ئاشتۆرێت

گەڕانی بیرکردنەوە

سەیری عەشتارۆت بکە.

عەشتارۆت. ئەم خوداوەندە، بەتایبەتی وەک خوداوەندی سایدۆنی ناسراوە کە سولەیمان پەرستگایەکی بۆ دروست کرد، دواتر لەلایەن یۆشیاوە وێران کرا (1 پاشایان 11:5؛ 1 پاشایان 11:33، 2 پاشایان 23:13)، لەلایەن هەموو نەتەوە سامییەکانەوە پەرستراوە. لە پەرستگاکەی لە ئەشقەلۆن، فەلەستینییەکان زرێپۆشی شاول (1 ساموئێل 31:10)یان هەڵواسی. لە بەشان، شارەکانی عەشتارۆت یان بێ-عەشتەرە و عەشتارۆت-کارنایم پێدەچێت ناوەکانیان لەوەوە وەرگرتبێت کە پەرستگاکانی عەشتارۆت لەوێ بوون. لە عەشتارۆت-کارنایم ('عەشتارۆتی قۆچدار') ڕەنگە کەسێک ڕەوا بێت لە ناویەوە گریمانە بکات کە 'عەشتارۆت بە قۆچی مانگا یان بەرانێکەوە نیشان دراوە. مێشا، پاشای مۆئاب، دیلەکانی خۆی پێشکەش بە خوداوەندێکی تێکەڵاو کرد بە ناوی 'عەشتار-کیمۆش. بەڕاستی، بوونی ئەو لە باشووری عەرەبستان بە خوداوەندی نێرینەی هاوتای 'عەتار' پشتڕاست دەکرێتەوە. لە ئەبیسینیا، پێی دەگوترا عەشتار؛ لە ئاشوور و بابل، عیشتار (هەروەها بە شێوەی کۆی ishtarâti بەکارهاتووە بۆ ئاماژەدان بە 'خوداوەندەکان،' بەراورد بکە لەگەڵ 'عەشتارۆت، دادوەران 2:13؛ دادوەران 10:6، 1 ساموئێل 7:13؛ 1 ساموئێل 12:10)؛ لە سووریا، 'عەتبەر، و لە فینیقیا، 'عەستارت، کە لێوەی عیبری 'عەشتارۆت' هاتووە، لەگەڵ بزوێنەکانی بۆشێت ('شتێکی شەرمەزارکەر') کە جێگەی ڕەسەنەکەی گرتووەتەوە. سەیری مۆلۆخ، بەعل بکە. سروشتی ئەم خوداوەندە، کە پەیمانی کۆن هیچ لێدوانێکی ڕاستەوخۆی لەسەر نادات، بە ڕوونترین شێوە لە ئەدەبیاتی ئاشووری-بابلی وێنا کراوە. لێرەدا ئەو وەک خوداوەندی بەپیتی، بەرهەمهێنان، و خۆشەویستی لەلایەک، و جەنگ، مردن، و شیبوونەوە لەلایەکی ترەوە دەردەکەوێت، کەسایەتیکردنی زەوی کاتێک بە وەرزی هاوین و زستاندا تێدەپەڕێت. مانگی شەشەم، ئێلول، کە لووتکەی هاوینە، بۆ ئەو پیرۆزە. لەم مانگەدا، لە ڕێگەی هێزەکانیەوە، پێگەیشتنی ژیانی ڕووەکی ڕوودەدات، کە لەلایەن تەمموزەوە نوێنەرایەتی دەکرێت، کە هاتنی بە جەژنی عیشتار لە ئاب، مانگی پێنجەم، ڕادەگەیەنرێت. لەم قۆناغەی ساڵەوە، بەرهەمەکان و سەوزایی وردە وردە شی دەبنەوە، و لە کۆتاییدا لە زستاندا نامێنن. بەم شێوەیە، لەبەر ئەوەی عیشتار نەیتوانی ژیانێک بپارێزێت کە هێزەکانی دروستیان کردبوو، باوەڕی گشتی وای لێکرد کە ببێتە هۆکاری مردن و شیبوونەوە. بۆیە بوو بە خوداوەندێکی وێرانکەر، کە نەخۆشی بەسەر ئەوانەدا دەهێنا کە گوێڕایەڵی فەرمانەکانی نەبوون، و تەنانەت خوداوەندێکی جەنگیش بوو (بەراورد بکە لەگەڵ 1 ساموئێل 31:10). بەڵام، پڕ لە پەشیمانی، لەبەر ئەوەی ژیانی ڕووەکی وێران کردبوو (= تەمموز، هاوسەری گەنجێتییەکەی)، دەچێتە جیهانی خوارەوە بۆ گەڕان بەدوای ئاوی شیفابەخش بۆ زیندووکردنەوەی تەمموز. لە کاتی ئەم گەڕانەدا (زستان) زۆربوونی هەموو ژیانێک دەوەستێت. سەرکەوتوو لە گەڕانەکەیدا، سەوزایی نوێ دەهێنێتە کایەوە، و جارێکی تر ڕۆڵی خوداوەندێکی بەڕەحم دەگرێتە ئەستۆ، کە هەموو ژیانێک قەرزاری ئەوە. لە قۆناغێکی دواتردا، کاتێک هەموو خوداوەندەکان شوێنێکی جێگیریان بۆ یەکتر بەدەست هێنابوو و پێویستی دابینکردنی شوێنێک بۆیان هەست پێکرا، خوداوەندەکان لەگەڵ تەنە ئاسمانییەکاندا ناسێنران. بەم شێوەیە عیشتار پلانیتی ڤینۆسی پێدرا، کە دەرکەوتنی لە هەندێک وەرزدا وەک ئەستێرەی بەیانی و لە کاتەکانی تردا وەک ئەستێرەی ئێوارە هاوتەریب بوو لەگەڵ گەشەکردن و شیبوونەوەی سروشت. بۆیە، بەپێی یەکێک لە قوتابخانە تیۆلۆژییەکانی بابلییەکان، کە سین (مانگ)یان بە فەرمانڕەوای ڕووناککەرەوەکانی شەو دادەنا، عیشتار وەک 'کچی سین'یش ناسرابوو. لەلایەن ئەوانی ترەوە وەک 'کچی ئانو (خوداوەندی ئاسمان)'، و تەنانەت وەک 'خوشکی شەماش (خۆر)' دەستنیشان کرابوو، چونکە، وەک ئەستێرەی ئێوارە ڤینۆس لە ڕۆژئاوا نامێنێت و لە ڕۆژهەڵاتدا دووبارە دەردەکەوێتەوە بۆ ئەوەی پێی بوترێت ئەستێرەی بەیانی. پەرستگاکانی ئەم خوداوەندە لە شوێنە جیاوازەکانی بابل و ئاشووردا هەبوون. لە هەندێک لەمانەدا، هەردوو قۆناغی سروشتی ئەو پەرستراون، شانبەشانی یەکتر، بە یەکسانی؛ لە هەندێکی تردا، گرنگی زیاتر بە یەکێک لە لایەنەکانی دراوە. بەم شێوەیە لە ئوروک (ئێرێخ) لە پەرستگاکەی E-Anna ('ماڵی ئاسمان') ئەو هەردوو خوداوەندێکی بەپیتی و خوداوەندێکی جەنگی بوو کە لە خزمەتیدا کیزرێتل، ئوخاتی، و خاریماسی، قەشەکانی عیشتار بوون. لە ئاگادە، کەڵاح، و بابلدا پێدەچێت گرنگی زیاتر بە لایەنی نەرمتر درابێت، و بێگومان لەگەڵ پەرستنی ئەم لایەنەی سروشتی عیشتاردا لەشفرۆشی ئایینی کە لەلایەن نووسەرانی یۆنانییەوە باس کراوە پەیوەست بووە (هێرۆدۆت ی. 199؛ سترابۆ شانزە. ی. 20؛ نامەی یەرمیا 42:1-22 ف.؛ لوسیان دی دێا سیر. 6 ف.). لەنێو ئاشوورییەکاندا، سێ عیشتار، واتە، عیشتاری نەینەوا، عیشتاری کیدمورو (پەرستگا لە نەینەوا)، و عیشتاری ئەربێلا، بە تایبەتی پەرستراون. ئەم نەتەوە جەنگاوەرە بە سروشتی خۆی گرنگی بە لایەنی جەنگی خوداوەندەکە دەدا نزیکەی بە تەواوی بەدەر لە لایەنی نەرمتری وەک خوداوەندێکی دایک، و شوێنێکی پێدا کە لە دوای ئاشوور، خوداوەندی نەتەوەییانەوە بوو. بەڕاستی، عیشتار تەنانەت وەک ژنی ئەویش دەستنیشان کرابوو، و لەبەر ئەوەی ئەو فەرمانڕەوای ئیگیگی (ڕۆحەکانی ئاسمان) بوو، بۆیە دەگوترا کە ئەو 'بەهێزە بەسەر ئەنوناکی' (ڕۆحەکانی زەوی). بەم شێوەیە عیشتار ئەو خوداوەندەیە کە ئاشوور-نازیر-پاڵ (پ.ز. 1800) بە دروستی پێی دەڵێت 'شاژنی خوداوەندەکان، کە فەرمانەکانی خوداوەندە گەورەکان خراونەتە دەستیەوە، خاتوونی نەینەوا، کچی سین، خوشکی شەماش، کە فەرمانڕەوای هەموو شانشینەکانە، کە بڕیارەکان دیاری دەکات، خوداوەندی گەردوون، خاتوونی ئاسمان و زەوی، کە داواکارییەکان دەبیستێت، گوێ لە ئاهەنگەکان دەگرێت؛ خوداوەندە بەڕەحمەکە کە دادپەروەری خۆشدەوێت.' بە هەمان شێوە بانگەشەی ئێسارحەدۆن، کە 'عیشتار، خاتوونی هێرش و جەنگ' بوو، کە لە تەنیشتی وەستابوو و کەوانەکانی دوژمنەکانی شکاند، بۆ ئەم خوداوەندە دەگونجێت، خوداوەندێک کە تۆبەکەر لە ئازاری ڕۆحیدا نوێژ دەکات 'جگە لە تۆ هیچ خوداوەندێکی ڕێنماییکەر نییە. داوات لێدەکەم سەیری من بکەیت و گوێ لە ئاهەنگەکانم بگریت. ئاشتی ڕابگەیەنە، و با ڕۆحت ئارام بێت. تا کەی، ئەی خاتوونەکەم، تا ڕووت بەرەو من وەرنەگێڕیت. وەک کۆتر، دەناڵێنم، خۆم بە ئاهەنگەکان تێر دەکەم.' ن. کۆنیگ.