ئیفەسۆس

بە تەواوی مەبەستدار: فڕێدانێک بۆ

شارێکی بەناوبانگی یۆنیا، و لە سەردەمی ڕۆمانەکاندا پایتەختی ئەو بەشەی کە پێی دەوترا 'پارێزگای ئاسیا'، کە بەشی ڕۆژئاوای ئاسیای بچووک بوو. بەهۆی نزیکی لە دەریاوە شوێنێکی بازرگانی گەورە بوو، و وەک پایتەختی پارێزگاکە پەیوەندی بەردەوامی لەگەڵ شارۆچکەکانی دەوروبەردا هەبوو. پەرستگای بەناوبانگی دیاناش ژمارەیەکی زۆر لە بێباوەڕانی ڕاکێشابوو. وا گریمانە دەکرێت دانیشتوانەکەی بە ڕەچەڵەک یۆنانی بووبن، لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر لە جولەکەکان کە خەریکی بازرگانی بوون. کردارەکان 18:19-24؛ کردارەکان 19:1، 17، 26، 35؛ کردارەکان 20:16-17؛ 1 کۆرینس 15:32؛ 1 کۆرینس 16:8؛ ئەفەسوس 1:1؛ 1 تیمۆساوس 1:3؛ 2 تیمۆساوس 1:18؛ 2 تیمۆساوس 4:12؛ بینین 1:11؛ بینین 2:1. ئێستا ناوی ئایاسۆلوکە. وێرانەکانی فراوانن: دەریا پاشەکشەی کردووە، و زەلکاوێکی پڕ لە قوڕ و قامیشی پڕ لە نەخۆشی بەجێهێشتووە.

پایتەختی پارێزگای ڕۆمانی ئاسیا؛ شارێکی گەورە و کۆن لە دەمی ڕووباری کایستەر، و نزیکەی 3 میل لە دەریای کراوە دوورە. سەرچاوەی ناوەکە، کە ڕەسەنە و یۆنانی نییە، نادیارە. لە دەروازەی یەکێک لە چوار کەلێنی گردەکانی دەوروبەردا بوو. بە درێژایی ئەم دۆڵانە ڕێگاکان بەناو فلاتەی ناوەندی ئاسیای بچووکدا تێدەپەڕن. سەرەکیترینیان ڕێگای سەرەوەی مێئاندەر بوو تا لایکوس، لقەکەی، پاشان بە درێژایی لایکوس بەرەو ئەپامیا. گرنگترین ڕێگای شارستانیەت بوو لە ئاسیای بچووک لەژێر ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیدا. میلێتوس لە سەردەمانی پێشوودا بەندەرێکی گرنگتر بوو لە ئەفەسوس، بەڵام ڕێگای سەرەکی لەم ڕێگایە سەرەکییەوە بۆ ئەفەسوس زۆر کورتتر بوو لە ڕێگای میلێتوس، و بەسەر دەروازەیەکدا بوو کە تەنها 600 پێ بەرز بوو. لە ئەنجامدا ئەفەسوس جێگەی میلێتوسی گرتەوە پێش و لە کاتی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیدا، بەتایبەتی کە مێئاندەر ئەوەندە لیتەی کۆکردبووەوە کە بەندەرەکەی لە شوێنی دووەمدا تێکدابوو. بوو بە ناوەندێکی بازرگانی گەورە بۆ هەموو بازرگانی باکووری چیای تاوروس. ئەفەسوس لەسەر ڕێگای سەرەکی بوو لە ڕۆماوە بۆ ڕۆژهەڵات، و زۆرێک لە ڕێگا لاوەکییەکان و ڕێگا دەریاییەکان تێیدا کۆدەبوونەوە (کردارەکان 19:21؛ کردارەکان 20:1؛ کردارەکان 20:17، 1 تیمۆساوس 1:3، 2 تیمۆساوس 4:12). پارێزگارانی پارێزگاکانی ئاسیای بچووک هەمیشە دەبوو لە ئەفەسوس دابەزن. ناوەندێکی ئاشکرا بوو بۆ کاری قەشە پۆڵس، چونکە کاریگەرییەکانی لەوێوە بەسەر هەموو پارێزگاکەدا بڵاوبووەوە (کردارەکان 19:10). کۆرینس وێستگەی گەورەی داهاتوو بوو لە ڕێگای ڕۆما، و پەیوەندی نێوان دوو شوێنەکە بەردەوام بوو. کەشتییەکە لە کردارەکان 18:19، کە لە کۆرینسەوە بەرەو کەناراوەکانی سوریا دەڕۆیشت، سەرەتا لە ئەفەسوس وەستا. جگە لە پۆڵس، تیخیکوس (ئەفەسوس 6:21فف.) و تیمۆساوس (بەپێی 1 تیمۆساوس 1:3، 2 تیمۆساوس 4:9)، یۆحەننا مارک (کۆلۆسی 4:10، 1 پەترۆس 5:13)، و نووسەری کتێبی بینین (بینین 1:11؛ بینین 2:1) ئاشنای ئاسیا یان ئەفەسوس بوون. بەندەری ئەفەسوس تەنها بە گرنگیدانی بەردەوام بە قەبارەیەکی گەورە و قووڵییەکی پێویست پارێزراو بوو. نیشتووە لیتەییەکان (و هێشتاش) ئەوەندە زۆر بوون کە، کاتێک ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی کۆتایی بە دەسەڵاتی هات، بەندەرەکە وردە وردە بچووکتر بووەوە، بە جۆرێک کە ئێستا ئەفەسوس زۆر لە دەریاوە دوورە. تەنانەت لە سەردەمی قەشە پۆڵسیشدا وادیارە کێشە هەبووبێت لە گەشتکردن بە کەناڵەکەدا، و کەشتییەکان خۆیان لە ئەفەسوس دەپاراستن تەنها کاتێک بارکردن یان داگرتن پێویست بوو (بڕوانە کردارەکان 20:16). ڕێگای سەرەوەی زەوییە بەرزەکان، لە ئەفەسوسەوە بۆ ڕۆژهەڵات، گونجاو بوو بۆ پیادە و هاتوچۆی سووک، و لەلایەن قەشە پۆڵسەوە بەکارهات (کردارەکان 19:1؛ ڕەنگە کردارەکان 16:6یش). بژاردەی تر ڕێگای سەرەکی بوو بەناو کۆلۆسی و لاودیکیا کە هیچ کامیان قەشە پۆڵس هەرگیز سەردانی نەکرد (کۆلۆسی 2:1). لە دەشتە کراوەکەدا، نزیکەی 5 میل لە دەریاوە، باشووری ڕووبارەکە، گردێکی بچووک هەیە کە هەمیشە ناوەندێکی ئایینی بووە. لە خوار لێژایی باشووری ڕۆژئاوایدا پەرستگای پیرۆز بۆ ئارتیمیس بوو (بڕوانە دیانای ئەفەسوس). شاری یۆنانی ئەفەسوس لە دووری 1 2 میل باشووری ڕۆژئاوای ئەم گردەدا دروستکرا. مێژووی شارەکە زۆر پەیوەستە بە دژایەتی نێوان ڕۆحی ئازادی یۆنانی پێشکەوتن و ملکەچبوونی کۆیلانەی دانیشتوانی ڕۆژهەڵاتی بۆ خوداوەندەکە. کرۆسوسی لیدیایی نوێنەرایەتی زاڵبوونی دووەمیان بەسەر یەکەمدا دەکرد، بەڵام لیسیماخوس (پ.ز. 295) کاریگەری یۆنانی زیندوو کردەوە. بەڵام ئەفەسوس هەمیشە شانازی بە پێگەی 'پارێزەری پەرستگای ئارتیمیس' دەکرد (کردارەکان 19:35). فێستیڤاڵەکان پڕ بوون لە خەڵک لە هەموو پارێزگای ئاسیاوە. قەشە پۆڵس، کە نیشتەجێبوونی لە ئەفەسوس 2 ساڵ و 3 مانگی خایاند (کردارەکان 19:8؛ کردارەکان 19:10)، یان بە نزیکەیی، 3 ساڵ (کردارەکان 20:31)، سەرەتا هیچ دژایەتییەکی لەلایەن پەرستکارانی خوداوەندەکەوە تووش نەبوو، چونکە ئایینە بیانییە نوێیەکان کاریگەری خوداوەندە ڕەسەنەکەیان کەم نەدەکردەوە؛ بەڵام کاتێک فێرکردنەکانی زیانبەخش دەرکەوتن بۆ بەرژەوەندییە داراییەکانی ئەو کەسانەی کە بژێوییان لە پەرستنەکەوە پەیدا دەکرد، دەستبەجێ بە توندی هێرشی کرایە سەر. پێش ئەم ڕووداوە، کاریگەرییەکەی وای لە زۆرێک لە جادووگەرە بەناوبانگەکانی شوێنەکە کردبوو کتێبەکانیان بسوتێنن (کردارەکان 19:13-19). ئاژاوەی 19:32 تەنها توڕەییەکی کاتی بەشێک لە خەڵک نەبوو. ئاماژەکان بۆ ئەفەسوس لە نامەکاندا نیشان دەدەن کە دژایەتی مەسیحییەت لەوێ بەردەوام بوو وەک چۆن توند بوو (1 کۆرینس 15:32؛ 1 کۆرینس 16:9، 2 کۆرینس 1:8؛ 2 کۆرینس 1:10). دیمەنەکە لە کردارەکان 19:23فف. هەندێک ڕووناکیی لە وەسفێکی تۆپۆگرافیا و حکومەتی شارەکەوە وەردەگرێت. وێرانەکانی شانۆکە گەورەن، و خەمڵێنراوە کە دەتوانێت 24,000 کەس لەخۆ بگرێت. لەسەر لێژایی ڕۆژئاوای چیای پیۆن بوو، و ڕووی لە بەندەرەکە بوو. ئاسیارکەکان (بڕوانە ئاسیارک)، کە دۆستی قەشە پۆڵس بوون، ڕەنگە لەو کاتەدا لە ئەفەسوس ئامادە بووبن بەهۆی کۆبوونەوەیەکی جەستەیانەوە (کردارەکان 19:31). نووسەری شار یان سکرتێری شار وەک کەسایەتییەکی گرنگ دەردەکەوێت، و ئەمەش بە تەواوی لەگەڵ ئەوەدا دەگونجێت کە لەبارەی کاروباری شارەوانی لەو جۆرە شارانەدا دەزانرێت. ئیمپراتۆریەت بووە هۆی داڕمانی کاریگەری کۆبوونەوە جەماوەرییەکان، کە زیاتر و زیاتر مەیلیان دەکرد بکەونە دەستی بەرپرسان، هەرچەندە کۆبوونەوەکە لە ئەفەسوس بەڕاستی بەرزترین دەسەڵاتی شارەوانی بوو (کردارەکان 19:39)، و دادگاکانی ڕۆمانی و پرۆکۆنسوڵەکان (کردارەکان 19:38) دەسەڵاتی دادوەری کۆتایی بوون لە پرۆسەکان دژی تاکەکان. کۆبوونەوەی ئەنجومەنەکە کە لە کردارەکاندا وەسف کراوە کۆبوونەوەیەکی یاسایی نەبوو. کۆبوونەوە یاساییەکان تەنها لەلایەن بەرپرسانی ڕۆمانییەوە دەتوانرا بانگ بکرێن، کە دەسەڵاتیان هەبوو خەڵک کۆبکەنەوە کاتێک بیانویستایە. سکرتێرەکە هەوڵی دا وەک نێوەندگیرێک لە نێوان خەڵک و ئەم بەرپرسانەدا کار بکات، و خەڵک لە کێشە لە دەستی ئەوان ڕزگار بکات. پەرستگای ئارتیمیس کە لە سەردەمی قەشە پۆڵسدا هەبوو قەبارەیەکی زۆر گەورە بوو. جگە لە مەبەستە ئایینییەکان، وەک گەنجینەخانەیەک بەکاردەهات: سەبارەت بە ڕێکخستنە وردەکانی بەرپرسیارێتی ئەم گەنجینەیە ئێمە بێ ئاگاین. بەڵگە لە دەرەوەی پەیمانی نوێشدا هەیە بۆ بوونی جولەکەکان لە ئەفەسوس. دوازدە کەسەکە کە بە ئاوەشۆرینی یۆحەننا ئاوەشۆرین کرابوون (کردارەکان 19:3) ڕەنگە ئەو کەسانە بووبن کە پێش دەستپێکردنی ئەرکی عیسا کۆچیان کردبێت بۆ ئەفەسوس. کاتێک قەشە پۆڵس لە جولەکەکانەوە ڕووی کردە دانیشتوانی گشتی، وەک پێشتر لە ئەسینا، وەک وانەبێژێک لە فەلسەفەدا دەرکەوت، و قوتابخانەی تیرانوسی لە دەرەوەی کاتی خوێندن بەکارهێنا. بەشی سەرەتایی ڕۆژەکە، کە پێش بەرەبەیان دەستی پێدەکرد، بە کاری دەستی بەسەر دەبرد. دامەزراندنی ڕاستەقینەی مەسیحییەت لە ئەفەسوس ڕەنگە بەهۆی پریسیلا و ئەکویلاوە بووبێت (کردارەکان 18:19). 'ئەفەسوسی' وەک خوێندنەوەیەکی جیاواز لە دەقی 'ڕۆژئاوایی' کردارەکان 20:4 بۆ وشەکانی 'لە ئاسیا' دەردەکەوێت، وەک چۆن بۆ تیخیکوس و ترۆفیموس بەکارهاتووە. ترۆفیموس دانیشتووی ئەفەسوس بوو (کردارەکان 21:29)، پایتەختی ئاسیا؛ بەڵام تیخیکوس ڕەنگە تەنها دانیشتووی پارێزگای ئاسیا بووبێت؛ بۆیە ئەوان بەیەکەوە بە تەنها ناوێکی نیشانەدار کە بۆ هەردووکیان گونجاوە، بەستراونەتەوە. زۆر سەلامەت نییە کە لە ڕاستیی ئەوەوە کە تیخیکوس نامەکەی بۆ کۆلۆسییەکان برد، ئەوە دەرئەنجام بدەین کە ئەو سەر بە کۆلۆسی بووە (پارێزگای ئاسیا)؛ بەڵام ئەگەری هەیە کە وابووبێت. ئەی. سۆتەر.