دارستانەکان (بۆ پەرستنی بت)

لە وەشانی پێداچوونەوەدا ئەشێرا (کۆ: ئەشێریم، بە دەگمەنتر ئەشێرۆت) وەک وەرگێڕانی ناوێکی عیبری دەردەکەوێت کە وەشانی ڕەسەن، بەدوای سێپتواجینت و ڤولگەیتدا، بە هەڵە وەک دارستان وەرگێڕابوویەوە. لەلایەن نووسەرانی پەیمانی کۆنەوە وشەکە لە سێ بەکارهێنانی جیاوازدا بەکارهاتووە.

١. خوداوەند ئەشێرا. لە چەند شوێنێکدا ئەشێرا دەبێت وەک ناوی خوداوەندێکی کەنعانی بناسرێتەوە. بەم شێوەیە لە ١ پاشایان ١٨:١٩ دەخوێنینەوە دەربارەی پێغەمبەرانی بەعل و ئەشێرا، لە ١ پاشایان ١٥:١٣ (= ٢ پاشایان ١٥:١٦) دەربارەی 'وێنەیەکی قێزەون،' و لە ٢ پاشایان ٢١:٧ دەربارەی 'وێنەیەکی هەڵکەندراو'ی ئەشێرا، هەروەها دەربارەی قاپە قوربانییەکان کە لە پەرستنیدا بەکارهاتوون (٢ پاشایان ٢٣:٤)، لە کاتێکدا دادوەران ٣:٧ باسی بەعلیم و ئەشێرۆت دەکات. ئەم ئاماژەدانانە، دەبێت دان بەوەدا بنرێت، هەموویان بەهای یەکسانیان نییە بۆ مێژوونووسی ڕەخنەگر و هەندێک لە گەورەترین دەسەڵاتدارانی ئێمە تا ئێستا ڕەتیان کردووەتەوە بوونی خوداوەندێکی کەنعانی بە ناوی ئەشێرا قبوڵ بکەن، بە ناونیشانەکەی وەک کەسایەتیکردنێکی ئەدەبی سادەی ئەشێرا یان ستوونی پیرۆز (بڕوانە § ٣)، یان وەک بەهۆی تێکەڵبوون لەگەڵ عەشتارۆت (بەراورد بکە بە دادوەران ٣:٧ لەگەڵ دادوەران ٢:١٣). بەڵام لە چەند ساڵی ڕابردوودا، جۆرەها بەڵگەی مۆنۆمێنتال دەرکەوتووە (بڕوانە لاگرانج، لێکۆڵینەوەکان لەسەر ئایینە سامییەکان (١٩٠٥)، ١١٩ ف.) نوێترینیان لە خاکی فەلەستین خۆیەوە لە تابلێتێکی بزماری کە لە تەعناخ دۆزرایەوە کە نیشان دەدات خوداوەندێک بە ناوی ئەشیرات یان ئەشێرا لە کۆنەوە لەلایەن سامییەکانی ڕۆژاواوە پەرستراوە. بۆیە پێویست ناکات دوودڵی هەبێت لە قبوڵکردنی بەشەکانی سەرەوە وەک بەڵگەی پەرستنی ئەو لە سەردەمی پەیمانی کۆندا، تەنانەت لەناو پەرستگاکەشدا. پەیوەندی، لە ڕووی ناو، مێژوو، و سیفەتەکانەوە،ی ئەم خوداوەندە کەنعانییە کۆنە بە خوداوەندە سامییە بەهێزەکەی کە بابلییەکان ناویان لێناوە ئیشتار، و فینیقییەکان ناویان لێناوە عەشتارۆت (پەیمانی کۆن 'عەشتارۆت')، هێشتا نادیارە (بڕوانە کیڵینشریفتن و داس ئاڵتێ تێستامێنت، ئیندێکس؛ لاگرانج، ئۆپ. سیت.). ئەوەی دووەم لە هەر حاڵەتێکدا وردە وردە جێگەی یەکەمی لە کەنعان گرتەوە.

٢. وێنەیەکی ئەشێرا. وێنە هەڵکەندراوەکەی ئەشێرا کە لەلایەن مەنەشەوە لە پەرستگاکەدا دانرا (٢ پاشایان ٢١:٧)، کاتێک لەلایەن یۆسیاوە وێران کرا، بە سادەیی ناوی لێنرا ئەشێرا (٢ پاشایان ٢٣:٦). وەک بتەکانی کە لەلایەن پێغەمبەری دەربەدەرەوە وەسفکراون (ئیشایا ٤١:٧؛ ئیشایا ٤٤:١٢ ف.)، بە ڕوونی لە ناوکێکی دار پێکهاتبوو کە بە کانزای بەنرخ داپۆشرابوو، چونکە دەتوانرا یەکسەر بسوتێنرێت و 'بکرێتە تۆز' (بەراورد بکە بە ٢ پاشایان ١٥:١٦ بۆ وێنەی هاوشێوەی مەعاکا)، و بە شێوەیەکی خولی بە پەردەی چنراو (لوک. 'تونیک') لەلایەن ژنە پەرستکارەکانی ئەشێراوە ڕازێنرابوویەوە (٢ پاشایان ٢٣:٧). بۆیە بەڵگەی باش هەیە بۆ بینینی ئەشێرا کە ئەحەب لە پەرستگای بەعل لە سامیریا دای نا (بەراورد بکە بە ١ پاشایان ١٦:٣٣ لەگەڵ ٢ پاشایان ١٠:٢٨) بەپێی دەقی چاککراوی بەشی دووەم لەلایەن یەهووەوە سوتێنرا بەڵام زوو نۆژەنکرایەوە (٢ پاشایان ١٣:٦) شتێکی گرنگتر لە تەنها ستوونێک یان دارێک. دەبێت وێنەیەکی بەناوبانگی خوداوەندەکە بووبێت.

٣. هێمایەکی ئەشێرا. لە بەشەکانی تری پەیمانی کۆندا ئەشێرا ناوی شتێکی دیارە، ئەگەر پێویستیش نەبێت، کە پەیوەستە بە قوربانگا و مەزەبا (بڕوانە ستوون) لە پەرستنی شوێنە بەرزەکانی کەنعانییەکاندا. لە دار دروستکرابوو (دادوەران ٦:٢٦)، و دەتوانرا لە زەویدا بچێنرێت (دێوتێرۆنۆمی ١٦:٢١)، هەڵبکەنرێت یان ببڕدرێتەوە (میخا ٥:١٤، دەرچوون ٣٤:١٣)، و بە ئاگر بسوتێنرێت (دێوتێرۆنۆمی ١٢:٣). بەم شێوەیە ئێستا پێی وایە ئەشێرا ستوونێکی دار یان دارێک بووە کە واتای هێمایی لە کولتەکانی کەنعانییەکاندا هەبووە. تا چەند هاوشێوەی هێما هاوشێوەکان بووە کە لە وێنەکانی ڕێوڕەسمەکانی بابلی و فینیقیدا نیشاندراون تەنها دەتوانرێت گریمانە بکرێت. کاتێک عیبرییەکان کەنعانیان داگیر کرد، پەرستگاکانی ناوخۆیی بوونە شوێنی پەرستنی یەهوە، کە تێیدا پاشکۆکانی ستوونی پیرۆز و ستوون وەک پێشوو بەردەوام بوون. ئەنجامە کارەساتبارەکانی ئەم تێکەڵکردنەی توخمە بتپەرستییەکان بووە هۆی ئیدانەکردنی ئەشێراکان لەلایەن نوێنەرانی پێغەمبەرایەتی ئایینی ئیسرائیلەوە (دەرچوون ٣٤:١٣، یەرمیا ١٧:٢، میخا ٥:١٣ ف.، و بەتایبەتی دێوتێرۆنۆمی ٧:٥؛ دێوتێرۆنۆمی ١٢:٢ ف.؛ دێوتێرۆنۆمی ١٦:٢١)، و بۆ هەڵوەشاندنەوەی کۆتاییان (٢ پاشایان ١٨:٤؛ ٢ پاشایان ٢٣:٤ ف.).

٤. گرنگی ئەشێرا. تیۆرییەکە کە لە ئێستادا زۆرترین لایەنگری هەیە لەنێو زانایانی پەیمانی کۆندا، لە ئەشێراکان یان ستوونە پیرۆزەکاندا جێگرەوەی دارە پیرۆزەکان دەدۆزێتەوە کە بە گشتی لەلایەن سامییە کۆنەکانەوە ڕێزیان لێگیراوە. بەڵام ئەم تیۆرییە نەک تەنها ناڕوونە بەهۆی ئەوەی کە ئەشێراکان لە تەنیشت یان لەژێر ئەو دارە پیرۆزانەدا دەدۆزرێنەوە (یەرمیا ١٧:٢، ١ پاشایان ١٤:٢٣، ٢ پاشایان ١٧:١٠)، بەڵکو بەهۆی بوونی سەلمێنراوی خوداوەند ئەشێراوە بێ بایەخ کراوە. لە سەرەتاییترین سەردەمی داگیرکردنی سامییەکان بۆ کەنعان (نزیکەی ٢٥٠٠-٢٠٠٠ پ.ز)، ئەم خوداوەندە پێدەچێت لەگەڵ بەعلدا (بەراورد بکە بە دادوەران ٣:٧؛ دادوەران ٦:٢٥ هتد.) پەرستنی سەرەکی کۆچبەرانی هاوبەش کردبێت، بەتایبەتی وەک خوداوەندی بەپیتی، کە لەم لایەنەدا شوێنەکەی دواتر لەلایەن عەشتارۆتەوە داگیرکرا. لەم سەردەمە کۆنەدا کە وێنەی تێدا نەبوو، ستوونی دار هێمای ئەو بوو، وەک چۆن ستوونی بەرد هی بەعل بوو. بە هەڵگرتنی ناوی ئەو، بە قۆناغی وردە وردە گۆڕا بۆ وێنەی تەواوی ئایکۆن یان مرۆڤدۆستانەی خوداوەندەکە وەک لە سامیریا و ئۆرشەلیم. ئا. ڕ. س. کێنێدی.