ئیسێنییەکان

تایفەیەکی جوولەکە کە لە کاتی بوونی گەورەمان لەسەر زەوی هەبوون، و بنەماکانیان لە هەندێک ڕووەوە لە دەروێشیی نوێتر دەچوو. ئەوان سەڵتێتی، دابڕان، شوشتنی ئایینی، و خۆپاراستن لە خواردنی ئاژەڵیان فەرز دەکرد. پەرستنی فریشتەکان بەشێک بوو لە پیشەکەیان. ئەوان قوربانی و خزمەتگوزاریی پەرستگایان پشتگوێ دەخست، بەڵام قەشەی تایبەت بە خۆیان هەبوو. ناویان لە پەیمانی نوێدا نەهاتووە، بەڵام ڕەنگە ئاماژەیان پێکرابێت لە کۆلۆسی 2:18، 23؛ و شایەنی سەرنجدانە کە دوو لە بنەماکانیان، سەڵتێتی و خۆپاراستن لە خواردنی ئاژەڵ، بە تایبەتی لە 1 تیمۆساوس 4:3دا سەرکۆنە کراون، کە ئەم شتانە لە ئێستادا لەلایەن تیۆسۆفیستەکان و ڕۆحانییەکانەوە زیندوو دەکرێنەوە.

بۆ خوێندکاری سەردەمی پەیمانی نوێ، ئێسێنییەکان کێشەیەکی زۆر قورس دەخەنە ڕوو. بوونی ڕێکخراوێکی دەروێشی لەناو ئایینی جوولەکەدا دیاردەیەکی نائاساییە. لە هیندستان شتی وا ئاسایی دەبوو. بەڵام هۆشیاریی قووڵی ڕەگەزی و ویستی نەتەوەیی بەهێزی جوولەکەکان قورس دەکات کە ڕوونی بکەینەوە. کاتێک خوێندکار بەم هەستەوە نزیک دەبێتەوە لە بابەتەکە، ڕاستەوخۆ وەک تایبەتمەندییەکانی ڕێکخراوەکە دەبینێت کە ڕوویان لە خۆر دەکرد بۆ پەرستن و ڕەتیان دەکردەوە بەشداری لە خزمەتگوزارییە گشتییەکانی پەرستگادا بکەن، ئەوا حەز دەکات ئێسێنیزم بە کاریگەرییە بیانییەکان ڕوون بکاتەوە. بەڵام ئێسێنییەکان جوولەکەی باش بوون. ئەوان لەناو سنووری توندترین ئایینی جوولەکەدا بوون، نەک لە دەرەوەی. بۆیە ئەوان کێشەیەکی هێندەی قورس، هێندەش سەرنجڕاکێش دەدەن بە خوێندکار. بەشێکی زۆری قورسییەکە دەگەڕێتەوە بۆ سروشتی شایەتحاڵەکانمان. ئێسێنیزم یەکەم شێوەی دەروێشیی ڕێکخراو بوو لە جیهانی دەریای ناوەڕاستدا. یۆنانییەکان کە ئەسکەندەریان دوای خۆیان برد بۆ هیندستان، سەرسام بوون بە دەروێشەکان یان گیمنۆسۆفیستەکان. بەڵام تا ئێسێنیزم شێوەی نەگرت، پیاوانی جیهانی دەریای ناوەڕاست دەروێشییان لە نزیکەوە نەبینی. سەرسامی و منداڵەکانی سەرسامی – خەیاڵ و ئەفسانە – زوو دەستیان کرد بە کارکردن لەسەر ڕاستییەکان، ڕەنگکردن و شێواندنیان. یەکێک لە سەرچاوەکانمان، پلینی (مێژووی سروشتی v. 17)، بەشێکی بەرهەمی خەیاڵە. یەکێکی تر، فیلۆ (هەموو پیاوێکی باش ئازادە، 12ف.، و لە یوسیبیۆس ئامادەکردنی ئینجیل VIII. ii. 1)، بە هەستی وتاربێژێک دەنووسێت کە ڕاستییەکان هیچ بەهایەکیان نییە جگە لەوەی وەک دەقێک بۆ وتارەکان بەکاربهێنرێن. تەنانەت یۆسێفۆسیش (دێرینەکان XIII. v. 9, XV. x. 4, 5, XVIII. i. 2, 5, ژیان، چ. 2, جەنگی جوولەکەکان II. viii. 2-13)، باشترین سەرچاوەمان، هەندێک جار گومانی لەسەرە. بەڵام کورتەیەکی گشتیی ڕاستییە سەرەکییەکان دیارە. بناغەکانی ئێسێنیزم لە نیوەی سەدەی پێش جەنگی مەقابییەکان دانران. پیاوچاکایەتیی باڵا لەناوچووندا بوو. بەشێکی ئەمە بەهۆی ئەوەوە بوو کە ئیمپراتۆریەتیی فارسیی شلۆق جێگەی گیرابووەوە بە شانشینیی سێلۆکیدە کە زیاتر یەکگرتوو بوو. لەگەڵ ئەم ڕێکخستنە سیاسییە توندترە، کە ئۆتۆنۆمیی جوولەکەکانی قورستر دەکرد، هێزە سەرنجڕاکێش و ناچارکەرەکانی هەلێنیزم هاتن، هەم وەک شێوازێکی ژیان و هەم وەک تێڕوانینێکی لۆژیکی بۆ جیهان. فشاری تێکەڵاوی توخمە سیاسی، کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیرییەکانی دەسەڵاتی یۆنانی زۆر کاریگەری هەبوو لەسەر تێکدانی ڕێکخستن و بێهێزکردنی چینی دەسەڵاتدار لە ئۆرشەلیم. بەڵام هۆکارێکی قووڵتر لە کاردا بوو، سروشتی ئایینی جوولەکە خۆی (بڕوانە فەریسییەکان). کاتێک پاشایەتیی عیبری ڕووخا، بنەمای سیاسی کۆنترۆڵی لەدەستدا. بۆ بڵاوکردنەوەی یەکتاپەرستی، بۆ بنیاتنانی یاسای پەیمانی کۆن، ڕێکخستن و پێکەوەهێشتنەوەی بەشە زۆر لێکدابڕاوەکانی ڕەگەزی جوولەکە – ئەم کارە پێویستی بە شێوازێکی نوێی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی هەبوو کە کڵێسایی لەگەڵ سیاسی تێکەڵ بکات. ئەو پیاوەی کە سەردەمەکە پێویستی پێی بوو بۆ ئەنجامدانی ئەم کارە، قەشە نەبوو، بەڵکو زانای کتێبی پیرۆز بوو. و ئەو بە ناچاری کەسێکی زۆر جیاخواز بوو. وشەکانی عەزرا، 'خۆتان لە خەڵکی خاکەکە جیا بکەنەوە' (عەزرا 10:11) وەک کلیلێکی ژیان وەرگرت، ئامانجی ئەوە بوو کە گەلی خودا لە هەموو پیسییەکی بتپەرستی ڕزگار بکات. لە ماوەی قۆناغی هەستیاری پەنجا ساڵەی پێش جەنگەکە، ئەم چینە لە پیاوان زیاتر و زیاتر دەهاتنە پێشەوە. ئەوان لەسەر تەورات وەک پلاتفۆرمی خۆیان وەستابوون؛ یاسای موسا هەم میراتیان بوو و هەم ئەرکیان. لەواندا سروشتی ئایینی جوولەکە دەستی کرد بە بانگەوازکردن دژی هەم باشی و هەم خراپیی هەلێنیزم، دژی ڕۆشنبیریی ڕۆشنکەرەوەی و هەروەها دژی ڕەوشتی یۆنانی-سوریی ژەنگگر. ئەرستۆکراتیای قەشەیی فەلەستین کە پەیوەندییەکی نزیکیان لەگەڵ هەلێنیزم هەبوو، بە سروشتی ئەنجامەکەی ئەوە بوو کە پیاوچاکایەتیی باڵا، و پەرستگاکە کە لە پیاوچاکایەتیی باڵا جیا نەدەبووەوە، بەهای پیرۆزیی خۆی لەدەستدا. لەم دۆخەدا ململانێی ژیان و مردن هاتە ئاراوە دژی هەوڵی ئەنتیۆخۆس بۆ یۆنانیکردنی ئایینی جوولەکە. لە ژیانی نەتەوەیەکی مۆدێرندا جەنگێکی گەورە ئەنجامی گەورەی هەیە. کاریگەرییەکانی جەنگی مەقابییەکان لەسەر نەتەوەیەکی بچووک زۆر گەورەتر بوون. خاڵێکی باڵای ڕوونبوونەوە بوو کە تێیدا سروشتی ئایینی جوولەکە گەیشتە خۆناسین و پێناسەیەکی ڕوون. ئێسێنییەکان وەک پارتێک کەمێک دوای جەنگەکە دەرکەوتن. پێویست ناکات وا دابنێین کە لە سەرەتادا ئەوان ڕێکخراوێکی دەروێشی بوون. زیاتر ئەگەری هەیە کە ئەوان لە سەرەتادا وەک گرووپی بچووک یان برایەتیی پیاوانێک دەرکەوتبن کە مەبەستیان پیرۆزی بوو، بەپێی مۆدێلی جوولەکە. ئەمە واتای جۆرێک لە پیرۆزی بوو کە جەختێکی زۆری لەسەر وردبینیی لێڤییەکان دەکردەوە. پاراستنی تەورات بە وردترین شێوە بەشێکی دانەبڕاو بوو لە خودی بنەمای ڕەوشت. گرووپەکانی پیاوان کە خۆیان تەرخان کردبوو بۆ بەدیهێنانی ئەو ئایدیاڵە، بە لایەنگرییەک دژی پەرستگاکە دەستیان پێکرد وەک شوێنێک کە بەهۆی بتپەرستیی قەشەکانەوە پیس کرابوو. ئەم لایەنگرییە بەهێزتر بوو بەهۆی وەرگرتنی پیاوچاکایەتیی باڵا لەلایەن بنەماڵەی حەشەمۆنییەکانەوە، ڕووداوێک کە زیاتر بەهای پیرۆزیی خزمەتگوزارییەکانی پەرستگای کەم کردەوە. بۆیە ئەم پیاوانە، کە لە گرووپی زۆر یەکگرتوودا کۆکرابوونەوە، بە شێوەیەکی سەرەکی لە یەهودا، ڕەزامەندیی ژیانیان لە قووڵکردنەوەی هاوڕێیەتی و تەرخانکردنێکی هەمیشەیی توندتر بۆ ئایدیاڵی تەواوێتیی لێڤییەکاندا دۆزییەوە. بە تێپەڕبوونی کات، وەک چۆن لۆژیکی ژیان ئەوانی بەرەو ئەو پێگەیانە برد کە لە سەرەتادا خەونیان پێوە نەبینیبوو، گرووپەکان زیاتر و زیاتر یەکگرتوو بوون، و لە هەمان کاتدا زیاتر بنەماییانە جیاخواز بوون سەبارەت بە ژیانی گشتیی جوولەکەکان. بۆیە دەبینین، ڕەنگە لە کۆتایی سەدەی یەکەمی پێش زایین، گرووپی سەرەکیی ئێسێنییەکان لە نزیک دەریای مردوو نیشتەجێ بوون، و ڕێکخراوێکی دەروێشیی ڕاستەقینەیان پێکهێنا. ئێسێنییە توندڕەوەکان دەستیان لە موڵکی تایبەت و هاوسەرگیری هەڵگرت بۆ ئەوەی بە تەواوی سەرنجیان لەسەر تەورات بێت. یاساکانی پیرۆزیی لێڤییەکان بە پەرۆشێکی زۆرەوە جێبەجێ دەکران. ئێسێنییەک لە چینی باڵا پیس دەبوو ئەگەر هاو-ئێسێنییەک لە پلەی نزمتر تەنانەت دەستی لە جلەکانی بدایە. ئەوان ناوی موسایان لە دوای ناوی خوداوە بە ڕێزەوە دەگرت. و شەممەپەرستییان گەیشتە ئاستێک کە ڕیخۆڵەکان نابێت ئەرکە ئاساییەکانیان لە ڕۆژی حەوتەمدا ئەنجام بدەن. لە هەمان کاتدا، هۆکار هەیە بۆ بیرکردنەوە لەوەی کە کاریگەرییە بیانییەکان ڕۆڵیان هەبووە لە پێکهاتەیاندا. ئەوان ڕوویان لە خۆر دەکرد بۆ پەرستن، نەک لە پەرستگا. ئەمە ڕەنگە بەهۆی کاریگەریی پارسیزمەوە بووبێت. دۆکترینەکەیان سەبارەت بە نەمری یۆنانی بوو، نەک فەریسی. کاریگەرییە بیانییەکان لەم سەردەمەدا زۆر ئەگەری هەیە، چونکە تا جەنگەکانی ڕۆما شێوازێکی توند و تۆڵیان بەسەر ئایینی جوولەکەدا سەپاند، دەرگاکان قفڵ و بەند نەکرابوون. بەڵام، کاتێک هەموو شتێک وترا، کاریگەریی بیانی هیچ شتێکی زیاتری نەدا بە ئێسێنیزم جگە لە گۆڕانکارییەکی بچووک. سروشتی ناوەوەی و قووڵترین پاڵنەری بە تەواوی جوولەکە بوو. ئەگەری هەیە یۆحەننای لەئاوباپتایزکەر کاریگەریی ئێسێنیزمی لەسەر بووبێت. ئەگەری هەیە گەورەمان و کڵێسای نێردراوان تا ڕادەیەک کاریگەرییان لەسەر بووبێت. بەڵام کاریگەریی سەرەکی لە پرسیاردا نییە. پەرۆشیی ڕەوشتیی پڕ لە هەست و لە هەمان کاتدا ژیرانەی مەسیحییەتی سەرەتایی زۆر بەهێز بوو لە جۆرەکەی خۆیدا بۆ ئەوەی بە قووڵی کاریگەریی ڕۆحێک بکەوێتە سەر کە هێندە جیاواز بێت لە خۆی. هێنری ئێس. ناش.